MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
197
AMIR TEMURNING G’ARBIY YEVROPA BILAN OLIB BORGAN
TASHQI SIYOSATI
Tosheva Muhayyo Hamid qizi
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti talabasi
Sharq mamlakatlari tarixi va antropologiyasi kafedrasi
Tarix (mintaqa va mamlakatlar bo‘yicha) yo‘nalishi I kurs magistri
Ilmiy rahbar: PhD, Ikromov Sh.I.
Annotatsiya: Ushbu maqolada Amir Temurning G’arbiy yevropa bilan olib
borgan tashqi siyosati, elchilik aloqalari, boshqaruv tizimi, moliya va diplomatik
munosabatlar, soliq, savdo (import va eksport) haqidagi ma’lumotlar yoritilgan.
Kalit so'zlar: tashqi siyosiy va madaniy ahvoli, elchilik aloqalari, karvon
yo’llari, xatlar.
Аmir Temur va Yevropa qirollari o'rtasidagi munosabatlar ko'p jihatlari bilan
kishini hukmdori zamondoshlarining e'tiborini o'ziga jalb etibgina kolmay, balki
Yevrosiyo mamlakatlarida hayratga soladi. Аslini olganda ularni ko'p narsa ajratib
turardi: eʼtiqodlari, tillari, bir-biriga dushman xalqlari, oralaridagi masofa va
ayniqsa, manfaatlarining turli-tumanligi
1
.
XVI, XVII, XVIII, XIX va XX asrlarda
Fransiya, Italiya, Ispaniya, Angliya Germaniyada Temurga bo'lgan qiziqish
hayratomuz darajada ortib ketdi
2
.
Tarixiy qisqa fursatda qudratli saltanatga aylangan Temur davlati va uning
yuz berayotgan barcha voqealarga ham ta'sir ko'rsatdi . Oʼzaro yordam masalasida
Temur Konstantinopol imperatorining noibi Ioann VII Paleolog bilan ham
yozishmalar olib boradi. Temurning 1402 yil 15 may kuni Ioann VII Paleolog
nomiga yo'llagan xatining mazmuniga qaraganda, Konstantinopol imperatori
Genuyaning Peradagi hokimi Boyazidga karshi kurashda Temurga xizmat qilishi,
hatto unga «odamlar va har qaysisi 20 tadan 40 harbiy kema bilan» yordam berish
1
Lyusyun Keren, Akmal Saidov. Amir Temur va Fransiya. -T. 1996.-B.6.
2
Jan Pol Ru.Tamerlan. -Parij, 1994. –B.23.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
198
majburiyatini oʼz zimmalariga oladilar. Buni Ispaniya elchisi Klavixo xam oʼz
kundalik daftarida qayd qilib oʼtadi
3
. Temur bu davrda VI Аngliya qiroli Genrix IV
bilan va Fransiya qiroli Karl VI hamda Kastiliya va Leon qirollari bilan aloqalar
oʼrnatib, ular bilan yozishmalar olib boradi. Bu davlatlar orasida ayniqsa Fransiya,
Vizantiya imperiyasi taqdiriga befarq qaray olmas edi. Shu boisdan Fransiya
fuqarolari hisoblangan genuyaliklarning yer va mulklarini, ayniqsa Galatiyadagi
mustamlakalarini himoyasida Karl VI oʼz navbatida Temurdan madad kutar va u
bilan diplomatik aloqalar o'rnatishga intilar edi. Temur va Karl VI yozishmalarida
qayd etilishicha, sohibqiron qirolni jiddiy qoʼllab-quvvatlaydi
4
. Shunday qilib,
Temurning Kichik Osiyo va G'arbiy Yevropa davlatlari bilan diplomatik aloqalar
o'rnatish uchun olib borgan dastlabki diplomatik yozishmalari uning g’arbga
Turkiya ustiga yurishi munosabati bilan boshlanib, ulardan asosan Boyazidga qarshi
birgalikda kurashish rejalari koʼzda tutiladi. Biroq Аnqara yaqinida turklarning ikki
yuz minglik qoʼshini ustidan qozonilgan buyuk gʼalabadan soʼng Temurning
G’arbiy Yevropa davlatlari bilan bo’lgan aloqalarining mazmuni tubdan oʼzgaradi.
Endilikda Temur ular bilan do’stona munosabatlarni mustahkamlash hamda elchilik
va o’zaro savdo-sotiq aloqalarini yoʼlga qoʼyish kabi masalalar bilan cheklanadi.
