MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
205
“MUNTAHAB AT TAVORIX” ASARINING YARATILISHI VA
UNING QO’QON XONLIGI TARIXINI YORITISHDAGI ILMIY
AHAMIYATI
Tosheva Muhayyo Hamid qizi
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti talabasi
Sharq mamlakatlari tarixi va antropologiyasi kafedrasi
Tarix (mintaqa va mamlakatlar bo‘yicha) yo‘nalishi I kurs magistri
Ilmiy rahbar: PhD, Ikromov Sh.I.
Annotatsiya:
“Muntahab at-tavorix”
— mashhur tarixchi va davlat arbobi
Muhammad Hakimxon To‘ra tomonidan XIX asrning o‘rtalarida yaratilgan muhim
tarixiy manbalardan biridir. Asarda Qo‘qon xonligining siyosiy, iqtisodiy va
madaniy hayoti, shuningdek, uning hukmdorlari faoliyati batafsil yoritilgan. Muallif
asarni yozishda bevosita guvoh bo‘lgan voqea-hodisalar, shuningdek, avvalgi
tarixiy manbalardan keng foydalangan. “Muntahab at-tavorix” Qo‘qon xonligi
davrining ijtimoiy-siyosiy tuzilishi, ichki ziddiyatlari, tashqi siyosati hamda xonlik
hududidagi qabilalararo munosabatlarni o‘rganishda beqiyos manba bo‘lib xizmat
qiladi. Asarning ilmiy ahamiyati shundaki, u Qo‘qon xonligi tarixini o‘rganish,
qiyosiy tahlil qilish va o‘sha davr Markaziy Osiyo tarixidagi jarayonlarni chuqur
anglash uchun asosiy yozma manba hisoblanadi.
Kalit so’zlar: Muntahab at-tavorix, Muhammad Hakimxon To‘ra, Qo‘qon
xonligi, tarixiy manba, Markaziy Osiyo tarixi, siyosiy tuzilish, ijtimoiy hayot, tashqi
siyosat, tarixiy voqealar, qo‘lyozma, ilmiy ahamiyat.
Xoja Muhammad Hakimxontoʻra bin Sayid Maʼsumxon (1802 yilda
tugʻilgan, Qoʻqon) — tarixchi, olim, maʼrifatparvar ona tomondan Qoʻqon xoni
Norboʻtabiyning nabirasi, Olimxonning jiyani; Ota tomonida esa mashhur so‘fiy
shayxlaridan biri Ahmad Xojagi Kosoniy (Maxdumi A’zam) avlodi edi. 1822 yilda
H. Toʻraqoʻrgʻonga, keyin Namangan va Kosonga hokim etib tayinlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
206
Keyinchalik xonning g‘azabi tufayli xonlikdan chetlashtiriladi. 1824 yilda H.
Orenburgda rus imperatori Aleksandr I bilan uchrashadi. Rossiyadan keyin Turkiya,
Suriya, Falastin, Misr orqali Makka va Madinaga boradi. 7 yil Misr, Arabiston,
Eronda, 1830-1831 yillarda Buxoroda yashagan. Umrining soʻnggi yillarida
Shahrisabzda yashab, “Muntakhab attavarix” (“Solnomalar toʻplami”) nomli tarixiy
asar yozgan. Bu asar Buxoro amirligi va Qo‘xon xonligi tarixining muhim
manbalaridan biri hisoblanadi. Unda paygambarlar haqidagi rivoyatlar, qad. Eron,
Arab xalifaligi, Somoniylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Mo‘g‘ullar, Temuriylar,
Boburiylar tarixi haqida qisqacha ma’lumotlar berilgan.
Shuningdek, Buxoro va Qoʻqon xonliklarining tashkil topishidan boshlab
19-asrning 40-yillarigacha boʻlgan tarixi batafsil tasvirlangan. Unda Rossiya, arab
mamlakatlari va Eronga qilgan sayohatlari natijasida olgan taassurotlari va shu
jumladan, mazkur mamlakat xalqlarining turmushi, urf-odatlariga oid maʼlumotlar
ham oʻrin olgan. Asarning oʻzbek va fors tillaridagi variantlari mavjud
1
.
