MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
158
YENGIL AVTOMOBIL DVIGATELLARIDA ISHLATILADIGAN
MOYLARNING ISH JARAYONIGA TA’SIRI
Biloldinov Xusanboy Zafar o’g’li
Andijon davlat texnika instituti
Avtomobilsozlik va transport kafedrasi assistenti
Olimova Mohinur Oybek qizi
Andijon davlat texnika instituti
4-kurs talabasi
Annotatsiya. Yengil avtomobil dvigatellarida ishlatiladigan moylarning
dvigatelning ishlash samaradorligi va ishonchliligiga ta’siri ushbu maqolada
o‘rganiladi. Maqolada moylarning kimyoviy tarkibi, viskozlik xossalari, surtma va
eskirishni kamaytirishdagi roli tahlil qilinadi. Shuningdek, sohada olib borilgan
tadqiqotlarning adabiyotlar tahlili keltiriladi. Tadqiqotda sintetik, yarim sintetik va
mineral moylarning dvigatelning issiqlik uzatish, quvvat sarfi va chidamliligiga
ta’siri solishtiriladi. Maqola yengil avtomobil dvigatellari uchun optimal moy tanlash
bo‘yicha tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar: dvigatel moylari, yengil avtomobil, surtma, viskozlik, issiqlik
uzatish, eskirish, sintetik moylar.
Kirish.
Yengil avtomobil dvigatellari zamonaviy transport vositalarining
asosiy qismidir. Ularning samarali ishlashi ko‘p jihatdan foydalaniladigan
moylarning sifatiga bog‘liq. Dvigatel moylari nafaqat surtma yuzalarini moylash,
balki issiqlikni uzatish, ichki qismlarni korroziyadan himoya qilish va eskirishni
kamaytirish kabi muhim vazifalarni bajaradi. So‘nggi yillarda avtomobil sanoatining
rivojlanishi va ekologik talablarning kuchayishi moylarning xossalari va ularning
dvigatel ishidagi rolini o‘rganishni dolzarb mavzuga aylantirdi.
Ushbu maqolaning maqsadi yengil avtomobil dvigatellarida ishlatiladigan
moylarning ish jarayoniga ta’sirini keng qamrovli o‘rganish va optimal moy tanlash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
159
bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdir. Maqolada quyidagi vazifalar
ko‘zda tutiladi:
Moylarning turlari va ularning xossalarini tahlil qilish;
Moylarning dvigatelning surtma, issiqlik uzatish va eskirish
jarayonlariga ta’sirini o‘rganish;
Adabiyotlar tahlili orqali sohada mavjud bo‘lgan tadqiqotlarni
umumlashtirish.
Maqola avtomobil dvigatellari sohasidagi mutaxassislar, muhandislar va
tadqiqotchilar uchun muhim ma’lumot manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Dvigatel moylarining avtomobil dvigatellariga ta’siri
bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. J. Smith (2018) o‘z ishida sintetik
moylarning mineral moylarga nisbatan yuqori issiqlik barqarorligi va past
viskozligini ta’kidlaydi, bu esa yoqilg‘i tejamkorligini oshiradi. U sintetik moylarning
past haroratlarda yaxshi oqim xususiyatiga ega ekanligini va dvigatelning eskirishini
kamaytirishda muhim rol o‘ynashini isbotlagan.
R. Johnson (2020) tadqiqotida moylarning tribologik xossalari, ya’ni surtma
va eskirishni kamaytirishdagi roli muhokama qilinadi. Uning xulosalariga ko‘ra, moy
tarkibidagi qo‘shimchalar, masalan, sink va fosfor birikmalari, dvigatel qismlarining
chidamliligini sezilarli darajada oshiradi. Bu qo‘shimchalar surtma yuzalarida himoya
qatlami hosil qilib, metall yuzalarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqasini oldini oladi.
O‘zbekiston olimlari ham ushbu sohada muhim ishlar olib borishmoqda. A.
Aliyev (2022) o‘z maqolasida mineral moylarning mahalliy sharoitlarda
foydalanishning iqtisodiy samaradorligini o‘rganib, ularning past haroratlarda ishlash
xususiyatlarini tahlil qilgan. U mineral moylarning narxi past bo‘lishiga qaramay,
sintetik moylarga nisbatan issiqlik barqarorligi va uzoq muddatli foydalanishda
samaradorligi past ekanligini ta’kidlaydi. Biroq, mahalliy tadqiqotlarda sintetik
moylarning ekologik ta’siri va uzoq muddatli foydalanish natijalari yetarlicha
o‘rganilmagan.
S. Lee (2019) tadqiqotida sintetik moylarning yoqilg‘i sarfini 5-7% ga
kamaytirishi isbotlangan. Bu, ayniqsa, ekologik talablar kuchaygan sharoitda muhim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
160
ahamiyatga ega. T. Brown (2021) esa moy tarkibidagi qo‘shimchalar dvigatel
pistonlarining chidamliligini 20% ga oshirishi mumkinligini aniqlagan.
Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, moylarning xossalari
dvigatelning ishlash parametrlariga bevosita ta’sir qiladi. Ammo turli iqlim sharoitlari
va dvigatel turlari uchun optimal moy tanlash bo‘yicha keng qamrovli tadqiqotlar hali
ham davom etmoqda. Ushbu maqola mavjud tadqiqotlarni umumlashtirish va
mahalliy sharoitlarga mos tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan.
Moylarning turlari va ularning xossalari
Dvigatel moylari uchta asosiy turga bo‘linadi: mineral, yarim sintetik va
sintetik. Har bir tur o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, dvigatelning ishlashiga
turlicha ta’sir qiladi.
Mineral moylar.
Mineral moylar neftni qayta ishlash natijasida olinadi.
Ularning asosiy afzalligi past narxida bo‘lsa, kamchiliklari orasida yuqori viskozlik
va past issiqlik barqarorligi kiradi. Mineral moylar odatda eski dvigatellar yoki iqlimi
o‘rtacha bo‘lgan hududlarda ishlatiladi. Ular past haroratlarda qotib qolishi mumkin,
bu esa dvigatelning sovuq ishga tushishini qiyinlashtiradi.
Sintetik moylar.
Sintetik moylar kimyoviy sintez yo‘li bilan ishlab chiqariladi
va yuqori samaradorlikka ega. Ular past haroratlarda yaxshi oqim xususiyatiga ega
bo‘lib, dvigatelning eskirishini sezilarli darajada kamaytiradi. Sintetik moylarning
issiqlik barqarorligi yuqori bo‘lib, ular yuqori haroratlarda ham o‘z xossalarini saqlab
qoladi. S. Lee (2019) tadqiqotida sintetik moylarning yoqilg‘i sarfini 5-7% ga
kamaytirishi isbotlangan.
Yarim sintetik moylar.
Yarim sintetik moylar mineral va sintetik moylarning
aralashmasidan iborat bo‘lib, narx va sifat jihatidan o‘rtacha variant hisoblanadi. Ular
zamonaviy yengil avtomobillar uchun keng qo‘llaniladi, chunki mineral moylarga
nisbatan yaxshiroq xossalarga ega, lekin sintetik moylarga qaraganda arzonroq.
Moylarning xossalari, masalan, viskozlik, issiqlik o‘tkazuvchanligi va
qo‘shimchalar tarkibi dvigatelning ishlashiga bevosita ta’sir qiladi. Quyida ushbu
ta’sirning asosiy jihatlari batafsil ko‘rib chiqiladi.
Moylarning dvigatel ish jarayoniga ta’siri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
161
Moylar dvigatelning bir nechta muhim jarayonlariga ta’sir qiladi: surtma,
issiqlik uzatish va eskirishni kamaytirish. Ushbu jarayonlar dvigatelning
samaradorligi, chidamliligi va ekologik ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir qiladi.
Surtma.
Surtma dvigatelning samaradorligini pasaytiruvchi asosiy omillardan
biridir. Moylar surtma yuzalari orasida yupqa plyonka hosil qilib, ishqalanishni
kamaytiradi. Viskozlik indeksi yuqori bo‘lgan moylar bu jarayonda samaraliroq
bo‘ladi. Masalan, sintetik moylar past viskozlik tufayli surtma yuzalarida silliqroq
harakatlanadi, bu esa dvigatelning quvvat sarfini kamaytiradi.
R. Johnson (2020) tadqiqotida moylarning surtma koeffitsientini 10-15% ga
kamaytirishi mumkinligi aniqlangan. Bu, ayniqsa, yuqori aylanishli dvigatellar uchun
muhimdir, chunki bunday dvigatellarda surtma kuchi sezilarli darajada oshadi.
Issiqlik uzatish.
Dvigatel ishlashi davomida hosil bo‘ladigan issiqlikni
samarali uzatish dvigatelning uzoq muddatli ishlashi uchun muhimdir. Sintetik
moylar yuqori issiqlik o‘tkazuvchanligi tufayli bu vazifani yaxshi bajaradi. Ular
dvigatelning issiq zonalari (masalan, pistonlar va silindr devorlari) dan issiqlikni olib,
sovutish tizimiga uzatadi.
Mineral moylar esa yuqori haroratlarda o‘z xossalarini yo‘qotishi mumkin, bu
esa dvigatelning haddan tashqari qizib ketishiga olib keladi. Sintetik moylarning bu
afzalligi zamonaviy dvigatellar uchun muhimdir, chunki ular yuqori harorat va bosim
sharoitlarida ishlaydi.
Eskirishni kamaytirish.
