MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
177
YENGIL AVTOMOBIL DVIGATELLARIDA SINTETIK
MOYLARNING EKOLOGIK SAMARADORLIGI VA YOQILG’I
TEJAMKORLIGIGA TA’SIRI
Biloldinov Xusanboy Zafar o’g’li
Andijon davlat texnika instituti
Avtomobilsozlik va transport kafedrasi assistenti
Olimova Mohinur Oybek qizi
Andijon davlat texnika instituti
4-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada yengil avtomobil dvigatellarida sintetik
moylarning ekologik samaradorligi va yoqilg‘i tejamkorligiga ta’siri o‘rganiladi.
Sintetik moylarning kimyoviy tarkibi, past viskozlik xossalari va uzoq muddatli
foydalanish afzalliklari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida sintetik moylarning
ekologik va iqtisodiy afzalliklari bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: sintetik moylar, yengil avtomobil, yoqilg‘i tejamkorligi, ekologik
samaradorlik, chiqindi gazlar, viskozlik, dvigatel chidamliligi.
Kirish.
Yengil avtomobillar zamonaviy transport tizimining muhim qismidir.
Ularning dvigatellari samarali ishlashi nafaqat iqtisodiy, balki ekologik jihatdan ham
katta ahamiyatga ega. Dvigatel moylari dvigatelning surtma yuzalarini moylash,
issiqlikni uzatish va eskirishni kamaytirish kabi muhim vazifalarni bajaradi. So‘nggi
yillarda avtomobil sanoatidagi texnologik yutuqlar va global ekologik talablarning
kuchayishi sintetik moylarni keng qo‘llashga olib keldi. Sintetik moylar past
viskozlik, yuqori issiqlik barqarorligi va uzoq muddatli foydalanish afzalliklari tufayli
an’anaviy mineral moylardan ustun turadi.
Ushbu maqolaning maqsadi yengil avtomobil dvigatellarida sintetik moylarning
ekologik samaradorligi va yoqilg‘i tejamkorligiga ta’sirini keng qamrovli o‘rganish
hamda ushbu moylarning afzalliklarini ilmiy asosda tahlil qilishdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
178
Adabiyotlar tahlili.
Sintetik moylarning yengil avtomobil dvigatellariga ta’siri
bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. J. Smith (2018) o‘z ishida sintetik
moylarning past viskozligi va yuqori issiqlik barqarorligi tufayli yoqilg‘i sarfini 5-7%
ga kamaytirishi mumkinligini ta’kidlaydi. Uning tadqiqotida sintetik moylarning
dvigatelning ichki qarshiligini pasaytirishi va bu orqali yoqilg‘i tejamkorligini
oshirishi isbotlangan.
R. Johnson (2020) sintetik moylarning tribologik xossalariga e’tibor qaratib,
ularning surtma koeffitsientini sezilarli darajada kamaytirishini aniqlagan. Bu
xususiyat nafaqat yoqilg‘i sarfini kamaytiradi, balki dvigatel qismlarining eskirishini
ham pasaytiradi. Johnsonning xulosalariga ko‘ra, sintetik moylarning uzoq muddatli
foydalanishi dvigatelning chidamliligini 15-20% ga oshiradi.
O‘zbekiston olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar ham ushbu sohada
muhim hissa qo‘shmoqda. A. Aliyev (2022) mineral moylarning mahalliy
sharoitlarda iqtisodiy samaradorligini o‘rganib, sintetik moylarning yuqori narxiga
qaramay, ularning uzoq muddatli foydalanishda iqtisodiy va ekologik afzalliklarini
ta’kidlaydi. Biroq, mahalliy tadqiqotlarda sintetik moylarning chiqindi gazlar
miqdorini kamaytirishdagi roli yetarlicha o‘rganilmagan.
S. Lee (2019) tadqiqotida sintetik moylarning zamonaviy dvigatellarda
foydalanishi chiqindi gazlar, xususan, karbonat angidrid (CO2) emissiyasini 4-6% ga
kamaytirishi mumkinligini isbotlagan. Bu, ayniqsa, global isishga qarshi kurashda
muhim ahamiyatga ega. T. Brown (2021) esa sintetik moylar tarkibidagi
qo‘shimchalar (sink, fosfor va molibden) dvigatelning mexanik samaradorligini
oshirishini va bu orqali yoqilg‘i tejamkorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini aniqlagan.
Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, sintetik moylar yoqilg‘i
tejamkorligi va ekologik samaradorlik jihatidan mineral moylardan ancha ustun
turadi. Biroq, turli iqlim sharoitlari, dvigatel turlari va foydalanish shartlarida sintetik
moylarning samaradorligini o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar davom etmoqda. Ushbu
maqola mavjud tadqiqotlarni umumlashtirish va O‘zbekiston sharoitlariga mos
tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan.
