MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
104
OLXO’RI (PRUNUS) TURKUMI: BIOLOGIK, EKOLOGIK, AGRONOMIK
VA FITOTERAPEVTIK XUSUSIYATLARI
Toshkent davlat agrar universiteti Òrmon xòjaligi va landshaft dizayn
fakulteti 24-60-guruh 1-kurs Normòminova Gulsanam Jasur qizi
Òrmon xòjaligi va landshaft dizayn fakulteti 23-61 2-kurs
Axmadjonov Jasurbek Xoshimjon o’g’li
Annotatsiya. Ushbu maqola olxo‘ri (Prunus) turkumi vakillari, xususan
Prunus domestica, Prunus armeniaca, Prunus persica, Prunus avium, Prunus
cerasus va boshqa turlarni o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada olxo‘ri turkumi
vakillarining morfologik va anatomik xususiyatlari, ekologik talablari, tarqalish
geografiyasi, agronomik ahamiyati va inson salomatligi uchun foydalari batafsil tahlil
qilingan. Shuningdek, maqolada olxo‘ri turkumi vakillarini yetishtirish va saqlash
bo‘yicha amaliy tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar: Olxo‘ri, Prunus, Prunus domestica, Prunus armeniaca, Prunus
persica, Prunus avium, Prunus cerasus, mevali o‘simliklar, agronomiya, ekologiya,
fitoterapiya, polifenollar, antioksidantlar, iqlim talablari.
Kirish. Olxo‘ri
(lotincha
Prunus
) —
Rosaceae
oilasiga mansub bo‘lgan, 200
dan ortiq turlarni o‘z ichiga olgan mevali o‘simliklar turkumi bo‘lib, plom, o‘rik,
shaftoli, olcha, gilos kabi mevalarni o‘z ichiga oladi. Ularning mevalari yuqori
oziqlanish qiymatiga ega bo‘lib, turli iqlim sharoitlarida yetishtiriladi. Maqolaning
maqsadi olxo‘ri turkumi vakillarining biologik, ekologik, agronomik va fitoterapevtik
xususiyatlarini o‘rganish, shuningdek, ularni yetishtirish va saqlash bo‘yicha amaliy
tavsiyalar berishdir.
1. Olxo‘ri daraxtining biologik xususiyatlari
1.1. Morfologik xususiyatlar.
Olxo‘ri daraxtlari — 3–10 metr balandlikka
yetadigan, barglari oddiy, pinnat shaklida va odatda 5–9 ta bo‘ladi. Gullari odatda 5 ta
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
105
bargdan iborat bo‘lib, oq, pushti yoki qizil rangda bo‘ladi. Mevalari — drupa (to‘mtoq)
shaklida bo‘lib, qizil, sariq, to‘q sariq yoki qora rangda bo‘ladi.
1.2. Anatomik xususiyatlar.
Olxo‘ri daraxtlarining po‘stlog‘i qalin va tolali
tuzilishga ega bo‘lib, mexanik to‘qimalar bilan boyitilgan. Meva ichida yuqori
miqdorda pektin, organik kislotalar va polifenollar mavjud bo‘lib, bu uning oziq-ovqat
sanoatida keng qo‘llanilishiga sabab bo‘ladi.
2. Ekologik talablar va tarqalish geografiyasi
2.1. Ekologik talablar.
Olxo‘ri daraxtlari iliq iqlim sharoitlarini afzal ko‘radi.
Ular sovuqqa nisbatan chidamli bo‘lib, -15°C gacha bo‘lgan haroratlarda ham o‘sishi
mumkin. Ammo, juda past haroratlarda mevalari zarar ko‘rishi mumkin. Yorqin
quyosh nuriga ehtiyoj sezadi va yaxshi drenajlangan, unumdor tuproqlarda yaxshi
o‘sadi.
2.2. Tarqalish geografiyasi.
Olxo‘ri daraxtlari tabiatan Yevropa, Osiyo,
Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Bugungi kunda esa, ular butun
dunyo bo‘ylab, xususan O‘zbekiston, Turkiya, Xitoy va boshqa mamlakatlarda keng
tarqalgan.
