MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
108
NAMATAK (ROSA) TURKUMI: BIOLOGIK, EKOLOGIK, AGRONOMIK
VA FITOTERAPEVTIK XUSUSIYATLARI
Toshkent davlat agrar universiteti Òrmon xòjaligi va landshaft dizayn
fakulteti 24-60-guruh 1-kurs Normòminova Gulsanam Jasur qizi
Òrmon xòjaligi va landshaft dizayn fakulteti 23-61 2-kurs
Axmadjonov Jasurbek Xoshimjon o’g’li
Annotatsiya. Ushbu maqola namatak (Rosa) turkumi vakillari, xususan Rosa
canina, Rosa damascena, Rosa rugosa va boshqa turlarni o‘rganishga
bag‘ishlangan. Maqolada namataklarning morfologik va anatomik xususiyatlari,
ekologik talablari, tarqalish geografiyasi, agronomik ahamiyati va inson salomatligi
uchun foydalari batafsil tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada namataklarni
yetishtirish va saqlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar: Namatak, Rosa, Rosa canina, Rosa damascena, Rosa rugosa,
mevali o‘simliklar, agronomiya, ekologiya, fitoterapiya, polifenollar, antioksidantlar,
iqlim talablari.
Kirish. Namatak
(lotincha
Rosa
) —
Rosaceae
oilasiga mansub bo‘lgan, ko‘p
yillik buta yoki daraxtsimon o‘simliklar turkumi bo‘lib, 200 dan ortiq turlarni o‘z
ichiga oladi. Ularning mevalari, ya’ni
g‘ulxanlar
(
rose hips
), yuqori miqdorda vitamin
C, flavonoidlar, organik kislotalar va boshqa bioaktiv moddalar bilan boy bo‘lib, turli
sohalarda qo‘llaniladi. Maqolaning maqsadi namatak turkumi vakillarining biologik,
ekologik, agronomik va fitoterapevtik xususiyatlarini o‘rganish, shuningdek, ularni
yetishtirish va saqlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar berishdir.
1. Namatak daraxtining biologik xususiyatlari
1.1. Morfologik xususiyatlar.
Namataklar — 1–3 metr balandlikka yetadigan,
tikanli butalar bo‘lib, barglari oddiy, pinnat shaklida va odatda 5–9 ta bo‘ladi. Gullari
odatda 5 ta bargdan iborat bo‘lib, oq, pushti yoki qizil rangda bo‘ladi. Mevalari —
g‘ulxanlar, oval yoki dumaloq shaklda bo‘lib, qizil yoki to‘q sariq rangda bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
109
1.2. Anatomik xususiyatlar.
Namataklarning po‘stlog‘i qalin va tolali
tuzilishga ega bo‘lib, mexanik to‘qimalar bilan boyitilgan. Meva ichida yuqori
miqdorda pektin, organik kislotalar va polifenollar mavjud bo‘lib, bu uning oziq-ovqat
sanoatida keng qo‘llanilishiga sabab bo‘ladi.
2. Ekologik talablar va tarqalish geografiyasi
2.1. Ekologik talablar.
Namataklar iliq iqlim sharoitlarini afzal ko‘radi. Ular
sovuqqa nisbatan chidamli bo‘lib, -15°C gacha bo‘lgan haroratlarda ham o‘sishi
mumkin. Ammo, juda past haroratlarda mevalari zarar ko‘rishi mumkin. Yorqin
quyosh nuriga ehtiyoj sezadi va yaxshi drenajlangan, unumdor tuproqlarda yaxshi
o‘sadi.
2.2. Tarqalish geografiyasi.
Namataklar tabiatan Yevropa, Osiyo, Shimoliy
Afrika va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Bugungi kunda esa, ular butun dunyo
bo‘ylab, xususan O‘zbekiston, Turkiya, Xitoy va boshqa mamlakatlarda keng
tarqalgan.
3. Agronomik xususiyatlar va yetishtirish
3.1. Yetishtirish shartlari.
Namataklarni yetishtirish uchun iliq iqlim
sharoitlari, unumdor va yaxshi drenajlangan tuproq zarur. Sug‘orish tizimi sifatli
bo‘lishi kerak, chunki ortiqcha namlik ildizlarning chirishiga olib kelishi mumkin.