Vizantiya imperatoridan boj olib, uni bilvosita bo’ysundirish bilan kifoyalangan
Temur, 1402 yil yozida Fransiya va Аngliyaga maxsus elchilik yuboradi. Elchilikka
zamonasining mohir diplomati Аrxiyepiskon Ioann Galon Ifontibus boshchilik
qiladi. Ioann orqali Temur Karl VI va Genrix IV nomlariga maxsus maktublar
yoʼlladi. Elchilar Parijga 1403 yil mayda yetib boradilar. Bu yerda Ioann tantanali
vaziyatda Temurning Turkiya ustidan qozongan g’alabasi, sulton Boyazidni asirga
olingani, turklar asir olgan xristianlarni ozod qilingani to’gʼrisida xabar berar ekan,
ikki mamlakatning savdogarlari uchun erkin savdo munosabatlari olib borilishini
taʼminlash va agar qirol hamda getsoglar rozi boʼlsalar, bu erkin savdoni tegishli
bitim yoki shartnoma bilan mustahkamlashni taklif etadi
5
. Buning uchun
avvalambor muntazam oʼzaro elchilik aloqalarining barqarorligi lozim edi. Shu
3
Muhammadjonov.A. Temur va Temuriylar saltanati. –T. “O’zb”. 1995. –B. 57-58.
4
Mo’minov.I. Amir Temurning Osiyo tarixida tutgan o’rni va ro’li. -T. “Fan”. 1993.-B. 35.
5
Muhammadjonov. A. Temur va Temuriylar saltanati. -T. “Toshkent”.1994. –B.58.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
199
boisdan Temur 1402 yil 1 avgustda Fransiya kiroli Karl VIga yoʼllagan maktubida
bu haqda quyidagilarni alohida taʼkidlagan edi: «Bundan keyin sizning
odamlaringiz bizning yerlarimizga va bizning kishilarimiz sizning oʼlkangizga
oʼtgan ajdodlarimiz davridagidek, borib-kelib tursalar, sizning va bizning
nomimizni hamma joyda olqishlab tursalar, mamlakatimiz savdogarlari uchun foyda
keltirishsa, koʼp xursand boʼlar edik. Shuni ham aytish kerakki, endilikda bizning
yurtimizda savdogarlaringizning xavfsizligi taʼminlanadi»
6
. Fransiya qiroli Karl VI
1403 yil 15 iyunida Temurga yoʼllagan javob maktubidan maʼlum boʼlishicha,
Temur takliflari Fransiya tomonidan mamnuniyat bilan qabul qilingan. Demak,
Temurnnng Аnqara jangidan keyin Fransiya saroyi bilan olib borgan yozishmalari
oʼzaro savdo shartnomasi tuzishga qaratilgan diplomatik yozishma boʼlib, bu
masalada Vatikan vakili arxiyepiskop Ioani Galon Ifontibus muhim rol oʼynagan.
Unga Fransiya qiroli Karl VIning javob xatini Temurga yetkazish masʼuliyati
yuklangan. Temur davlati bilan Аngliya oʼrtasida oʼzaro diplomatik aloqalar
oʼrnatilishida ham Vatikan vakilining vositachilik roli katta boʼldi. Xuddi shu
davrda u Temur davlatining g’arbiy viloyatlari hokimi Mironshox bilan Аngliya
kiroli Genrix IV oʼrtasida olib borilgan diplomatik yozishmalarda faol qatnashdi
7
.
Аmir Temurning 1402 yilda Farangiston qiroli Karl VI yoʼllagan maktubida
shunday satrlarni oʼqiymiz: “ Buyuk hukmdorlar va doʼstlar oʼrtasidagi ulug’ ishlar
haqida bir-birlarini ogoh etish odatiga buysunib, mazkur arxiepiskop Janni siz
janoblarining huzuriga joʼnatdik, toki ul kishi bizning mamlakatimiz va hozirgi
ahvolimiz, shuning birla, soʼnggi paytlarda bul oʼlkalarda sizning g’animlaringizga
nisbatan sodir boʼlgan voqealar toʼgʼrisinda sizni xabardor etsinlar, batafsil soʼzlab
bersinlar. Tag’in ul zot sizlar bilan bo'lgan do'stligimiz va ittifoqimiz, siz va sizning
odamlaringizga hurmat-e’tiborimiz hamda birodarligimiz ravnaqi yo'lida shu
kunlarda bajarilayotgan ko'pgina foydali tadbirlar haqinda ham hikoya qilg'aylar. Ul
zotni ham sizning, ham bizning odamim iztariqasinda tavsiya etmokdamiz, ul kishini
6
Bo’riyev.O. (Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma) T., O’zbekiston, 1996. 246-b.
