MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
350
ROBOTTOTEXNIK QURILMALARGA SERVIS XIZMATINI
TASHKIL ETISHNING DOLZARBLIGI, MUAMMOLARI VA
ISTIQBOLLARI: OʻZBEKISTON MISOLIDA
Andijon shahar 1-son politexnikumi
Ishlab chiqarish ta’lim ustasi
Ubaydullayev Sirojiddin
Tel;+998911680263
Andijon shahar 1-son politexnikumi
Maxsus fanlar kafedrasi mudiri
Muslimbek.G’ofirjonov
Tel+998337080017
Annotatsiya: Maqolada robottotexnika qurilmalarining turli sohalardagi
ahamiyati, ularga texnik xizmat koʻrsatishning zaruriyati va Oʻzbekistondagi joriy
holati tahlil qilinadi. Shuningdek, robottotexnikaga servis xizmati koʻrsatishning
muammolari, ularni yechish yoʻllari, kelajak istiqbollari va Oʻzbekiston sharoitidagi
oʻziga xos xususiyatlari oʻrganiladi. Maqola soha mutaxassislari, tadqiqotchilar,
robottotexnikaga qiziquvchi talabalar va keng oʻquvchilar auditoriyasi uchun
moʻljallangan.
Kalit soʻzlar: robottotexnika, servis xizmati, texnik xizmat koʻrsatish,
diagnostika, taʼmirlash, standartlar, malakali kadrlar, masofaviy monitoring, sunʼiy
intellekt, Oʻzbekiston.
Kirish
Robottotexnikaning rivojlanish tarixi va zamonaviy dunyodagi
oʻrni:
Qisqacha rivojlanish bosqichlari, sanoat inqiloblaridagi oʻrni, zamonaviy
texnologiyalar bilan integratsiyasi.
Robottotexnika turlari va tasnifi:
Sanoat robotlari (manipulyatorlar,
payvandlash robotlari, yigʻish robotlari), xizmat koʻrsatuvchi robotlar (tibbiyot,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
351
taʼlim, logistika, xavfsizlik robotlari), mobil va avtonom robotlar. Ularning
afzalliklari, kamchiliklari va qoʻllanilish sohalari.
Oʻzbekistonda
robottotexnikaning
rivojlanish
holati:
Qaysi
sohalarda (sanoat, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot, taʼlim) qoʻllanilmoqda, mahalliy ishlab
chiqaruvchilar va startaplar, hukumatning qoʻllab-quvvatlash siyosati.
Robottotexnik
qurilmalarga
servis
xizmatining
dolzarbligi:
Qurilmalarning uzoq vaqt ishonchli ishlashini taʼminlash, texnologik
uzilishlar va iqtisodiy zararlarning oldini olish, xavfsizlikni taʼminlash,
innovatsiyalarni tezroq joriy etish.
Maqolaning maqsadi va vazifalari:
Servis xizmati sohasini oʻrganish,
muammolarni aniqlash, yechim taklif qilish, kelajak istiqbollarini belgilash.
Adabiyotlar tahlili
Xalqaro standartlar:
ISO 10218 (sanoat robotlari), ISO 13482 (shaxsiy
xizmat koʻrsatuvchi robotlar), ISO/TS 15066 (inson va robotlar oʻrtasidagi xavfsiz
hamkorlik), IEC 61131 (dasturlanadigan mantiqiy kontrollerlar) kabi standartlar,
ularning servis xizmatiga taʼsiri.
Ilmiy maqolalar va tadqiqotlar:
Servis xizmatini optimallashtirish,
texnik diagnostika usullari, sunʼiy intellekt va mashinaviy oʻrganish yordamida servis
xizmatini boshqarish, predictiv servis, masofaviy diagnostika va taʼmirlash
mavzularidagi ilmiy tadqiqotlarga havola.
Ilmiy va texnik adabiyotlardagi yangi yoʻnalishlar:
Masofaviy
monitoring (IoT), virtual servis (AR/VR), 3D bosma texnologiyalari, digital twins
(raqamli ikkiliklar) kabi ilgʻor texnologiyalarni oʻrganish.