Hakimxon oʻzining ilgʻor siyosiy qarashlari tufayli Qoʻqon xoni tomonidan
mamlakatdan surgun qilingan. U umrining ko'p qismini sayohat va sargardonlikda
o'tkazadi. Bu urush yillarida Hakimxon bir necha bor kema halokatini,
qaroqchilarning bosqinini, qamoqxonani, suvsiz cho‘l azobini, o‘lim xavfini
boshidan kechirdi. Rossiya, Turkiya, Suriya, Falastin, Misr, Arabiston, Eron va
Afg‘onistonga sayohat qiladi. Hakimxon uzoq safardan qaytgach, avval Buxoroda,
keyin O‘ratepada yashadi. (O‘sha paytda O‘ratepa hokimi uning do‘sti Muhammad
Rahim devonbegi edi. Hakimxon O‘ratepa hokimi bo‘lgan degan fikr to‘g‘ri emas).
U uzoq vaqt Shahrisabzda yashaydi.
Hakimxonning otasi Ma’sumxon Qo‘qonxon Olimxonning singlisi
Aftobning eri bo‘lgani uchun Hakimxon Xonning jiyani edi. “Muntaxab ut-tavorix”
(“Saylanma tarix”) asarining muallifi qo‘qonlik buyuk tarixchi olim Hakimxon
To‘radir (taxminan 1802 yil – vafot etgan yili noma’lum). “Ota tomondan
Naqshbandiya tariqatining yirik namoyandalaridan biri, buyuk dinshunos Maxdumi
A’zam Kosoniy (1461/62-1542/43) avlodi, onasi tomondan Qo‘qonning nabirasi.
1
Muhammad Hakimxon. Muntahab ut-tavorih . Dushanbe, 1983, 1985.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
207
Xon Norboʻtaxon (1770-1800) otasi Sayyid Maʼsumxon Umarxon davrida (1809-
1822) va Muhammad Alixon hukmronligining birinchi yillarida (1822-1842)
xonlikning shayxulislomi lavozimini egallagan Hakimxon To‘ra Muhammad
Alixon hukmronligining boshida Namangan, To‘raqo‘g‘on va Kosonsoy hokimi
bo‘lgan, ammo tez orada uning otasi ham, o‘zi ham xonning g‘azabiga duchor
bo‘lib, ular o‘z lavozimlaridan chetlashtirilib, Arabistonga haj marosimini o’tash
uchun jo’natilgan.
Otasi yo'lda, Mozori sharifda 1834-yili vafot etgan. Hakimxon to'ra esa ko'p
mashaqqatlar chekib, yetti yildan keyin Rossiya, Turkiya, Iroq, Suriya va Falastin
orqali Makkaga yetib bordi. O'shanda 1834-yili u Orenburgda podshoh Aleksandr I
bilan uchrashish sharafiga muyassar bo'lgan. Hakimxon to'ra Makka va Madina
ziyoratidan qaytgach, 1828- yili, Muhammad Alixondan cho'chib Qo'qonga bormadi
va qolgan umrini Kitobda kechirdi. O'zining yozishicha, Kitobda uning
qarindoshlari va ozmi-ko'pmi yer-suvi bo'lgan
2
.
Hakimxon buyuk tarixchi va olim bo‘lib, 1843-yil 29-mayda o‘zining
“Muntaxab ut-tavorix” asarini yozib tugatdi.“Muntaxab ut-tavorix”da qadimgi
davrlar tarixi, islomdan oldingi payg‘ambarlar, Eronning qadimgi podshohlari,
qadimgi podshohlar Xitoy va Yevropa, xalifa Roshidindan Movarounnamning
mangʻit va Ming sulolalaridan boʻlgan oliy hukmdorlari davrigacha.
Asarda Qo'qon xonligining xonlik asoschisi Shohruhxon(1709-1721)ning o
‘g‘li va toj-taxt vorisi Abdurahimxon (1721—1724) zamonidan to Norbo'taxon,
Olimxon va Umarxon davri tarixi yaxshi yoritilgan. Asarda muallifning Rossiya,
Turkiya, Iroq, Shorn (Suriya) va boshqa mamlakatlarga qilgan sayohati chog'ida
olgan taassurotlari va o‘sha mamlakat xalqlarining ijtimoiy-siyosiy hayoti, tarixi va
hayot tarzi haqida keltirilgan ma’lumotlari ham diqqatga sazovordir
3
.
