MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
402
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA INSON HUQUQLARI
HIMOYASINING KONSTITUTSIYAVIY ASOSLARI
Sharipov Avazbek Sherali o’g’li – Andijon qishloq xo’jaligi va
agratexnologiyalar instituti “Yurisprudensiya” ta’lim yo’nalishi 1 –bosqich talabasi
Reyimbayev Javohir Hamdam o’g’li – Andijon qishloq xo’jaligi va
agratexnologiyalar instituti “Yurisprudensiya” ta’lim yo’nalishi 1 – bosqich
talabasi
Ruzimurodov Jahongir Sherzod o’g’li - Andijon qishloq xo’jaligi va
agratexnologiyalar instituti “Yurisprudensiya” ta’lim yo’nalishi 1 – bosqich
talabasi
Annotatsiya – Ushbu maqola asosiy qonunimiz bo’lgan Konstitutsiyamizda
etirof etilgan inson va fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklari , jumladan ,
yashash huquqi , saylash va saylanish huquqi , ijtimoiy , iqtisodiy , madaniy va
ekoligik huquqlari shuningdek tibbiy xizmatdan foydalanish huquqi kabi asosiy
huquqlaridan foydalanishi hamda ushbu huquqlarning Konstitutsiyaviy himoyasi
haqida.
Kalit so’zlar – O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi , Konstitutsiyada
etirof etiladigan va kafolatlanadigan inson va fuqarolarning asosiy huquq va
erkinliklari , inson huquq va erkinliklari etirof etilgan asosiy qonun hujjatlari va
xalqaro hujjatlar.
Constitutional foundations of human rights
protection in the Republic of Uzbekistan
Sharipov Avazbek Sherali oglu - 1st year student of the Andijan
Institute of Agriculture and Agrarian Technologies, “Jurisprudence” education
program
Reyimbayev Javohir Hamdam oglu - 1st year student of the Andijan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
403
Institute of Agriculture and Agrarian Technologies, “Jurisprudence” education
program
Ruzimurodov Jahongir Sherzod oglu - 1st year student of the
Andijan Institute of Agriculture and Agrarian Technologies, “Jurisprudence”
education program
Abstract - This article is devoted to the fundamental rights and freedoms of
people and citizens recognized in our Constitution, which is our fundamental law,
including the right to life, the right to vote and be elected, social, economic,
cultural and environmental rights, as well as the right to use medical services, and
the constitutional on the protection of.
Keywords – Constitution of the Republic of Uzbekistan, fundamental rights
and freedoms of man and citizen recognized and guaranteed by the Constitution,
basic legislative acts and international documents recognizing human rights and
freedoms.
Конституционные основы защиты прав
человека в Республике Узбекистан
Шарипов Авазбек Шерали оглы - студент 1 курса Андижанского
института сельского хозяйства и аграрных технологий, специальность
«Юриспруденция»
Рейимбаев Джавохир Хамдам оглы - студент 1 курса
Андижанского института сельского хозяйства и аграрных технологий,
специальность «Юриспруденция»
Рузимуродов Джахонгир Шерзод оглы - студент 1 курса
Андижанского института сельского хозяйства и аграрных технологий,
специальность «Юриспруденция»
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
404
Аннотация - Данная статья посвящена основным правам и свободам
человека и гражданина, признанным в нашей Конституции, которая является
нашим основным законом, в том числе праву на жизнь, праву избирать и
быть избранным, социальным, экономическим, культурным и экологическим
правам, а также праву на пользование медицинскими услугами, и
конституционному праву на защиту.
Ключевые слова – Конституция Республики Узбекистан, основные
права и свободы человека и гражданина, признаваемые и гарантируемые
Конституцией, основными законодательными актами и международными
документами,
признающими
права
и
свободы
человека.
Inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlash va himoya qilish har bir demokratik
davlatning eng muhim vazifalaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi ham
mustaqillik yillaridan boshlab inson huquqlari sohasida keng ko‘lamli islohotlarni
amalga oshirib kelmoqda. Ayniqsa, Konstitutsiyada belgilangan asosiy tamoyillar
insonning sha’ni, erkinligi va huquqlarini himoya qilishga yo‘naltirilgan. 2023-yilda
qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiya bu boradagi yondashuvni yanada
mustahkamladi va huquqiy asoslarni kuchaytirdi.
Ushbu
maqolada
O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlarini
konstitutsiyaviy
darajada kafolatlash mexanizmlari, ularning amaliy ahamiyati va
xalqaro
standartlar bilan uyg‘unlashuvi o‘rganiladi.
1. Inson huquqlari tushunchasi va konstitutsiyaviy himoya mohiyati
Inson huquqlari — bu har bir inson tug‘ilganidan boshlab egasi bo‘ladigan
ajralmas, doimiy va daxlsiz huquqlardir. Ular millati, irqi, dini, ijtimoiy kelib
chiqishi, jinsi yoki boshqa belgilaridan qat’i nazar, har bir shaxs uchun teng asosda
amal qiladi. Bu huquqlar qatoriga hayot huquqi, erkinlik, mulk huquqi, ta’lim olish
huquqi,
sog‘liqni
saqlash
huquqi
va
boshqalar
kiradi.
Konstitutsiyaviy himoya esa bu huquqlarni asosiy qonun — Konstitutsiyada
mustahkamlab, davlat tomonidan ularning buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik kafolatidir.