7
Muqimov. Z. ( Amir Temur tuzuklari) –Samarqand. 2008. –B.22.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
200
diniy masalalardan tashqari boshqa barcha masalalarda ishonchli vakil deb
tinglagaysiz”
8
.
Yevropa salibchilari 1396 yili Bolgariyadagi Nikopol shahri yaqinida
mag’lubiyatga uchraganlaridan so’ng Vizantiya imperatori Maniul II Paleolog 1399
yili g’arbdan yordam so’rab murojaat qildi. U turklarga qarshi Rim papasi bilan
ittifoq tuzmoqchi edi. Shu kezlarda Amir Temur qudrati va uning ko’p yerlarni zabt
etgani haqida Trapezund saltanati orqali Yevropaga xabarlar yeta boshladi. G’arbda
davlat rahbarlari Amir Temur bilan muloqotga kirishdilar. 1394 va 1399 yilda
Vizantiya imperatorining Konstantinopoldagi muovini ikki marta Amir Temur
huzuriga Fransua ismli dominikan monaxini elchi qilib jo’natdi. Unga Sandro
hamroh bo’lgan. Sandro Genuya Podestati bilan yaqin aloqada bulgan, chunki uning
qo'lida Fransiya qirolining Amir Temur nomiga yozilgan maktubi mavjud edi.
Mazkur qirol Genuya homiysi bo’lgan. Fransua o'zining birinchi safari chog'ida agar
Amir Temur Boyazidga qarshi urush ochguday bo’lsa Sharqiy O'rta dengiz yoqasida
joylashgan Yevropa davlatlari yorlam beradilar-degan fikrni Amir Temurga
yetkazdi
.
1400-yil mobaynida Venetsiya senati Amir Temur huzuriga o’zining ikki
vakilini Andrea Jistiniani va Mateo Barbadigolarni jo’natdi. 1401 yil avgust oyida
asli peralik keyinchalik esa Genuyada o'troq bo’lib qolgan kishining hisob daftariga
yozilganiga qaraganda bu shaharga Amir Temur elchisi kelgan. Mazkur elchi
imperator saroyiga tashrif buyurgan, bu o'sha vaqtdayoq imperator bilan Amir
Temur o'rtasida aloqa o'rnatilgan deyish uchun asos bo’ladi. Ana shu ikki elchi Pera
genuyaliklarining usmonlilar bilan ittifoqdan va har qanday xolislikdan voz kechish
iltimosini izhor etishgan
9
. Ushbu iltimos mamnunlik bilan qabul qilindi va elchilarga
ikkita ot tuhfa qilingan. Nusxasi Venetsiya arxivlarida saqlanadigan bir maktubga
qaraganda, 1402 yil iyunida yoki iyul oyi boshlarida Amir Temur monax Fransuani
Konstantinopol imperatorining muovini huzuriga jo’natgan. Ushbu maktubda Amir
Temur monax Fransuani qabul qilganini, monax unga yoqqanini va u Trapezund
8
Ashraf Ahmad, Haydarbek Bobobekov. (Sharofiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma.) -T.”Fan”. 1972.-B. 281.
9
Ashraf Ahmad, Haydarbek Bobobekov.(Sharofiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma) –T. “Fan”.1972. –B. 287.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
201
imperatoridan o'zaro ittifoq uchun yigirmata yaxshi qurollangan galerlarni talab
qilganini yozadi, shundan keyin Amir Temur muovinga Boyazid xuzuriga monax
Fransua hamkorligida elchilar jo’natganini ma’lum qiladi
10
. Anqara jangidan so’ng
G’arbiy Yevropa davlatlaridan Fransiya va Angliya yozishmalar orqali Amir Temur
bilan diplomatik munosabat o’rnatdi. Fransuz qiroli Karl VI bilan Amir Temur
o’rtasidagi yozishmalarning bir qismi Fransiya hujjatxonasida saqlangan. Bu
yozishmalardan anglashilishicha, Amir Temur Fransiya qirolining takliflarini rad
etmagan va Karl VI ning Sharqqa nisbatan siyosatini ko’llagan. Amir Temurning
forscha yozilgan va 1402 yil 1 avgust sanasi qo’yilgan maktubi aslida Anqara
jangidan avval yozilgan bo’lib unga sana keyin qo’yilganligi aniqlandi. Maktublar
Amir Temur o'z davlati bilan Fransiya o’rtasida savdo aloqalarini o'rnatish istagini
bildirgan. Amir Temurninі bizgacha saqlanib qolgan ikkinchi lotincha tarjimadagi
maktubi ham 1402 yil 1 avgust bilan sanalangan. Ikkala maktubni ham
Sultoniyaning katolik arxiepiskopi Ioann II Fransiyaga olib borgan. Karl VI ning
Amir Temur nomiga 1403 yil 15 iyulda yo’llagan birgina maktubi saqlangan.