Muntaxab ut-tavorixning qoʻlyozma nusxalari kam. Uning forscha
fotonusxasi A.A. Semenovning uy muzeyida saqlanmoqda. 1983 yilda
2
Mukhammad Khakim-khan. Muntakhab altawarikh. Selected history. Vol.II. Y. Kawahara, K.
Haneda (tls). Tokio, 2006.
3
Мухтаров А. Резьба по дереву в долине Зеравшан: (Альбом средневековых
орнаментов). — М.: Наука, 1966.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
208
Tojikistonning Dushanbe shahrida Ahror Muxtorov tomonidan ikki kitob holida
nashr etilgan. Asarning oʻzbekcha nusxasi ham mavjud va u hozirda Sharqshunoslik
instituti xazinasida saqlanadi (594-son) Kitobning ikkinchi jildi yapon olimlari
Yayoi Bu Kavaxara va Koichi Xaneda tomonidan 2006 yilda Tokioda nashr etilgan
tanqidiy matndir
4
.
Hakimxon to‘ra o‘zi yashab turgan xon zamoni to‘g‘risida, saroyga yaqin
tarixiy shaxslarning hayoti va o‘sha davrning diqqatga sazovor siyosiy voqealari
to‘g‘risida «Muntaxab at-tavorix» nomli ajoyib asar yozadi. Bu asar XIX asr o‘zbek
adabiyotining eng yaxshi namunalaridan sanaladi. Bu tarixiy asar muallifi Abdulla
Qodiriy o‘z romanida aks ettirmoqchi bo‘lgan davrga zamondosh bo‘libgina
qolmay, balki unda kechgan jami voqealarning faol qatnashchisi ham edi.
Buning ustiga u Abdulla Qodiriyning bo‘lg‘usi romani qahramonlari bilan
shaxsan tanish edi. Shu aytilganlarga ko‘ra, adib roman uchun material to‘plar ekan,
tarixiy manbalar orasida «Muntaxab at-tavorix»ni alohida ajratib, unga suyanib ish
ko‘rgan bo‘lishi tabiiy. Bu kitob yozuvchiga eng qimmatli hujjatli materiallar
manbai bo‘lib xizmat qilgan
5
.
«Muntaxab at-tavorix» (Saylangan tarixlar kitobi) asari muallifi
Muhammadhakimxon ibn Ma’sumxon to‘ra Qo‘qon tarixnavislik maktabining yirik
namoyandasi hisoblanib, muallif xaqidagi ma’lumotlar asosan shu yozma
yodgorlikning o‘zida keltirilgan, shuningdek, bu tarixiy manba va uning
yaratuvchisi borasida Abdulla Qodiriy, Aleksandr Aleksandrovich Semenov, Aziz
Qayumov, Aqror Muxtorov, Bo‘riboy Ahmedov, Enver Xurshut, Shodmon Vohidov
kabi olimlar qimmatli fikrlar bildirishgan. Akademik Aziz Qayumov esa ushbu
satrlar muallifi bilan bo‘lib o‘tgan suhbatlarda Muhammadxakimxon qalamiga
mansub «Muntaxab at-tavorix»ning ko‘p jihatlari bilan Bobur podshoxning mashxur
memuar asari «Boburnoma»ga o‘xshashligi haqidagi nuqtayi nazarni o‘rtaga
tashlagan edilar. Eslatib o‘tish joizki, ushbu qo‘lingizdagi o‘zbekchaga tarjima qam
4
A. Madraimov, G. Fuzailova “Manbashunoslik” -Т.: 0 ‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati
nashriyoti, 2008. — 241- b.
5
Enver Xurshut, tarix fanlari kandidati.“Sharq yulduzi” jurnali, 1987 yil, 4-son
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
209
ana shu qarashlarga ko‘ra aynan Aziz Qayumovning maslaqati va qo‘llovi bilan
amalga oshdi.