Konstitutsiya — barcha qonunlarning asosi bo‘lib, unda inson va fuqarolarning
asosiy huquq va erkinliklari bevosita belgilab qo‘yiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
405
2. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida inson huquqlari
O‘zbekiston Respublikasining 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan Konstitutsiyasi
mamlakatda demokratik huquqiy davlat barpo etish yo‘lida muhim qadamlardan
biri bo‘ldi. Unda xalq suvereniteti, qonun ustuvorligi, hokimiyatlar bo‘linishi va
inson huquqlarining ustuvorligi asosiy tamoyil sifatida belgilandi.
2023-yilda Konstitutsiya yangi tahrirda qabul qilindi. Yangi tahrirdagi
Konstitutsiyada inson huquqlariga oid quyidagi muhim yangiliklar kiritildi:
- Inson huquqlarining ustuvorligi: 2023-yilgi Konstitutsiyada "Davlat inson
huquqlarini oliy qadriyat sifatida tan oladi va ularni ta’minlaydi" degan norma
mustahkamlandi.
- Ijtimoiy davlat tamoyili: Davlat ijtimoiy adolat, birdamlik va ijtimoiy himoya
siyosatini yuritishi kerakligi aniq belgilandi.
- Ta’lim va tibbiyotga konstitutsiyaviy kafolat: Har bir fuqaroning bepul umumiy
ta’lim va bepul tibbiy yordam olish huquqi konstitutsiyaviy darajaga ko‘tarildi.
- Fuqarolarning murojaat qilish huquqi: Har bir shaxs davlat organlariga murojaat
qilish, shikoyat qilish va ma’lumot olish huquqiga ega.
Konstitutsiyaning 13-moddasida "Inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni,
qadrqimmati va boshqa daxlsiz huquqlari O‘zbekiston Respublikasida oliy qadriyat
hisoblanadi. Davlat inson huquqlari va erkinliklariga rioya qilinishini, ularning
qonuniy himoyasini ta’minlaydi" deb belgilangan.
3. Inson huquqlarini himoya qiluvchi konstitutsiyaviy institutlar
O‘zbekistonda inson huquqlarini konstitutsiyaviy himoya qilishga xizmat qiluvchi
bir qator organlar va institutlar mavjud:
a) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Prezident inson huquqlari va erkinliklarining konstitutsiyaviy kafolatlarini
ta’minlash bo‘yicha oliy darajadagi mas’ul shaxs sifatida faoliyat yuritadi.
b) Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman)
Fuqarolarning davlat organlari tomonidan huquqlari buzilishi holatlarini
o‘rganadi
va sudgacha bo‘lgan nizolarni hal etishga ko‘maklashadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
406
c) Konstitutsiyaviy sud
Qonun va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarning Konstitutsiyaga muvofiqligini
nazorat qiladi. Bu bilan u inson huquqlarining buzilmasligi uchun muhim kafolat
hisoblanadi.
d) Sud hokimiyati
Mustaqil sud tizimi har bir fuqaroga adolatli sudlov, shaxsiy daxlsizlik, advokat
yollash va apelatsiya qilish huquqlarini ta’minlaydi.
e) Milliy institutlar va nodavlat tashkilotlar
Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, fuqarolik
jamiyati institutlari, nodavlat notijorat tashkilotlar (NNT) ham huquqiy
madaniyatni oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
4. Xalqaro huquq normalari va ularning milliy tizimga integratsiyasi
O‘zbekiston BMTning deyarli barcha asosiy inson huquqlari bo‘yicha
konvensiyalariga qo‘shilgan. Ular quyidagilardir:
- Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948)
- Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (1966)
- Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (1966)
- Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini yo‘q qilish to‘g‘risidagi
konvensiya (CEDAW)
- Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya
2023-yilgi Konstitutsiyada "O‘zbekiston Respublikasi xalqaro huquqning
umume’tirof etilgan prinsip va normalariga rioya qiladi" degan tamoyil
mustahkamlandi. Bu bilan xalqaro huquq normalarining milliy qonunchilik ustidan
ta’siri kuchaydi.
5. Amaliyot va mavjud muammolar
So‘nggi yillarda inson huquqlari sohasida sezilarli ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi.
Masalan:
- Jazoni ijro etish muassasalarida sharoitlar yaxshilandi.
- Qiynoqlarga qarshi kurash kuchaydi.
- Ayollar va bolalar huquqlari bo‘yicha alohida strategiyalar ishlab chiqildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
407
Biroq ayrim muammolar hamon mavjud:
- Huquqiy ong va madaniyat darajasi ba’zi hollarda past.
- Ba’zi sud amaliyotlarida odil sudlov prinsipi buzilishi mumkin.
- Ayrim holatlarda davlat organlari inson huquqlari bo‘yicha majburiyatlarini
to‘liq
bajarmaydi.
Bu muammolarni bartaraf etishda huquqiy islohotlar, fuqarolik jamiyatining
faolligi
va
xalqaro
hamkorlik
muhim
ahamiyatga
ega.
O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlarining konstitutsiyaviy himoyasi
mustahkam normativ asoslarga ega. Konstitutsiyada belgilangan tamoyillar va
kafolatlar, sud-huquq tizimining rivojlanishi hamda xalqaro huquq normalarining
integratsiyasi bu sohada sezilarli taraqqiyotga olib keldi. Biroq inson huquqlari
borasidagi islohotlar doimiylikni talab qiladi. Huquqiy madaniyatni oshirish,
qonunlarning amaliyotda to‘liq ishlashini ta’minlash va fuqarolarning o‘z
huquqlarini bilishi orqali konstitutsiyaviy himoya yanada samarali bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Yangi tahrirdagi O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi;
Konstitutsiyaviy huquq darsligi;
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi;
Yuridik adabiyotlar publish 2023;
Lex uz ma’lumotlari.