Xorijiy tajriba:
Rivojlangan mamlakatlarda (Germaniya, Yaponiya,
AQSh, Janubiy Koreya) robottotexnikaga servis xizmatini tashkil etish boʻyicha
muvaffaqiyatli loyihalardan misollar keltirish, ularning tajribasini Oʻzbekistonda
qoʻllash imkoniyatlari.
Oʻzbekistonlik tadqiqotchilarning ishlari:
Mahalliy olimlar va
mutaxassislarning robottotexnika va servis xizmati boʻyicha olib borayotgan
tadqiqotlari va ishlanmalariga havola.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
352
Robottotexnik qurilmalarga servis xizmatining ahamiyati
Ishonchlilikni taʼminlash:
Qurilmalarning uzluksiz va samarali
ishlashini taʼminlash, ishdan chiqish vaqtlarini minimallashtirish.
Uzoq umrlilik:
Qurilmalarning foydalanish muddatini uzaytirish,
kapital xarajatlarni tejash, yangi texnika sotib olish zaruratini kamaytirish.
Xavfsizlik:
Nosozliklar va avariyalarning oldini olish, xavfsiz ishlashni
taʼminlash, inson resurslari xavfsizligini taʼminlash.
Samaradorlik:
Qurilmalarning
optimal
ishlashini
taʼminlash,
resurslarni (energiya, xomashyo, materiallar) tejash, ishlab chiqarish jarayonini
optimallashtirish.
Iqtisodiy manfaat:
Xarajatlarni kamaytirish, texnik xizmat koʻrsatish
orqali daromad olish, yangi ish oʻrinlari yaratish, mahalliy biznesni rivojlantirish.
Qurilmalarning ishlash parametrlarini optimallashtirish:
Texnik
xizmat orqali optimal ishlash rejimini taʼminlash, energiyani tejash, chiqindilarni
kamaytirish, mahsulot sifatini yaxshilash.
Texnik xizmat turlari:
Rejali texnik xizmat (preventive maintenance),
taʼmirlash (corrective maintenance), diagnostika, kalibrlash, modernizatsiya va
boshqalar. Ularning farqlari, afzalliklari va maqsadlari.
Servis xizmatining ekologik ahamiyati:
Nosozliklar tufayli kelib
chiqishi mumkin boʻlgan zararli taʼsirlarning oldini olish, resurslardan oqilona
foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash.
Robottotexnik
qurilmalarga
servis
xizmatining
joriy
holati
Oʻzbekistonda
Oʻzbekistondagi servis markazlari xaritasi:
Servis markazlarining
geografik joylashuvi, ularning ixtisosligi, qanday turdagi robotlarga xizmat
koʻrsatishadi.
Mavjud servis markazlarining imkoniyatlari:
Jihozlanganlik darajasi,
taʼmirlash va diagnostika usullari, malakali mutaxassislarning mavjudligi, ehtiyot
qismlar bilan taʼminlanganlik darajasi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
353
Mavjud muammolar statistikasi:
Eng koʻp uchraydigan nosozliklar,
taʼmirlash muddati, ehtiyot qismlar bilan taʼminlanganlik darajasi, servis sifatining
koʻrsatkichlari, mijozlar shikoyatlari.
Servis xizmatining sifati va narxlari boʻyicha mijozlarning
fikri:
Mijozlar soʻrovi orqali maʼlumot toʻplash va tahlil qilish, servis xizmatidan
qoniqish darajasini oʻrganish.
Mahalliy mutaxassislarning malakasi:
Robottotexnika sohasida taʼlim
olayotgan talabalar soni, mutaxassislarning malaka oshirish kurslarida ishtirok etish
darajasi, xorijda tajriba almashish imkoniyatlari.
Servis xizmatini koʻrsatishdagi asosiy muammolar:
Malakali kadrlar
yetishmasligi, maxsus jihozlar va ehtiyot qismlar bilan taʼminlashdagi qiyinchiliklar,
standartlarning yetarli emasligi, mijozlar talablarini toʻliq qondirishdagi
qiyinchiliklar, servis xizmatini boshqarishning samarali tizimini yaratishdagi
muammolar, narx va sifat muvozanati, raqobatning yetarli emasligi.