Bahorda gullashdan oldin o‘g‘itlash va zararkunandalarga qarshi kurashish muhim
ahamiyatga ega.
3.2. Ko‘paytirish usullari.
Namataklarni ko‘paytirish uchun urug‘lar,
ko‘chatlar va ko‘klamlar ishlatiladi. Urug‘lar orqali ko‘paytirish tabiiy usul bo‘lib,
yangi navlarni olishda qo‘llaniladi. Ko‘chatlar orqali ko‘paytirish tezroq natija beradi,
ammo bu usulda genetik xilma-xillikni saqlash muhimdir.
Xulosa.
Namatak (Rosa)
turkumi vakillari —
Rosaceae
oilasiga mansub
bo‘lgan, ko‘p yillik buta yoki daraxtsimon o‘simliklardir. Ular nafaqat go‘zalligi bilan,
balki ekologik, agronomik va tibbiy ahamiyati bilan ham e’tiborga loyiqdir.
Namataklarning mevalari, ya’ni g‘ulxanlar (
rose hips
), yuqori miqdorda vitamin C,
flavonoidlar, organik kislotalar va boshqa bioaktiv moddalar bilan boy bo‘lib, turli
sohalarda qo‘llaniladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
110
Ekologik va agronomik ahamiyati. Namataklar turli iqlim sharoitlariga
moslashgan bo‘lib, O‘zbekistonning turli hududlarida muvaffaqiyatli yetishtiriladi.
Ular tuproq eroziyasining oldini olishda, landshaftni bezashda va tabiiy landshaftni
tiklashda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, namataklar o‘simliklar xilma-xilligini
oshirishda va agroekosistemalarning barqarorligini ta’minlashda ham muhim
ahamiyatga ega.
Tibbiy va fitoterapevtik ahamiyati. Namataklarning mevalari va gullari xalq
tabobatida qadimdan qo‘llanib kelinadi. Ular antiseptik, yallig‘lanishga qarshi,
immunitetni mustahkamlovchi, yurak-qon tomir tizimini qo‘llab-quvvatlovchi va
boshqa ko‘plab foydali xususiyatlarga ega. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar
namataklarning fitoterapevtik potensialini yanada chuqurroq o‘rganishga qaratilgan.
Kelajak istiqbollari. Namataklarni yetishtirish va ularning mahsulotlarini qayta
ishlash sohasida ilmiy tadqiqotlar va amaliy ishlarni rivojlantirish zarur. Yangi navlarni
yaratish, agrotexnik usullarni takomillashtirish, mahsulotlarni qayta ishlash
texnologiyalarini joriy etish va xalqaro bozorlarga chiqish namataklar sohasining
kelajakdagi istiqbollaridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abduazimov, A. A.
(2018).
O‘simliklar biologiyasi va ekologiyasi
. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Zohidov, A. A.
(2021).
Bog‘dorchilik asoslari
. Toshkent: “Ilm Ziyo” nashriyoti.
3.
Heywood, V. H., Brummitt, R. K., Culham, A., & Seberg, O.
(2007).
Flowering Plant Families of the World
. Royal Botanic Gardens, Kew.
4.
Janick, J., & Paull, R. E.
(2008).
The Encyclopedia of Fruit and Nuts
. CABI
Publishing.
5.
Kays, S. J., & Dias, J. S.
(1995).
Morphology and composition of quince
(Cydonia oblonga Mill.)
. Journal of Horticultural Science.
6.
FAO (2020).
Quince Production Statistics
. Food and Agriculture Organization
of the United Nations.
7.
Mozaffarian, V.
(1996).
A Dictionary of Iranian Plant Names
. Tehran
University Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
111
8.
Nasriddinov, F. R.
(2016).
O‘simliklar anatomiyasi va fiziologiyasi
.
Samarqand Davlat universiteti.
9.
Oripov, S.
(2015).
Fitoterapiya va xalq tabobatida dorivor o‘simliklar
.
Toshkent: “Yangi asr avlodi”.
10.
Shah, N. C., & Seth, R. K.
(2013).
Medicinal Plants of Central Asia:
Uzbekistan and Kyrgyzstan
. Springer.