Maktub: «Karl xudoning marhamati bilan fransuzlarning qiroli, eng shavkatli va eng
oliy hazrat podshoh Temurbekka salom va tinchlik bo’lsin» so'zlari bilan
boshlanadi
11
. So’ngra maktubda Fransiya bilan Amir Temur davlati o'rtasida savdo
aloqalari o'rnatish masalasiga katta o'rin berilgan. Karl VI maktubidan
anglashilishicha uning fuqarolari Amir Temur mulkiga bemalol bora olganlar. Amir
Temur bilan Karl VI o’rtasidagi yozishmadan ma’lum bo’lishicha, ikkala podsho
ham savdo bitimi tuzishdan manfaatdor. Biroq 1405 yil fevralida Amir Temur vafoti
bu ishni poyoniga yetkazish imkonini bermadi. Amir Temur va Mironshoh Angliya
bilan diplomatik yozishmalar olib borishgan. Angliya qiroli Genrix IV (1399—
1413)ning lotincha yozilgan va Mironshox bilan Amir Temurga yo’llagan ikkita
maktubi saqlangan. Bir tarafdan, Amir Temur va Mironshox bilan ikkinchi tarafdan,
Angliya qiroli o'rtasida yana o’sha Sultoniya arxiyepiskopi eslatilgan Ioann
vositachi bo’lgan. Arxiyepiskop Ioanning diplomatik tashrifi 1399 yil bilan 1404 yil
10
Ubaydulla Uvatov.( Ibn Arabshoh. Amir Temur tarix).-T. “Toshkent”.1997. Ikki jildlik, 1-j, -B. 70.
11
Tog’ayev Ochil.( Rui Gonsales de Klavixo. Samarqandga- Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi
(1403-1406)). -T.”Fan”. 2010. –B. 19.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
202
orasidagi davrni o’z ichiga oladi. Genrix IV ning Amir Temurga maktubi
Sohibqironning hozirgacha saqlangan maktubiga javoban yozilgan. U shunday
boshlanadi: «Genrix xudoning marhamati bilan Angliya va Fransiya qiroli,
shuninglek Irlandiya hokimi buyuk va qudratli podshoh Temurbekka Tangrini
sevuvchi do’stga hammasining xaloskoriga salom va tinchlik bo’lsin». Yevropa
qirollari bilan bo’lgan yozishmalardan ma’lumki Amir Temurning qudratli
olamshumul davlatning hokimi sifatida obro’si G’arbda juda yuksak bo’lgan.
Yevropa monarxlari uni chuqur ehtirom bilan «Eng shavkatli va eng g’olib podsho
Temurbek» deydilar
12
.
Sohibqironning xalqaro yozishmalari asosan fors tilida olib borilgan. Chunki
bu til o'sha paytda Yaqin va O'rta Sharq mamlakatlarining nafaqat o'zaro, balki
boshqa mintaqa davlatlari bilan olib borgan muloqotlarida rasmiy xalqaro aloqalar
vositasi sifatida tan olingan va diplomatik yozishmalar ko'pincha ana shu tilda olib
borilgan . Amir Temur bu an’anaga amal qildi, lekin o'z xatlarini “Amir Temur
so'zim ” yoki “ so'zim iz” degan turkiy kalima bilan boshlashni rasmiy udumga
aylantirdi. Buni Yevropa mamlakatlariga yo'llangan yozishmalarda ham ko'ramiz.
Hatto Amir Temur maktublarining lotincha tarjimalaridan birida “ so'zimiz ”
kalimasi Temurning rasmiy unvonlaridan biri bo'lsa kerak, degan andisha bilan
ag'darilmasdan “so'smo's” deb yozib qo'ya qolinganligi nazarga tashlanadi.
Amir Temur boshqa hukmdorlarga elchilar yuborar ekan, ularga yuklatilgan
missiyaning ahamiyatiga qarab o'z nomidan ish ko'ruvchi bunday odamlarning
e’tiborli, el-yurt ichida tanilgan, aql va zakovatli bo'lishiga katta e’tibor bergan.
