MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
40
ROBOTOTEXNIKA RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA GIDRAVLIK
TIZIMLARNING ISH JARAYONI
Andijon shahar 1-son politexnikumi
Ishlab chiqarish ta’lim ustasi
Ubaydullayev Sirojiddin
Tel;+998911680263
Annotatsiya: Ushbu maqola robototexnika sohasining tarixiy ishlab chiqarish
yo'lini va gidravlik tizimlarning robotlarda qo' hamkorlikda ishlash jarayonlarini keng
ko'lamda tahlil qiladi. Robototexnikaning qayta tiklanishidan, zamonaviy gidravlik
tizimlarga joriy robotlarning rivojlanishigacha bo'lgan bosqichlari yoritiladi.
Gidravlik tizimlarning ishlash prinsiplari, arxivi va turli sohalardagi amaliy
qo'shimcha xaridlar. , ishlab chiqarish sohaning rivojlanishi istiqbollari va yangi
texnologiyalar haqida fikrlar keltiriladi.
Kirish
Robototexnika – inson hayotini soddalashtirish, murakkablashtirishni
avtomatlashtirish va ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish xizmatga fan va
texnologiya sohasidir. Bu inqilobidan soha, ayniqsa, XX asrning sanoat yarmidan
keyin jadal rivojlandi. Robototexnika moddiy ishlab chiqarishni, balki energiya,
qurilish, kosmos mahsulotni va hatto kundalik hayotni o'zgartirdi. Gidravlik tizimlar
robototexnikada muhim o'rin tutadi, chunki ular og'ir yuklarni ko'tarish, aniq narsalarni
amalga oshirish va ekstremal sharoitlarda ishlash imkonini beradi. Ush tizimlarning
yuqori quvvati va boshqaruv vositalari sanoatdan olinadi, harbiy va tibbiy sohalargacha
bo'lgan keng doirada qo'llashga yordam beradi. Ush robototexnikaning texnologik
tarixini, gidravlik tizimlarning ishlash printsipini va zamonaviy ilovalarni tahlil qiladi,
yangi istiqbollar haqida mulohaza yuritadi.
Robototexnika Rivojlanishining yuqoridagi Shakllari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
41
Robototexnikaning mexanikaning XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida
paydo bo'ladigan bo'ldi. Bu avtomatlashtirilgan tizimlar asosan oddiy mexanik
mexanizmlarga ega edi. Masalan, to'quv dastgohlari, bug' dvigatellari va soat
mexanizmlari kabi qurilmalarni avtomatlashtirish sifatida qaraldi. Bu qurilma inson
mehnatini soddalashtirishga xizmat qilgan bo'lsa-da, dasturiy xavfsizlik tizimi edi va
zamonaviy robotdan ancha uzoq edi. 1920-yillarda Chexiya yozuvchisi Karel Čapek
o'zining “RUR (Rossumning Umumjahon Robotlari)” pyesasida “robot” atamasini
birinchi marta ishlatdi. Bu atama slavyan tillaridagi “robota” so'zidan kelib chiqqan
bo'lib, “mehnat” yoki “xizmat” ma'nosini bildiradi. Čekning asari robototexnika
sohasiga tabiiy terminologik, balki falsafiy yordam ham ta'sir ko'rsatuvchi, chunki u
inson va mashina o'zaro munosabatlarni muhokama qilish zamin yaratdi.
Elektron
va
Elektromexanik
Robotlarning
Paydo
Bo'lishi
XX asrning o'rtalarida elektronikaning rivojlanishi robototexnikada katta
o'zgarishlarga olib keldi. 1940-yillarda trazzlar va elektronlar kashfiyotchi robotlarni
murakkabroq va boshqariladigan narsalarni berdi. 1948-yilda Uilyam Grey Uolter
ishlab chiqarilgan “Elsie va “Elmer” nomli avtonom robotlar muhim yutuqlardan biri
bo'ldi. Bu robotlar oddiy fotosensorlar yordamida yorug'likka reaktsiya qilgan va atrof
muhitga moslashishga ega edi. Ular “tirik mavjudot”ga o'xshash yuk-satishgan
ko'rsatgan bo'lsada, funksionalligi hali ham nazorat edi. 1961-yilda General Motors
kompaniyasida kompaniya “Unimate” roboti sanoat robototexnikasining muhim
bosqichi bo'ldi. Bu robot ishlab chiqarish va og'ir yuklarni ko'tarish kabi sanoat ishlab
chiqarishini bajarar edi. “Unimate”ning muvaffaqiyati robototexnikani sanoatda keng
qo'llash rasmlarini ochdi va ko'plab kompaniyalarni shunga o'xshash tizimlarni ishlab
chiqarishga chiqishga undadi.