O‘zbekistonda manbashunos olim Enver Xurshut tamonidan «Muntaxab at-
tavorix» maxsus o‘rganilgan. E.Xurshut o‘z tadqiqotlarida asarning nusxalari, uning
manbalari, tarixiy va adabiy manba sifatidagi ahamiyati, memuar janrvdagi nodir
asar ekani va Hakimxonning sayoxatlarini keng tahlil qilgan
6
.
«Muntaxab at-tavorix» asarini Muhammadhakimxon fors- tojik tilida Kitob
va Shahrisabz shahrida 1259/1843 yilning yozlarida yozib tugatgan. Mazkur asar
Qo‘hon tarixnavislik maktabining g‘ayrirasmiy tarixiy asarlari sirasiga kiradi.
“Uning ilova qismi esa 1844 yilning oxiri yoki 1845 yilda yozilgani borasida ham
ishonch bilan fikr bildirishimiz mumkin. Muallif nusxasidan shu 1843 yili yana
o‘nta nusxa ko‘chirilgani ham ma’lum.
Muhammadhakimxon asari xonlik hududlarida keng tarqalishidan o‘zi ham
manfaatdor bo‘lgani uchun undan nusxalar ko‘chirishga ancha sa’y-harakat qilgan
7
.
Yukorida ta’kidlanganidek, «Muntaxab at-tavorix»ning o‘zbek tilidagi
qisqartirilgan tarjimasi ham mavjud
8
. Biroh, mazkur nusxani E.Xurshut
P.P.Ivanovga o‘xshab asarning o‘zbek tilidagi talhini deb habul hilishni tavsiya
kiladi.
Izlanishlar natijasidan ma’lum bo‘ldiki, o‘zbek tilidagi «Muntaxab at-
tavorix»ning nusxasi asl fors-tojik tilidagi matnidan ancha yiroqlashib ketgan. Unda
6
Xurshut E. «Muntaxab ut-tavorix» - vajniy istochnik po istorii Sredney Azii i sopredelnix stran
// Obshestvennie nauki v Uzbekistane. 1984. - № 7; Shu muallif. «Muntaxab at-tavarix» kak
istochnik po istorii Sredney Azii i sopredelnix stran XUSH-X1X vv // Obshestvennie nauki v
Uzbekistane (ONU). 1984. - № 7. - S. 36-42; Shu muallif. Hakimxonning qayoti va sayoqatlari. -
Toshkent: Fan, 1987. -48 b; Shu muallif. «Muntaxab ut-tavorix» i yego spiski // ONU, 1987. -№
5. - S. 41-47; Shu muallif. «Muntaxab at-tavorix» i yego istochniki // ONU, 1987. №11 -12. - S.
39-44; Shu muallif. Izucheniye sredneaziatskix istochnikov XU1-X1X vekov: znacheniye,
sostoyaniye, problemi // Obshestvennie nauki v Uzbekistane. 1989. - № 2. - S. 49-53. va b.
7
O‘z FA SHI dagi nusxalar tavsifi: SVR (Istoriya). - S. 195-198. Qolgan nusxalari tavsifi:
Xurshut E. «Muntaxab ut-tavorix» i yego spiski // ONU, 1987. №5. - S. 41-47
8
Uning nusxasi O‘z FA SHI da saqlanadi № 594. SVR (Istoriya). - S. 197-198. Qisqartirilgan
nashri: Hakimxon. Xotiralar. Toshkent: Fan, 1964; Muxammad Xakimxan. Muntaxab at- tavorix
(per. s persidskogo E.Xurshuta) // Materiali po istorii Sredney i sentralnoy Azii X-X1X vv. -
Tashkent: Fan. 1988. - S. 276-295; Izvlecheniya iz «Muntaxab at-tavorix» (uzbekskaya
redaksiya M. Kutlugova)//Tam je. - S. 295-310.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
210
ko‘plab xatolar, voqea va sanalarning chalkashligi, tarjimon(lar) tomonidan muallif
uslubini soddalashtirish yoki matnga o‘zgartishlar kiritish hollari ko‘zga tashlanadi
9
.