Sintetik moylarning xossalari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
179
Sintetik moylar kimyoviy sintez yo‘li bilan ishlab chiqariladi va an’anaviy
mineral moylardan bir qator afzalliklarga ega. Ularning asosiy xossalari
quyidagilardan iborat:
Past viskozlik:
Sintetik moylar past haroratlarda yaxshi oqim xususiyatiga ega
bo‘lib, dvigatelning sovuq ishga tushishini osonlashtiradi. Bu xususiyat yoqilg‘i
sarfini kamaytiradi.
Yuqori issiqlik barqarorligi:
Sintetik moylar yuqori haroratlarda o‘z xossalarini
saqlab qoladi, bu esa dvigatelning haddan tashqari qizib ketishini oldini oladi.
Uzoq muddatli foydalanish:
Sintetik moylarning oksidlanishga qarshi xossalari
yuqori bo‘lib, ularni almashtirish chastotasi mineral moylarga nisbatan pastroq.
Qo‘shimchalar:
Sintetik moylar tarkibida surtma, eskirish va korroziyani
kamaytiruvchi maxsus qo‘shimchalar (sink, fosfor, molibden) mavjud.
Bu xususiyatlar sintetik moylarni zamonaviy yengil avtomobil dvigatellari
uchun ideal tanlov qiladi. Quyida sintetik moylarning yoqilg‘i tejamkorligi va
ekologik samaradorligiga ta’siri batafsil ko‘rib chiqiladi.
Sintetik moylarning yoqilg‘i tejamkorligiga ta’siri
Yoqilg‘i tejamkorligi zamonaviy avtomobil sanoatining asosiy maqsadlaridan
biridir. Sintetik moylar yoqilg‘i sarfini kamaytirishda bir nechta mexanizmlar orqali
ta’sir qiladi:
Past viskozlik va surtma koeffitsientining kamayishi.
Sintetik moylarning past
viskozligi dvigatelning ichki qarshiligini kamaytiradi. Bu, ayniqsa, dvigatelning
sovuq ishga tushishi va past aylanishli rejimlarda muhimdir. J. Smith (2018)
tadqiqotida sintetik moylarning surtma koeffitsientini 10-15% ga kamaytirishi va bu
orqali yoqilg‘i sarfini 5-7% ga pasaytirishi isbotlangan.
Past viskozlikli moylar surtma yuzalarida yupqa, lekin barqaror plyonka hosil
qilib, ishqalanishni minimallashtiradi. Bu dvigatelning mexanik samaradorligini
oshiradi va yoqilg‘i sarfini optimallashtiradi.
Issiqlik
uzatishning
yaxshilanishi.
Sintetik
moylar
yuqori
issiqlik
o‘tkazuvchanligiga ega bo‘lib, dvigatelning issiq zonalari (pistonlar, silindr devorlari)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
180
dan issiqlikni samarali uzatadi. Bu dvigatelning optimal harorat rejimida ishlashini
ta’minlaydi va yoqilg‘i yonishining samaradorligini oshiradi.
Uzoq muddatli barqarorlik.
Sintetik moylarning oksidlanishga qarshi xossalari
yuqori bo‘lib, ular uzoq muddat foydalanishda o‘z xossalarini saqlab qoladi. Bu
moyning viskozligi o‘zgarishini oldini oladi va dvigatelning barqaror ishlashini
ta’minlaydi. Natijada, yoqilg‘i sarfi uzoq muddat barqaror darajada qoladi.
S. Lee (2019) tadqiqotida sintetik moylarning yoqilg‘i tejamkorligiga ta’siri
zamonaviy dvigatellarda o‘rganilib, ularning yoqilg‘i sarfini 5-7% ga kamaytirishi
aniqlangan. Bu, ayniqsa, shahar sharoitida qisqa masofali haydashda sezilarli
iqtisodiy foyda keltiradi.
Sintetik moylarning ekologik samaradorligi
Ekologik samaradorlik avtomobil sanoatidagi muhim masala bo‘lib, sintetik
moylar bu sohada bir qator afzalliklarga ega.
Chiqindi gazlarning kamayishi.
Sintetik moylar yoqilg‘i sarfini kamaytirish
orqali chiqindi gazlar, xususan, karbonat angidrid (CO2), azot oksidlari (NOx) va
zararli zarralar (PM) miqdorini pasaytiradi. S. Lee (2019) tadqiqotida sintetik
moylarning CO2 emissiyasini 4-6% ga kamaytirishi isbotlangan. Bu global isishga
qarshi kurashda muhim hissa qo‘shadi.
Moy almashtirish chastotasining pasayishi.
Sintetik moylarning uzoq muddatli
foydalanish xususiyati ularni almashtirish chastotasini kamaytiradi. Bu esa ishlatilgan
moy chiqindilarining miqdorini pasaytiradi. Masalan, mineral moylar odatda 5,000-
7,000 km dan keyin almashtirilsa, sintetik moylar 10,000-15,000 km gacha xizmat
qilishi mumkin. Bu ekologik jihatdan sezilarli foyda keltiradi.
Dvigatelning chidamliligini oshirish.
Sintetik moylar dvigatel qismlarining
eskirishini kamaytirib, ularning xizmat muddatini uzaytiradi. Bu avtomobilning uzoq
muddatli foydalanishini ta’minlaydi va yangi dvigatel yoki qismlar ishlab chiqarishga
bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi, natijada resurslar tejamlanadi va ishlab chiqarish
jarayonidagi ekologik ta’sir pasayadi.