Gidravlik
va
Pnevmatik
Tizimlarning
Kirib
Kelishi
1970-yillarga kelib, gidravlik va pnevmatik tizimlar robototexnikada muhim o'rin
egalladi. Gidravlik tizimlar, ayniqsa, og'ir yuklarni ko'tarish va aniq narsalarni amalga
oshirishda samarali baholash isbotladi. Bular quvvat va moment ishlab chiqarish
tizimlari ishlab chiqaradi, bu esa ularni metallurgiya va og'ir mashinasozlik kabi
sohalarda ajralmas qildi. Masalan, gidravlik manipulyatorlar og'ir po'lat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
42
konstruktsiyalarni ko'tarish va aniq aniqlash uchun ishlatildi. Pnevmatik tizimlar esa
engilroq va tezroq talab qilishga harakatda, masalan, yig'ish liniyalarida qo'llanildi.
Gidravlik tizimlarining ishga tushirilgan robotlarning ishlashini kuchaytirdi, ammo bu
tizimlarning murakkabligi va texnik xizmat ko'rsatish zarurati yangi ishlab chiqardi.
Zamonaviy Robototexnika va Integratsiya
XXI asrda robototexnika sun'iy intellekt, mashinani o'qitish, ilg'or sensor
texnologiyalari va zamonaviy gidravlik tizimlarining integratsiyasi orqali yangi
bosqichga ko'tarildi. Zamonaviy robotlar oddiy narsalarni boshqarish, balki muhitni
tahlil qilish, qaror qabul qilish va inson bilan hamkorlikda ishlashga ega. Masalan,
Boston Dynamics kompaniyasining “Atlas” kompaniyasi va elektroxanik tizimlarning
roboti gidravlik va inson huquqlariga yaqin faoliyatini namoyish etadi. Bu robotni
saqlash, sakrash va murakkab muhitda harakatlanish kabi jarayonlarni boshqarish. ,
“Spot” roboti qurilish maydonlarida monitoring va tekshiruvda tekshiruv o'tkazish
uchun. Zamonaviy gidravlik tizimlar engilroq materiallar va aqlli boshqaruv
algoritmlari tufayli yanada samarali va bo'lib qoldi. Sun'iy intellektning robotlarga real
vaqtda ma'lumotlarni tahlil qilish va mustaqil qaror qabul qilish berdi.
Gidravlik Tizimlarning Ishlash Prinsiplari
Gidravlik tizimlar robototexnikada harakat qiladigan kuch sifatida keng
qo'llanma. Ularning ishlash prinsipi Pascal qonuniga asoslanadi, ya'ni orqali quvvat
teng rang uzatiladi. Gidravlik tizimning asosiy komponentlaridan iborat:
Gidravlik nasos
: Suyuqlikni tizimga yuqori tezlik bilan yetkazib beradi.
Bu nasoslar elektr dvigatellari yoki ichki yon motorlari bilan boshqariladi.
Silindrlar yoki aktuatorlar
: Bosimni mexanik harakatga aylantiradi,
masalan, chiziqli yoki harakatlarini amalga oshirish.
Klapanlar
: Suyuqlik vositalarini boshqaradi, harakat yo'nalishi va
harakatni nazorat qiladi.
Suyuqlik idishi
: Gidravlik yog'ni saqlaydi va jihozlash haroratini tartibga
soladi. Gidravlik tizimlarda maxsus yog'lar, chunki ular past siqiluvchanlik va yuqori
viskozlikka ega bo'lib, kuchli quvvatni samarali ta'minlash. Tizimning ishlash jarayoni:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
43
nasoslarni mexanik harakatga aylantiradi. Klapanlar va sensorlar orqali tizim aniq va
boshqaruvni ta'minlash.
Gidravlik Tizimlarning Afzalliklari
Gidravlik tizimlari robototexnikada bir qator afzalliklarga ega:
Yuqori quvvat va moment
: Gidravlik tizimlari og'ir yuklarni ko'tarish
va katta moment ishlab chiqarishda tengsizdir. Masalan, qurilishda moddiy gidravlik
ekskavatorlar yuzlab tonna yukni ko'tarishga qodir.
Aniqlik va boshqaruv
: Gidravlik aktuatorlar aniq choralarni ta'minlash,
bu tibbiy yordam, muammo, robotlarida muhim choralar ega.
Og'ir sharoitlarda ishlash
: Gidravlik tizimlar yuqori harorat, namlik
yoki namlik sharoitlarida samarali, bu ularning kosmos energiyasi va harbiy
foydalanish uchun ideal qiladi.