Muntaxab at-tavorix“ yozilgan yiliyoq nusxa koʻchirish boshlangan. “Yaʼni
oʻsha yili Shahrisabzda Muhammadamin kotib tomomonidan 10 nusxa koʻchirilgan.
Hozirda asarning Oʻzbekiston, Tojikiston, Rossiya qoʻlyozma arxivlarida nusxalari
mavjud. Ayniqsa ulardan S 470-sonli (Rossiya), 63-sonli (Tojikiston), 592-sonli
(Oʻzbekiston) nusxalari juda yaxshi saqlangan
10
.
Markazlashgan davlatning vujudga kelishi, Rossiya bilan savdo-sotiqning
jadallashishi va shu kabi bir qator omillar 18—19-asrlarda Qoʻqon xonligida
maʼnaviy-madaniy hayotning oʻsishiga olib keldi. Bu davrda Qoʻxon xonligida bir
qancha tarixiy ishlar tugallandi. Mulla Yunus Dodxning “Xadoiq al-anvar” (“Nur
nurlari”), Mirzo Qalandar Isfarag‘oniyning “Shahnomayi Umarxoniy”
(“Umarxonning Shohnomasi”), Ziyovutdin Xo‘ja Andijoniy To‘ra Xo‘janing “Mir”
at al-futuh” (” g'alabalar») asarlarini kiritish mumkin.Kogonda yaratilgan asarlar
orasida 19-asrning birinchi yarmi oxirida yaratilgan «Muntaxab at-tavorix» asari
alohida ahamiyatga ega.
Bu haqda bizga rus va sovet olimlarining asar to‘g‘risidagi mulohazalari
yaqqol dalolat berib turadi. Jumladan, Ye. Kal, A. A. Semyonov, V. V. Bartold kabi
olimlar mazkur asarni O‘rta Osiyo xalqlari tarixini yorituvchi juda muhim manba
deb bilganlar”
11
.
Hakimxonning bu asari umumtarixiy asarlardan bo‘lib, dunyoning vujudga
kelgan vaqtidan boshlab, XIX asrning yarmigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi.
«Muntaxab at-tavorix»ning birinchi qismi XVIII asrning o‘rtalaridan XIX asrning
o‘rtasiga qadar bo‘lgan davrdagi Buxoro amirligi tarixiga taalluqlidir. Bu qismda
avtor Buxoro amirlarining yagona markazlashgan davlat qurish uchun olib borgan
kurashlari, ularning Xiva va Qo‘qon xonlari hamda mustaqil O‘ratepa va Shahrisabz
o‘lkalari bilan bo‘lgan aloqalari haqida hikoya qiladi.
9
Yana harang: X u r sh u t E. «Muntaxab ut-tavorix» i yego spiski. -S . 42-43.
10
Vohidov, Shodmon „Мунтахаб ат-таворих
11
Mukhammad Khakim-khan. Muntakhab altawarikh. Selected history. Vol.II. Y. Kawahara, K.
Haneda (tls). Tokio, 2006.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
211
Asarning ikkinchi qismi esa Qo‘qon xonligi tashkil topganidan boshlab
(XVIII asr) XIX asrning yarmiga qadar bo‘lgan tarixni o‘z ichiga oladi. Bu yerda
ham xuddi oldingi qismdagi singari Hakimxon Qo‘qon xonligining tashkil topish
tarixi, uning qo‘shni davlatlar bilan aloqalari, shu jumladan Xitoy bilan
munosabatlarini batafsil hikoya qiladi. Asarning uchinchi qismi, oldingilaridan
farqli o‘laroq, muallif sayohatlarini tashkil etadi
12
Bundan ko‘rinib turibdiki, Hakimxonning “Muntaxab at-tavorix” asari O‘rta
Osiyo va unga qo‘shni mamlakatlar xalqlari tarixiga oid muhim manbalardan biridir.