Uning a’yonlari ham ana shunday kishilardan iborat bo'lgan. Buni italiyalik tojir
Mignanelli asarida keltirilgan quyidagi satrlar to’la isbotlaydi: "Temurning kishilari,
-deb yozadi, juda ham ko'rkam edilar, ular nasli-nasabiga ko’ra ham ulug'vor
ko'rinardi. Ular oliy xususiyatli, farosatli, mashxur, yoshiga qarab mansabdor
bo'lgan kishilar edi. Temurning shunday odamlari bor ediki, ular arab, yunon, hibru
(yahudiy) va boshqa qator tillarni bilardilar, osmon ilmi, geometriyadan mashhur
12
Xolbekov Muhammadjon. Amir Temurning Yevropa qurollari bilan yozishmalari.-S.“Meros”.1996.-
B.19.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
203
edilar". Sohibqiron elchilarni ham ana shunday kishilardan tanlaganligiga shubha
qolmaydi
13
.
Amir Temur vafotidan so’ng Temuriylar davlatida Yevropa davlatlariga
munosabat o’zgardi. Amir Temurning ko’p elchilari o’z vazifalarini ado etish
asnosida o'ldirilgan. Lekin Amir Temurning o'zi doimo elchi daxlsiz ekanligini
ta’kidlab kelgan. Agar elchi hatto dushman tarafidan kelgan bo’lsa ham. u doimo
ularga sarpo kiydirgan. Amir Temur karvon yo’llarining xavfsizligi uchun harakat
qilib doimo ham yaqin ham uzoq mamlakatlar bilan diplomatik munosabatlar
o’rnatishga intilardi. Ulkan hududlar va ko’plab mamlakatlarni bir davlatga
birlashtirib. ular orasida uzviy iqtisodiy aloqalar o'rnatishga harakat qilgan. Bu
sohada ulkan yutuqlarga erishgan va diplomatiyani rivojlantirishga o’zining katta
hissasini qo’shgan. Amir Temur davri diplomatiyasini o’rganish mobaynida biz
diplomatiyaning yetuk na’munalarini ko’rishimiz va o’z xulosalarimizni
chiqaramiz. O’zbek diplomatiyasi tarining eng gullagan davri ham aynan Amir
Temur davri bilan bog’liq va bu davrdab bizgacha ulkan diplomatik meros qolgan
va biz bundan oqilona foydalanishga harkat qilamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Ashraf Ahmad, Haydarbek Bobobekov.(Sharofiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma)
-T. 1972. 383-bet.
2.
Tog’ayev Ochil. (Rui Gonsales de Klavixo. Samarqandga- Amir Temur
saroyiga sayohat kundaligi (1403-1406)).-T. “Fan”. 2010. 261-bet.
3.
Bo’riyev Omonullo. (Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma).-T. “O’zbekiston”.
1996. 357-bet.
4.
Xolbekov Muhammadjon. Amir Temurning Yevropa qurollari bilan
yozishmalari.- S. “Meros”. 1996. 37-bet.
5.
Uvatov Ubaydullo. (Ibn Arabshoh. Amir Temur tarixi).-T. “Toshkent”.1997.
Ikki jildlik, 1-j, 190-bet.
13
Bo’riyev Omonullo. (Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma) -T. “O’zbekiston”.1996. –B. 247.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
204
6.
Muqimov Ziyodulla.(Amir Temur tuzuklari).-Samarqand. “Meros”. 2008. 66-
b.
7.
Muhammadjonov Abdulahad. Temur va Temuriylar saltanati. -T.
“Toshkent”.1994. 158- bet.
8.
Mo’minov Ibrohim. Amir Temurning Osiyo tarixida tutgan o’rni va ro’li.
-T. “Fan”. 1993. 57-bet.
9.
Lyusyun Keren, Akmal Saidov. Amir Temur va Fransiya. -T. “Tashkent”.
1996. 88-b.
10.
Lyusyun Keren. Amir Temir saltanati. -T. “ Toshkent”. 1999. 224-bet
11.
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, Abu Rayhon Beruniy
nomidagi Sharqshunoslik instituti. O’zbek diplomatiyasi tarixidan. -T. “Fan”. 2003.
376-bet
12.
Oljaeva Sh. Amir Temur va temuriylar davrida milliy davlatchilikning
rivojlanishi. -T. “ Fan”. 2005. 270-bet.