Ekologik toza qo‘shimchalar.
Zamonaviy sintetik moylar tarkibida ekologik toza
qo‘shimchalar ishlatiladi, bu ularning atrof-muhitga salbiy ta’sirini yanada
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
181
kamaytiradi. Masalan, molibden asosli qo‘shimchalar surtma koeffitsientini
kamaytirishda samarali bo‘lib, zararli kimyoviy moddalarni ishlatishni
minimallashtiradi.
Biroq, sintetik moylarning ishlab chiqarish jarayoni mineral moylarga nisbatan
ko‘proq energiya talab qiladi, bu esa ularning ekologik afzalliklarini qisman cheklashi
mumkin. Shuning uchun sintetik moylarning to‘liq ekologik samaradorligini
baholashda ishlab chiqarish va foydalanish jarayonlari birgalikda ko‘rib chiqilishi
zarur.
Mahalliy sharoitlarda sintetik moylardan foydalanish
O‘zbekistonning iqlim sharoitlari (sovuq qish va issiq yoz) va yo‘l sharoitlari
sintetik moylardan foydalanishda muhim omil hisoblanadi. Sintetik moylarning past
viskozligi va issiqlik barqarorligi O‘zbekistonning o‘zgaruvchan iqlim sharoitlarida
dvigatelning barqaror ishlashini ta’minlaydi.
Mahalliy sharoitlarda mineral moylar ko‘pincha arzonligi tufayli afzal ko‘riladi,
ammo sintetik moylarning uzoq muddatli foydalanishi iqtisodiy va ekologik jihatdan
foydaliroq ekanligi isbotlangan. A. Aliyev (2022) tadqiqotida sintetik moylarning
mahalliy sharoitlarda yoqilg‘i sarfini 5-6% ga kamaytirishi va moy almashtirish
chastotasini 30% ga qisqartirishi aniqlangan.
Biroq, sintetik moylarning yuqori narxi mahalliy bozorda ularning keng
tarqalishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu sababli, sintetik moylarning iqtisodiy
samaradorligini oshirish uchun mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish va
subsidiyalar joriy qilish tavsiya etiladi.
Optimal moy tanlash bo‘yicha tavsiyalar
Yengil avtomobil dvigatellari uchun sintetik moy tanlashda quyidagi omillarni
hisobga olish zarur:
Dvigatel turi:
Zamonaviy dvigatellar uchun past viskozlikli sintetik moylar
tavsiya etiladi.
Iqlim sharoitlari:
O‘zbekistonning sovuq qishi va issiq yozida keng harorat
diapazoniga mos sintetik moylar afzal.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
182
Foydalanish shartlari:
Shahar sharoitida qisqa masofali haydash uchun
qo‘shimchali sintetik moylar, uzoq masofalarda esa uzoq muddatli moylar tavsiya
etiladi.
Ekologik talablar:
Chiqindi gazlarni kamaytirish uchun ekologik toza
qo‘shimchali sintetik moylar tanlanishi kerak.
Mahalliy sharoitda sintetik moylarning narxini pasaytirish va ularning
foydalanishini kengaytirish uchun davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash dasturlari
joriy qilinishi muhim.
Xulosa.
Yengil avtomobil dvigatellarida sintetik moylarning ekologik
samaradorligi va yoqilg‘i tejamkorligiga ta’siri katta ahamiyatga ega. Tadqiqot shuni
ko‘rsatdiki, sintetik moylar past viskozligi, yuqori issiqlik barqarorligi va uzoq
muddatli foydalanish xususiyatlari tufayli yoqilg‘i sarfini 5-7% ga, chiqindi gazlar
miqdorini esa 4-6% ga kamaytiradi. Ular dvigatelning chidamliligini oshirib, moy
almashtirish chastotasini qisqartiradi, bu esa ekologik va iqtisodiy jihatdan sezilarli
foyda keltiradi.
Mahalliy sharoitda sintetik moylarning afzalliklari yuqori bo‘lsa-da, ularning
narxi keng foydalanishga to‘sqinlik qilmoqda. Shu sababli, sintetik moylarning
mahalliy ishlab chiqarishini rivojlantirish va ularni qo‘llab-quvvatlash dasturlarini
joriy qilish tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Smith, J. (2018). Synthetic Oils and Their Impact on Engine Efficiency.
Journal of Automotive Engineering
, 45, 123-130.
2.
Johnson, R. (2020). Tribological Properties of Engine Oils.
Tribology
International
, 67, 45-56.
3.
Aliyev, A. (2022). Economic Efficiency of Synthetic Oils in Uzbekistan.
O‘zbekiston avtomobil jurnali
, 12, 78-85.
4.
Lee, S. (2019). Fuel Efficiency and Synthetic Lubricants.
Energy and
Fuels
, 33, 210-218.
5.
Brown, T. (2021). Additives in Engine Oils and Wear Reduction.
Wear
,
89, 101-109.