Bu asar boshqa tarixiy asarlardan mehnatkashlar ahvoli, ommaviy harakatlar haqida
ko‘plab materiallar mavjudligi bilan ajralib turadi. Asarning yana bir diqqatga
sazovor jihati shundaki, muallif saroy tarixchilaridan bo‘lmagan. Aksincha, u
demokratik e’tiqodi uchun Qo‘qon xonligidan haydalib, butun umrini surgunda
o‘tkazdi. Hakimxon o‘z davrining mashhur shoirlari Hoziq, Nodira, Sultonxon
Adolar bilan shaxsan tanish bo‘lgan. U o‘z asarida yuqorida nomi tilga olingan
o‘zbek shoirlarining hayoti va ijodi haqida qimmatli materiallar berib, ularning
ayrim she’rlaridan namunalar keltiradi.
Yana shuni aytish kerakki, Hakimxon afg‘on xalqining ingliz
mustamlakachilariga qarshi kurashiga boshchilik qilgan Afg‘oniston gubernatori
Do‘st Muhammadxon bilan shaxsan tanish bo‘lgan.
13
Hakimxon o‘z asarida yuqorida qayd etilgan muhim mulohazalarni yozish
jarayonida o‘z hayotini ham tasvirlaydi. 19-asrning birinchi choragida oʻzbeklardan
birinchilardan boʻlib rus tilini oʻrgangan. Hakimxonning “Muntaxab at-tavorix”
asari o‘zbek mumtoz adabiyotining buyuk namunalaridan biridir. Yuqorida
keltirilgan faktlar Hakimxonning buyuk tarixchi, geograf, adib, ma’rifatparvar
bo‘lganligini ko‘rsatadi.
“Muntaxab
at-tavorix”
(“Tanlangan
tarixlar
kitobi”)
muallifi
Muhammadhakimxon ibn Ma’sumxon Qo‘qon tarixshunoslik maktabining yirik
namoyandasi sanaladi. Uning ijodkori haqida Abdulla Qodiriy, Aleksandr
12
Enver Xurshut, tarix fanlari kandidati.“Sharq yulduzi” jurnali, 1987 yil, 4-son
13
Vohidov, Shodmon „Muntaxab at-tavorix tarjimasi“.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
212
Aleksandrovich Semyonov, Aziz Qayumov, Ahror Muxtorov, Bo‘riboy Ahmedov,
Enver Xurshut, Shodmon Vohidov kabi olimlar o‘zlarining qimmatli fikrlarini
bildirdilar
14
.
Akademik Aziz Qayumov ushbu satrlar muallifi bilan suhbatlarda
Muhammadhakimxon qalamiga mansub “Muntaxab at-tavorix” Bobur shohning
mashhur “Boburnoma” memuariga ko‘p jihatdan o‘xshash, degan fikrni bildirdi.
Aytish joizki, o‘zbek tiliga tarjima qilish sizning qo‘lingizda shu qarashlar bo‘yicha
Aziz Qayumov maslahati va ko‘rsatmasi bilan amalga oshirilgan. Asarning
Muhammadamin qotib Shahrisabzda ko‘chirilgan nusxasining faksimilasi 1984 yili
Dushanbeda ikki jild holida nashr etilgan.
2006 yilda Tokioda Muhammad Hakimxon asarining ikkinchi jildi arab
alifbosida nashr etildi.
15
.
Asarning tuzilishi:
“I bob. Payg’ambarlar.
II bob. Qadimiy Eron sulolalari.
III bob. Chin va Farang shohlari.
IV bob. Chahoryorlar, umaviylar va abbosiylar xalifalari haqida.
V bob. 1) Safforiylar, 2) Somoniylar sulolasi. 3) Ol Bo’ya hukmronligi.
4) G’aznaviylar. 5) Saljuqiylar. 6) Xorazmshohlar saltanati. 7) Chingiz va
chingiziylar xonadoni. 8) Temuriylar. 9) Shayboniylar. 10) Ashtarxoniylar.
11) Mang’itiya saltanati. 12) Mingiya toifasi”
16
.
“Muntakhab at-tavorix” nusxalarining Peterburg nusxasi (S 470) ham
ilovaga ega. “Ushbu ilova Muhammad Hakimxon qalamiga mansub boʻlib, unda
Sheralixon (1842-1845) va Xudoyorxonning taxtga oʻtirgan davri (689-707-betlar)
tasvirlangan. Muntaxab at-tavorixning koʻplab manbalari bor edi. Qo‘qon
tarixchilarining asarlari fors-islom tarixshunosligi asosida shakllangan bo‘lib,
14
Muhammadhakimxon To’ra. «Muntaxab at-tavorih». Toshkent., «Yangi asr» nashriyoti.2010.