3. Agronomik xususiyatlar va yetishtirish
3.1. Yetishtirish shartlari.
Olxo‘ri daraxtlarini yetishtirish uchun iliq iqlim
sharoitlari, unumdor va yaxshi drenajlangan tuproq zarur. Sug‘orish tizimi sifatli
bo‘lishi kerak, chunki ortiqcha namlik ildizlarning chirishiga olib kelishi mumkin.
Bahorda gullashdan oldin o‘g‘itlash va zararkunandalarga qarshi kurashish muhim
ahamiyatga ega.
3.2. Ko‘paytirish usullari.
Olxo‘ri daraxtlarini ko‘paytirish uchun urug‘lar,
ko‘chatlar va ko‘klamlar ishlatiladi. Urug‘lar orqali ko‘paytirish tabiiy usul bo‘lib,
yangi navlarni olishda qo‘llaniladi. Ko‘chatlar orqali ko‘paytirish tezroq natija beradi,
ammo bu usulda genetik xilma-xillikni saqlash muhimdir.
Xulosa.
Olxo‘ri (
Prunus
) turkumiga kiruvchi o‘simliklar o‘zining oziq-ovqat,
ekologik va dorivor ahamiyati bilan ajralib turadi. Bu turkumga mansub mevalar (o‘rik,
shaftoli, olxo‘ri, gilos, olcha) O‘zbekistonda keng yetishtiriladi va xalq xo‘jaligida
muhim o‘rin egallaydi. Olxo‘ri daraxtlari har xil iqlim va tuproq sharoitlariga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
106
moslashgan, ko‘p yillik o‘simliklar bo‘lib, mevalari vitaminlar, antioksidantlar,
organik kislotalar va boshqa biologik faol moddalar bilan boy. Ularning 106gronomic
qadri ularning hosildorligi, ixcham daraxt tuzilishi va boshqa mevali daraxtlar bilan
moslashtirilgan yetishtirish texnologiyalari orqali aniqlanadi. Shuningdek, olxo‘ri
turkumi vakillari o‘zining estetik va ekologik roli bilan landshaft dizaynida ham
foydalaniladi. Dorivor xususiyatlariga ko‘ra, ularning mevalari, po‘stlog‘I, gullari va
barglari xalq tabobatida va fitoterapiyada keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, ovqat hazm qilish
tizimini yaxshilovchi, qon aylanishini faollashtiruvchi, immunitetni mustahkamlovchi
tabiiy vosita sifatida qadrlanadi. Kelgusida Prunus turkumidagi navlar bilan bog‘liq
seleksiya ishlari, iqlim o‘zgarishiga chidamli navlar yaratish, zamonaviy agrotexnik
usullarni qo‘llash va qayta ishlash sanoatini rivojlantirish — ushbu o‘simliklar
guruhining iqtisodiy salohiyatini yanada oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Zohidov, A. A.
(2021).
Bog‘dorchilik asoslari
. Toshkent: “Ilm Ziyo” nashriyoti.
2.
Nasriddinov, F. R.
(2016).
O‘simliklar anatomiyasi va fiziologiyasi
.
Samarqand: SDU nashriyoti.
3.
Oripov, S.
(2015).
Fitoterapiya va xalq tabobatida dorivor o‘simliklar
.
Toshkent: “Yangi asr avlodi”.
4.
Heywood, V. H., Brummitt, R. K., Culham, A., & Seberg, O.
(2007).
Flowering Plant Families of the World
. Royal Botanic Gardens, Kew.
5.
Janick, J., & Paull, R. E.
(2008).
The Encyclopedia of Fruit and Nuts
. CABI
Publishing.
6.
Rehder, A.
(1940).
Manual of Cultivated Trees and Shrubs
. Macmillan
Company.
7.
FAO (2022).
Fruit Production Statistics
. Food and Agriculture Organization of
the United Nations.
8.
Mozaffarian, V.
(1996).
A Dictionary of Iranian Plant Names
. Tehran
University Press.
9.
Popenoe, J.
(1989).
Prunus Species: Cultivation and Use
. Horticultural Science
Journal, 24(3), 12–19.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
107
10.
Ercisli, S.
(2004).
A short review of the fruit germplasm resources of Turkey
.
Genetic Resources and Crop Evolution, 51(4), 419–435.