Moslashuvchanlik
: Gidravlik tizimlari turli robot dizaynlariga mos
mumkin, bu ularni keng qamli sohalarda qo'llash imkonini beradi.
Gidravlik Tizimlarning Cheklovlari
Gidravlik tizimlarning ishlashiga qarab,
ular bir qatorga ham ega:
Murakablik va texnik xizmat
: Gidravlik tizimlar sozlash va ularga
xizmat ko'rsatishda yuqori malaka va resurslar talab qiladi. Masalan, klapanlar va
nasoslarni muntazam zarur.
Suyuqlik sızmasi
: Gidravlik yog'ning sızishi tizimini yo'qotishni va
atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin.
Og'irlik va hajm
: Gidravlik komponentlar og'ir va katta hajmli bo'lib, bu
robotning umumiy massasini yuklash va uni portativ ilovalarda tuzatishni
qiyinlashtirish.
Energiya sarfi
: Gidravlik nasoslar doimiy ravnaq energiya talab qiladi,
bu esa tizimning umumiy saqlashni pasaytirishi mumkin.
Gidravlik Roblarning Amaliy Qo'lga o'tishi
Gidravlik tizimlarga qarshi
robotlar turli sohalarda keng ko'rinishda:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
44
Sanoat
: Gidravlik manipulyatorlar avtomobilsozlik, metallurgiya va og'ir
mashinasozlikda jihozlar. Masalan, KUKA va ABB kompaniyalarining robotlari ishlab
chiqarish, yig'ish va materiallarni tashishda qo'llaniladigan.
Qurilish
: Gidravlik ekskavatorlar, kranlar va boshqa qurilish robotlari
og'ir materiallarni ko'tarish va haroratda. Caterpillar kompaniyasining gidravlik
mashinalari qurilish ishlari olib borish.
Harbiy
: Gidravlik tizimlar minadan tozalash robotlari va og'ir harbiy
texnika sohalarida qo'yilgan. Masalan, iRobot kompaniyasining PackBot roboti
mumkin bo'lgan tekshiruvda o'rganish.
Tibbiyot
Gidravlik tizimlar aniq robotlarida, masalan, da Vinci
jarrohlarga yordam beradi.
Kosmos bilishi
: NASA'ning Mars roverlari kabi qurilmalar gidravlik
tizimlardan xavfsiz, ekstremal sharoitlarda ishlashga moslashadi.
Kelajakdagi Istiqbollar
Gidravlik tizimlarning kelajagi yangi materiallar, nano-texnologiyalar va sun'iy
intellekt bilan integratsiyada yotadi. Hozirgi kunda tozaroq va ekologik toza gidravlik
ishlab chiqarilmoqda, sızma tashqi muhitni va atrof-muhitga ta'sir qiladi. Aqlli
boshqaruv algoritmlari gidravlik tizimlarning yukini oshirib, energiya sarfini
optimallashtirish. Kelajakda gidravlik tizimlar elektromexanik va pnevmatik tizimlar
bilan birgalikda gibrid robotlarda kengroq qo'shimcha xizmatlar kutilmoqda. Masalan,
engilroq materiallardan yuk tashish portativligini, bu esa ularni kundalik hayotda
masalan, uy-ro'zg'or ishlarida yoki xavfsiz robotida qo'llash imkonini beradi.
Xulosa
Robototexnika sohasi oddiy mexanik jihozdan tortib, sun'iy intellektga
murakkab murakkab tizimlarga qadar uzoq yo'lni bosib o'tdi. Gidravlik tizimlari
o'zining yuqori quvvati, aniqligi va kuchi tufayli robototexnikada muhim o'rin tutadi.
Ular sanoat, qurilish, sanoat va kosmos ishlab chiqarish kabi sohalarda keng qo'llanma.
yaratish, tizimning murakkabligi, sızma va energiya sarfi kabi talab uchun yangi
innovatsiyalarni yaratadi. Robototexnika sohasining rivojlanishi inson hayotini yanada
qulay, xavfsiz va samarali qilishda davom etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
45
ADABIYOTLAR
Siciliano, B. va Khatib, O. (Tahrirlar). Springer robototexnika bo'yicha
qo'llanma. Springer, 2016 yil.
Merritt, HE gidravlik boshqaruv tizimlari. Jon Uayli va o'g'illari, 1967 yil.
Kreyg, JJ Robototexnikaga kirish: mexanika va boshqaruv. Pearson, 2005 yil.
Boston
Dynamics.
Atlas
va
spotli
robotlar:
texnik
xususiyatlar.
https://www.bostondynamics.com