716 bet
15
Enver Xurshut “Abdulla Qodiriy va tarixchi Hakimxon To’ra”, “Sharq yulduzi” jurnali,
1987 yil, 4-son
16
Shodmon Vohidov “Hakimxon To’ra va uning “Muntahab at-tavorix” asari, “Sharq yulduzi”
jurnali, 1987 yil, 4-son
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
213
“Muntaxab at-tavorix” asari jahon tarixiga bag‘ishlanganligi uchun jahon va
mahalliy (mahalliy) tarixga bag‘ishlangan asarlar mavjud koinot va insonning
yaratilishidan to 19-asrning oʻrtalarigacha boʻlgan davrni tasvirlab bergan, shuning
uchun taqdim etilgan maʼlumotlarning birinchi qismi boshqa koʻplab tarixiy va
adabiy manbalarga asoslanadi, shu sababli ularda oʻziga xoslik yoʻq asar uch
mavzuga bo‘lingan, ya’ni buxorolik rohiblar tarixi, Qo‘qonda hukmronlik qilgan
ming sulola, muallifning xorijga qilgan sayohatlari hikoyasi qalamga tegishli
qimmatli manbadir”
17
.
“To‘g‘ri, muallif aniq ko‘rsatganidek, Muhammadhakimxon o‘z asarining
mang‘it qismini yozishda Muhammadvafo Karminog‘iy va Olimbek ibn
Niyozqulibekning “Tuhfat ul-xoniy”, Muhammadsharif ibn Muhammadnakiyning
“Toj at-tavorix” va boshqalardan foydalangan. mualliflarning asarlaridan
foydalangan. Asarni o‘rgangan olim E. Xurshut o‘z vaqtida bunga oydinlik kiritgan
edi. Bundan tashqari, Muhammadhakimxon o‘sha davr voqealarining bevosita
ishtirokchilaridan ko‘plab ma’lumotlarni eshitgan va muallif bu faktlarni “Muntaxab
at-tavorix”da alohida qayd etgan. Minglar va mangʻitlar hukmronligi tarixi, yaʼni
Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligi haqidagi maʼlumotlar biz uchun birlamchi
manba sifatida nihoyatda muhim va qimmatlidir”
18
.
Shuning uchun ham bu manba Qo‘qon tarixshunoslik maktabida (Buxoro
tarixnavisligida ham) o‘zining o‘ziga xosligi va rasmiy tarixchi tomonidan
yozilmaganligi bilan ajralib turadi. Sayohat tafsilotlari va asar muallifining
xotiralari, shubhasiz, bundan ham qimmatli manba bo‘lib, ularning adib Muhammad
Hakimxon tilidan jonli va ta’sirchan bayon etilishi ham asarga badiiylik bergan,
ya’ni, muallifning taqdiri mahorat bilan badiiy tasvirlangan, deyish mumkin. So‘z
bilan ifodalanishi “Muntahab at-tavorix”ni qahramon-yozuvchining ichki
kechinmalariga boy sarguzasht-roman darajasiga ko‘tardi. Kitobda inglizlarni
mag‘lub etib, Buxoroga amir Nasrulloh huzuriga kelgan afg‘on hukmdori Do‘st
17
Enver Xurshut “Abdulla Qodiriy va tarixchi Hakimxon To’ra”,
“Sharq yulduzi” jurnali, 1987
yil, 4-son
18
Muntahab at-tavorix: (Xuqand va Buxoro tarixi, sayohat va xotiralar) / Muhammadhakimxon
tutra; fors-tojik tilida tarj., muqaddima, izoxlar va ko'rsatkichlar muallifi Sh.Vohidov. - T.: Yangi
asr avlodi, 2010. 716-6. -Tit. v. orqasida muallif: Muhammadhakim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
214
Muhammadxon va uning o‘g‘illari Akbarxon, Sultonxon va qisqa muddat taxtda
o‘tirgan ukasi Muhammad Alixon haqida ham eslatib o‘tiladi, lekin shu paytgacha
Shahrisabzda muhojirlikda yashagan Sulton Mahmudxon va boshqa ba’zi nufuzli
ruhoniylar, amaldorlar, shoirlar taqdiri ularning hikoyalari va muallifning shaxsiy
kuzatishlari doirasida tilga olinadi.