Bozorda mavjud xizmat turlari va narxlari:
Texnik xizmat turlari,
taʼmirlash, diagnostika, modernizatsiya xizmatlarining narxlari, raqobatdoshlik
darajasi.
Servis xizmatini tashkil etishdagi muammolar va ularni yechish yoʻllari
Malakali kadrlar yetishmasligi:
o
Kasb-hunar kollejlari va oliy taʼlim muassasalarida robottotexnika
mutaxassislarini tayyorlash dasturlarini ishlab chiqish va takomillashtirish.
o
Qoʻshma taʼlim dasturlarini tashkil etish, xorijiy universitetlar va
kompaniyalar bilan hamkorlik qilish.
o
Malaka oshirish kurslarini oʻtkazish, treninglar va seminarlar tashkil
qilish, mutaxassislarni stajirovkaga yuborish.
o
Oʻqituvchilar malakasini oshirish, yangi oʻquv adabiyotlarini yaratish,
zamonaviy oʻquv jihozlari bilan taʼminlash.
o
Talabalarni amaliyotga jalb qilish, servis markazlarida ish bilan
taʼminlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
354
Maxsus jihozlar va ehtiyot qismlar bilan taʼminlashdagi
qiyinchiliklar:
o
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qoʻllab-quvvatlash, import oʻrnini
bosuvchi mahsulotlarni ishlab chiqarishni ragʻbatlantirish.
o
Ehtiyot qismlarini ishlab chiqarish va yetkazib berish boʻyicha logistika
tizimini yaratish.
o
Onlayn platformalar orqali ehtiyot qismlarni sotish va taʼminlash
imkoniyatlarini yaratish.
o
3D bosma texnologiyalardan foydalangan holda ehtiyot qismlarni ishlab
chiqarishni yoʻlga qoʻyish.
o
Xorijiy yetkazib beruvchilar bilan hamkorlik qilish, ularning rasmiy
dilerlariga aylanish.
Standartlarning yetarli emasligi:
o
Milliy standartlarni xalqaro standartlarga (ISO, IEC) moslashtirish,
sertifikatlashtirish tizimini yaratish.
o
Servis sifatini nazorat qilish mexanizmlarini joriy etish, sifat menejmenti
tizimini (ISO 9001) qoʻllash.
o
Xizmat koʻrsatish sifatini nazorat qilish uchun monitoring tizimini
yaratish, mijozlar shikoyatlarini tahlil qilish.
o
Servis xizmatiga qoʻyiladigan minimal talablarni belgilash,
litsenziyalash tizimini joriy qilish.
Mijozlar talablarini toʻliq qondirishdagi qiyinchiliklar:
o
Mijozlar bilan doimiy aloqani yoʻlga qoʻyish, servis sifatini oshirish,
tezkorlikni taʼminlash.
o
Mijozlarga xizmat koʻrsatish sifatini oshirish boʻyicha treninglar
oʻtkazish.
o
Mijozlar talabini hisobga olgan holda, yangi xizmat turlarini yaratish.
o
Mijozlar uchun 24/7 qoʻllab-quvvatlash tizimini yaratish, call-
markazlarni tashkil qilish.
Servis xizmatini boshqarishning samarali tizimini yaratish:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
355
o
CRM (Mijozlar bilan aloqalarni boshqarish) va ERP (Korxona
resurslarini boshqarish) tizimlarini joriy etish.
o
Servis xizmatini nazorat qilish uchun onlayn platformalarni yaratish,
masofaviy monitoring tizimlarini qoʻllash.
o
Barcha jarayonlarni raqamlashtirish, hujjatlarni elektron formatga
oʻtkazish.
o
Servis xizmatini boshqarish uchun sunʼiy intellekt va mashinaviy
oʻrganish texnologiyalarini qoʻllash.
Narx va sifat muvozanati:
o
Raqobatbardosh narxlarni shakllantirish, shaffof narx siyosatini yuritish.
o
Mijozlarga turli xizmat paketlarini taklif qilish, lizing va kreditlash
imkoniyatlarini oʻrganish.
o
Servis xizmatining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda,
narxlarni shakllantirish.
o
Xarajatlarni optimallashtirish, resurslarni tejash, samaradorlikni
oshirish.
o
Iqtisodiy asoslangan narxlarni shakllantirish, bozor narxlarini tahlil
qilish.