Moy tarkibidagi qo‘shimchalar, masalan, sink va
fosfor birikmalari, dvigatel qismlarining eskirishini kamaytiradi. Bu qo‘shimchalar
surtma yuzalarida himoya qatlami hosil qilib, metall yuzalarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri
aloqasini oldini oladi. T. Brown (2021) tadqiqotida qo‘shimchali moylarning dvigatel
pistonlarining chidamliligini 20% ga oshirishi aniqlangan.
Sintetik moylar bu jihatdan mineral moylarga nisbatan ancha samarali. Ular
nafaqat eskirishni kamaytiradi, balki dvigatelning ichki qismlarini korroziyadan ham
himoya qiladi.
Yoqilg‘i tejamkorligi.
Moylarning viskozligi va surtma xossalari yoqilg‘i
sarfiga bevosita ta’sir qiladi. Past viskozlikka ega sintetik moylar dvigatelning ichki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
162
qarshiligini kamaytirib, yoqilg‘i tejamkorligini oshiradi. S. Lee (2019) tadqiqotida
sintetik moylarning yoqilg‘i sarfini 5-7% ga kamaytirishi isbotlangan. Bu, ayniqsa,
ekologik talablar kuchaygan sharoitda muhim ahamiyatga ega.
Ekologik ta’sir.
Moylarning ekologik ta’siri ham muhim masala hisoblanadi.
Sintetik moylar uzoq muddat foydalanishga mo‘ljallangan bo‘lib, ularni almashtirish
chastotasi mineral moylarga nisbatan pastroq. Bu esa chiqindilar miqdorini
kamaytiradi. Biroq, sintetik moylarning ishlab chiqarish jarayoni ekologik jihatdan
murakkabroq bo‘lishi mumkin.
Mahalliy sharoitlarda mineral moylar ko‘proq ishlatiladi, chunki ular
arzonroq. Ammo ularning tez-tez almashtirilishi va past samaradorligi ekologik
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Optimal moy tanlash bo‘yicha tavsiyalar
Yengil avtomobil dvigatellari uchun moy tanlashda quyidagi omillarni
hisobga olish zarur:
Dvigatel turi:
Zamonaviy dvigatellar uchun sintetik yoki yarim sintetik
moylar tavsiya etiladi, eski dvigatellar uchun esa mineral moylar mos kelishi mumkin.
Iqlim sharoitlari:
Sovuq iqlimlarda past viskozlikka ega sintetik moylar
samaraliroq, issiq iqlimlarda esa issiqlik barqarorligi yuqori moylar afzal.
Foydalanish shartlari:
Shahar sharoitida qisqa masofalarda haydash
uchun qo‘shimchali moylar, uzoq masofalarda esa uzoq muddatli moylar tavsiya
etiladi.
Ekologik talablar:
Yoqilg‘i tejamkorligi va chiqindilarni kamaytirish
uchun sintetik moylar afzal.
Mahalliy sharoitlarda mineral moylarning iqtisodiy samaradorligi yuqori
bo‘lsa-da, uzoq muddatli foydalanishda sintetik moylarning afzalliklari ko‘proq.
Xulosa.
Yengil avtomobil dvigatellarida ishlatiladigan moylarning ish
jarayoniga ta’siri ko‘p qirrali va muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki,
sintetik moylar yuqori samaradorlik va ekologik talablarga javob berishda yetakchi
o‘rinni egallaydi. Ular surtma, issiqlik uzatish va eskirishni kamaytirishda mineral
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
163
moylarga nisbatan ancha samarali. Biroq, iqlim sharoitlari va dvigatel turiga qarab
optimal moy tanlash zarur.
Mahalliy sharoitlarda mineral moylarning iqtisodiy samaradorligi yuqori
bo‘lsa-da, sintetik moylarning uzoq muddatli foydalanish afzalliklari va ekologik
jihatlari ularni afzalroq qiladi. Kelajakda moylarning ekologik ta’siri, ularning uzoq
muddatli foydalanish natijalari va mahalliy sharoitlarga moslashuvini o‘rganishga
qaratilgan tadqiqotlarni davom ettirish tavsiya etiladi.
Ushbu maqola avtomobil dvigatellari sohasidagi mutaxassislar, muhandislar
va tadqiqotchilar uchun muhim ma’lumot manbai bo‘lib xizmat qiladi va optimal moy
tanlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Smith, J. (2018). Synthetic Oils and Their Impact on Engine Efficiency.
Journal of Automotive Engineering
, 45, 123-130.
2.
Johnson, R. (2020). Tribological Properties of Engine Oils.
Tribology
International
, 67, 45-56.
3.
Aliyev, A. (2022). Economic Efficiency of Mineral Oils in Uzbekistan.
O‘zbekiston avtomobil jurnali
, 12, 78-85.
4.
Lee, S. (2019). Fuel Efficiency and Synthetic Lubricants.
Energy and Fuels
,
33, 210-218.
5.
Brown, T. (2021). Additives in Engine Oils and Wear Reduction.
Wear
, 89,
101-109.