19
.
«Muntaxab at-tavorix»da muallif uchun manba vazifasini bajargan
maktublar
“(Do’stmuhammadxonning
Hindiston
general-gubernatori
V.Maknotenning kotibi Lotga maktubi; Sulton Mahmudxonning amir Nasrullohga
xati; amir Nasrullohning Qo’qon xoni Muhammadalixonga xati va boshqalar)ning
hujjat sifatida havola etilishi esa asarning tarixiy qiymatini yana ham oshirishga
xizmat qilgan. Hatto ular afg’on, hind tarixchilarining ma’lumotlarini to’ldirishga
ham yaroqlidir”
20
.
Bundan tashqari asarda muallif sharq shoir va adiblaridan “Ibn Sino,
Firdavsiy, Umar Xayom, Sa’diy, Pahlavon Maxmud, Nizomiy, Alisher Navoiy,
Bedil, Xusrav Dehlaviy, Inoyatulloh Kanbu, Ahmad ibn Yusuf, qo’qonlik shoirlar
Fazliy, Akmal Sher Ho’qandiy, Nusrat, Behjat, Amiriy (amir Umarxon), Xorazm
xoni Muxammadrahimxon I she’rlaridan namunalar keltiradi. Asarning badiiy
bezaklari sifatida fors-tojik, o’zbek, arab xalqlarining maqol va masallaridan unumli
foydalanilgan. E.Xurshutning aniqlashicha, muallif, hatto bitta xitoy xalqi maqolini
ham keltirgan”
21
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Mirzo Olim Mahdum Hoji “Tarixi Turkiston” 2009 “Yangi asr avlodi” 255
bet
2.
Ahmedov.B. O’zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 - yil 2.
Muhammad
3.
Alimova “Markaziy Osiyo xalqlari tarixi” “TDSHI” qo’llanma T. 2009. 7 b.
19
Shodmon Vohidov “Hakimxon To’ra va uning “Muntahab at-tavorix” asari, “Sharq yulduzi”
jurnali, 1987 yil, 4-son
20
Mukhammad Khakim-khan. Muntakhab altawarikh. Selected history. Vol.II. Y. Kawahara, K.
Haneda (tls). Tokio, 2006.
21
Enver Xurshut “Abdulla Qodiriy va tarixchi Hakimxon To’ra”,
“Sharq yulduzi” jurnali, 1987
yil, 4-son
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
215
4.
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya
bosqiniga qadar. - T.: Sharq, 2000.
5.
Madraimov, G. Fuzailova. Manbashunoslik .O’zb. Faylasuflar milliy jam. T.
2008, b 263
6.
Sag’dullaev A., Mavlonov O’. O’zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi.-
Toshkent: Akademiya, 2006.
7.
Tojir Xo‘jandiyning «G‘aroyibi sipoh» Xojand, 1991
8.
Mirzo Olim Maxdum hojining «Tarixi Turkiston» Qarshi. 1992
9.
Abdulla Qodiriy “O’tgan kunlar” Toshkent. 1999
10.
Mirzo Olim Mushrifning «Ansob us-salotin va tavorix al-xavoqin» («Qo‘qon
xonligi tarixi» nomi bilan nashr etilgan. Toshkent, 1995; rus tilida Solijon
Yo‘ldoshevning ilmiy nashri. Toshkent, 2007)
11.
Muhammad Yunus Tolibnng «Tarixi Aliquli amirlashkar» («Sharq; yulduzi»,
1996, 1-2-son va «Tuhfayi Tolib» (Toshkent-Tokio, 2002)
12.
Muhammad Aziz Marg‘iloniyning «Tarixi Aziziy» (Toshkent, 1999)