Masofaviy diagnostika va taʼmirlash imkoniyatlarini kengaytirish:
o
Zamonaviy IT yechimlarni qoʻllash (masofaviy monitoring, virtual
yordam, AR/VR).
o
IoT texnologiyalaridan foydalanib, robotlarning holatini real vaqtda
kuzatish.
o
Masofadan turib robotlarni diagnostika qilish va taʼmirlash
imkoniyatlarini yaratish.
o
Virtual servis va qoʻshimcha reallikdan foydalanib, taʼmirlash jarayonini
soddalashtirish.
Kelajak istiqbollari va xulosalar
Servis xizmatining avtomatlashtirilishi va robotlashtirilishi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
356
o
Robotlar yordamida texnik xizmat koʻrsatish, diagnostika va taʼmirlash
jarayonlarini avtomatlashtirish.
o
Sunʼiy intellekt yordamida robotlar oʻz-oʻzini diagnostika qilish va
taʼmirlash imkoniyatini yaratish.
o
Masofaviy monitoring va taʼmirlash jarayonlarini avtomatlashtirish.
Sunʼiy intellekt va mashinaviy oʻrganish texnologiyalarini qoʻllash:
o
Predictiv (bashoratli) texnik xizmat koʻrsatish, nosozliklarni oldindan
aniqlash va bartaraf etish.
o
Diagnostika jarayonlarini tezlashtirish, nosozliklar sabablarini aniqlash.
o
Servis xizmatini optimallashtirish, resurslarni boshqarish, xarajatlarni
kamaytirish.
"Aqlli" servis tizimlarini yaratish va rivojlantirish:
o
IoT va bulutli texnologiyalardan foydalangan holda servis xizmatini
boshqarish.
o
"Digital twin" texnologiyasidan foydalanib, robotlarning virtual
modelini yaratish va tahlil qilish.
o
Real vaqtda maʼlumotlarni yigʻish, tahlil qilish va servis xizmatini
optimallashtirish.
Servis xizmati koʻrsatishning yangi biznes modellari:
o
"Robot xizmat sifatida" (Robots as a Service, RaaS) modelini joriy etish,
lizing imkoniyatlarini yaratish.
o
Servis markazlari uchun franchayzing tizimini yaratish, mahalliy
tadbirkorlarni jalb qilish.
o
Obuna asosidagi servis xizmatlarini taklif qilish, mijozlarga
moslashuvchanlikni taʼminlash.
Texnologik tendensiyalar:
Servis sohasida sunʼiy intellekt, mashinaviy
oʻrganish, raqamli ikkiliklar (digital twins), 3D bosma texnologiyalari, virtual va
qoʻshimcha reallik (VR/AR) kabi texnologiyalarning roli va istiqbollari.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
357
Xalqaro hamkorlik imkoniyatlari:
Xorijiy kompaniyalar bilan
hamkorlik, tajriba almashish, qoʻshma ilmiy-texnik loyihalarni amalga oshirish,
xorijiy investitsiyalarni jalb qilish.
Oʻzbekistonda servis xizmatini rivojlantirishning strategik
yoʻnalishlari:
Innovatsion rivojlanish konsepsiyasiga mos ravishda servis xizmatini
rivojlantirish, davlat va xususiy sektor hamkorligini kuchaytirish.
Xulosa va tavsiyalar:
Oʻtkazilgan tadqiqot va tahlil asosida amaliy
tavsiyalar berish, takliflarni aniq va oʻlchanadigan tarzda ifodalash, sohani
rivojlantirish boʻyicha aniq yoʻl xaritalarini tuzish.
Foydalanilgan adabiyotlar
ISO 10218:2011 "Robots and robotic devices — Safety requirements for
industrial robots".
ISO 13482:2014 "Robots and robotic devices — Safety requirements for
personal care robots".
ISO/TS 15066:2016 "Robots and robotic devices — Collaborative robots".
IEC 61131 (Turli qismlar): "Programmable controllers".
