MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
112
BEHI (CYDONIA) TURKUMI: BIOLOGIK, EKOLOGIK VA
AGRONOMIK XUSUSIYATLARI
Toshkent davlat agrar universiteti Òrmon xòjaligi va landshaft dizayn
fakulteti 24-60-guruh 1-kurs Normòminova Gulsanam Jasur qizi
Òrmon xòjaligi va landshaft dizayn fakulteti 23-61 2-kurs
Axmadjonov Jasurbek Xoshimjon o’g’li
Annotatsiya. Ushbu maqola behi (Cydonia) turkumi vakillari, xususan
Cydonia oblonga va unga yaqin turlarni o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada behi
daraxtlarining morfologik va anatomik xususiyatlari, ekologik talablari, tarqalish
geografiyasi, agronomik ahamiyati va inson salomatligi uchun foydalari batafsil tahlil
qilingan. Shuningdek, maqolada behi daraxtlarini yetishtirish va saqlash bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar: Behi, Cydonia, Cydonia oblonga, mevali daraxtlar, agronomiya,
ekologiya, fitoterapiya, polifenollar, antioksidantlar, iqlim talablari.
Kirish. Behi
(lotincha
Cydonia oblonga
) —
Rosaceae
oilasiga mansub
bo‘lgan, mevalari oziq-ovqat sanoatida keng qo‘llaniladigan mevali daraxtdir. Ushbu
daraxtning tabiiy tarqalish hududi Markaziy Osiyo, O‘rta Yer dengizi mintaqasi va
Janubi-Sharqiy Yevropadir. Behi mevalari o‘zining yuqori pektin miqdori,
antioksidant xususiyatlari va shifobaxsh ta’siri bilan ajralib turadi. Maqolaning
maqsadi behi daraxtining biologik, ekologik va agronomik xususiyatlarini o‘rganish,
shuningdek, uning inson salomatligi uchun foydalarini tahlil qilishdir.
1. Behi Daraxtining Biologik Xususiyatlari
1.1. Morfologik Xususiyatlar.
Behi daraxti — 4–5 metr balandlikka
yetadigan, keng tarqalgan novdalarga ega bo‘lgan mevali daraxtdir. Barglari ellips
shaklida, yuqori tomoni qoramtir yashil, pastki tomoni esa oqsimon tukli bo‘ladi.
Gullari katta, oq yoki pushti rangda bo‘lib, 5 ta bargdan iborat. Mevalari katta, sariq
rangda bo‘lib, qattiq va astringent ta’mga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
113
1.2. Anatomik Xususiyatlar.
Behi daraxtining po‘stlog‘i qalin va tolali
tuzilishga ega bo‘lib, mexanik to‘qimalar bilan boyitilgan. Meva ichida yuqori
miqdorda pektin, organik kislotalar va polifenollar mavjud bo‘lib, bu uning oziq-ovqat
sanoatida keng qo‘llanilishiga sabab bo‘ladi.
2. Ekologik Talablar va Tarqalish Geografiyasi
2.1. Ekologik Talablar.
Behi daraxti iliq iqlim sharoitlarini afzal ko‘radi. U
sovuqqa nisbatan chidamli bo‘lib, -15°C gacha bo‘lgan haroratlarda ham o‘sishi
mumkin. Ammo, juda past haroratlarda mevalari zarar ko‘rishi mumkin. Yorqin
quyosh nuriga ehtiyoj sezadi va yaxshi drenajlangan, unumdor tuproqlarda yaxshi
o‘sadi.
2.2. Tarqalish Geografiyasi.
Behi daraxti tabiatan Markaziy Osiyo, O‘rta Yer
dengizi mintaqasi va Janubi-Sharqiy Yevropada tarqalgan. Bugungi kunda esa, u butun
dunyo bo‘ylab, xususan O‘zbekiston, Turkiya, Xitoy va boshqa mamlakatlarda keng
tarqalgan.
3. Agronomik Xususiyatlar va Yetishtirish
3.1. Yetishtirish Shartlari.
Behi daraxtini yetishtirish uchun iliq iqlim
sharoitlari, unumdor va yaxshi drenajlangan tuproq zarur. Sug‘orish tizimi sifatli
bo‘lishi kerak, chunki ortiqcha namlik ildizlarning chirishiga olib kelishi mumkin.
Bahorda gullashdan oldin o‘g‘itlash va zararkunandalarga qarshi kurashish muhim
ahamiyatga ega.
3.2. Ko‘paytirish Usullari.
Behi daraxti asosan urug‘lar orqali ko‘paytiriladi.
Biroq, ba’zi hollarda vegetativ usullar, masalan, ko‘chatlar orqali ham ko‘paytirish
mumkin. Ko‘chatlar orqali ko‘paytirish tezroq natija beradi, ammo bu usulda genetik
xilma-xillikni saqlash muhimdir.
3.3. Hosildorlik.
Behi daraxti o‘rtacha 4–5 yil ichida hosil bera boshlaydi.
To‘liq hosildorlikka esa 7–8 yil davomida erishiladi. Mevalar yiliga bir marta, kuzda
yig‘iladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
114
Xulosa. Behi (
Cydonia oblonga
) — o‘zining ekologik moslashuvchanligi,
agronomik qiymati va shifobaxsh xususiyatlari bilan ajralib turadigan mevali daraxtdir.
U uzoq tarixiy davrlardan buyon insoniyat tomonidan oziq-ovqat, dorivor maqsadlar
va seleksiya tadqiqotlarida keng qo‘llanib kelinmoqda. Behi daraxtining mevalari
antioksidantlarga, pektinlarga, vitaminlarga boy bo‘lib, yurak-qon tomir, ovqat hazm
qilish va boshqa tizimlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, behining urug‘ va
barglaridan tayyorlangan damlamalar xalq tabobatida keng foydalaniladi. Behi
daraxtining ekiladigan hududlari har yili kengaymoqda, chunki u tuproq va iqlim
sharoitlariga uncha talabchan emas, hosildorligi yuqori va mevalari uzoq muddat
saqlanish xususiyatiga ega. Shuningdek, u boshqa mevali daraxtlarga nisbatan kamroq
kasallikka chalinadi, bu esa uni dehqonchilikda istiqbolli madaniyat sifatida ko‘rsatadi.
Hozirgi iqlim o‘zgarishi sharoitida behi turkumi vakillarining genetik resurslarini
saqlash, yangi iqlimga chidamli navlarini yaratish, agrotexnika usullarini
takomillashtirish va ekologik bog‘dorchilikda qo‘llash ustuvor vazifalardan
hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abduazimov, A. A.
(2018).
O‘simliklar biologiyasi va ekologiyasi
. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Zohidov, A. A.
(2021).
Bog‘dorchilik asoslari
. Toshkent: “Ilm Ziyo” nashriyoti.
3.
Heywood, V. H., Brummitt, R. K., Culham, A., & Seberg, O.
(2007).
Flowering Plant Families of the World
. Royal Botanic Gardens, Kew.
4.
Janick, J., & Paull, R. E.
(2008).
The Encyclopedia of Fruit and Nuts
. CABI
Publishing.
5.
Kays, S. J., & Dias, J. S.
(1995).
Morphology and composition of quince
(Cydonia oblonga Mill.)
. Journal of Horticultural Science.
6.
FAO (2020).
Quince Production Statistics
. Food and Agriculture Organization
of the United Nations.
7.
Mozaffarian, V.
(1996).
A Dictionary of Iranian Plant Names
. Tehran
University Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
115
8.
Nasriddinov, F. R.
(2016).
O‘simliklar anatomiyasi va fiziologiyasi
.
Samarqand Davlat universiteti.
9.
Oripov, S.
(2015).
Fitoterapiya va xalq tabobatida dorivor o‘simliklar
.
Toshkent: “Yangi asr avlodi”.
10.
Shah, N. C., & Seth, R. K.
(2013).
Medicinal Plants of Central Asia:
Uzbekistan and Kyrgyzstan
. Springer.
