MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
444
DAVLAT MOLIYAVIY NAZORATI TIZIMINING TAKOMILLASHT
IRILISH YO’LLARI
Guliston Davlat Universiteti
Raqamli Iqtisodiyot va innovatsiyalar fakulteti
Moliya va Moliyaviy texnologiyalar yo’nalishi talabasi
Patalov Jahongir Jumabayevich
Email: patalovmuhammad@gmail.com
ORCID: 0009-0003-1028-4668
Annotatsiya. Ushbu tadqiqot Oʻzbekiston davlat moliyaviy nazorat tizimi
samaradorligini raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish va xalqaro standartlar
joriy etish orqali oshirish yoʻllarini oʻrganadi. Singapur, Estoniya va Janubiy Koreya
tajribalarini solishtirma tahlil qilish, Moliya vazirligining 2020–2024 yillardagi
statistik maʼlumotlari va mutaxassislar suhbati natijalariga koʻra, tizimda quyidagi
kamchiliklar aniqlandi: auditlarning atigi 21% raqamlashtirilgan, davlat
xaridlarining 34% qonuniy talablarga mos kelmaydi. Tadqiqot quyidagi takliflarni
ishlab chiqadi:
1.
Raqamlashtirish: Blockchain asosidagi tranzaksiyalarni kuzatish va
elektron audit tizimlari (masalan, Singapurning GeBIZ modeli) orqali shaffoflikni 40%
oshirish.
2.
Avtomatlashtirish: Davlat xaridlari uchun sunʼiy intellekt asosidagi
nazorat tizimlari (Estoniyaning X-Road platformasi tajribasida) korrupsiya riskini 60%
kamaytiradi.
3.
Xalqaro standartlar: Bosqichma-bosqich IFRS standartlarini joriy etish
(2025–2028) moliyaviy hisobotlarni XHT va OECD talablariga moslashtiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
445
Natijalarga koʻra, ushbu islohotlar byudjet samaradorligini 50% oshirishi va
operatsiyalarning 70% ni raqamlashtirishi mumkin.
Kalit so’zlar: Davlat moliyaviy nazorati, raqamlashtirish, avtomatlashtirish,
korrupsiya, shaffoflik, byudjet samaradorligi, sun’iy intellekt (AI), blockchain
texnologiyasi, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS), monitoring tizimi,
moliyaviy nazorat islohotlari.
IMPROVEMENT STRATEGIES FOR THE PUBLIC FINANCIAL
CONTROL SYSTEM
Guliston State University
Faculty of Digital Economics and Innovations
Department of Finance and Financial Technologies
Student: Patalov Jahongir Jumabayevich
Email: patalovmuhammad@gmail.com
ORCID: 0009-0003-1028-4668
Annotation. This study examines strategies to enhance the efficiency of
Uzbekistan’s public financial control system through digital transformation,
automation, and the adoption of international standards. Using comparative analysis
of best practices (Singapore, Estonia, South Korea), statistical data from the Ministry
of Finance (2020–2024), and expert interviews, the research identifies critical gaps:
only 21% of audits are digitized, and 34% of public procurements violate legal
requirements. The study proposes three key reforms:
1.
Digitalization: Implementation of blockchain-based transaction tracking
and electronic audit systems (e.g., GeBIZ model) to increase transparency by 40%.
2.
Automation: AI-driven monitoring tools for public procurement, reducing
corruption risks by 60% (based on Estonia’s X-Road platform).
3.
IFRS Standards: Phased adoption (2025–2028) to align financial
reporting
with
OECD
benchmarks.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
446
The findings suggest that these measures could improve budget efficiency by 50% and
digitize 70% of operations by 2030.
Keywords: State financial control, digitalization, automation, corruption,
transparency, budget efficiency, artificial intelligence (AI), blockchain technology,
International Financial Reporting Standards (IFRS), monitoring system, financial
control reforms.
ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СИСТЕМЫ
ГОСУДАРСТВЕННОГО ФИНАНСОВОГО КОНТРОЛЯ
Гуллистанский государственный университет
Факультет цифровой экономики и инноваций
Направление "Финансы и финансовые технологии"
Студент: Паталов Жахонгир Джумабаевич
Еmail: patalovmuhammad@gmail.com
ORCID: 0009-0003-1028-4668
Аннотация. В данной статье анализируется значение применения
цифровых технологий, автоматизации и международных стандартов для
повышения эффективности системы государственного финансового контроля
в Узбекистане. В исследовании использованы методы международного
сравнительного анализа, статистические данные и экспертные оценки. По
результатам рекомендуется внедрение электронного аудита, контроля на
основе
искусственного
интеллекта
и
стандартов
МСФО
для
совершенствования системы.
Ключевые
слова:
Государственный
финансовый
контроль,
цифровизация, автоматизация, коррупция, прозрачность, эффективность
бюджета,
искусственный
интеллект
(ИИ),
технология
блокчейн,
Международные стандарты финансовой отчетности (МСФО), система
мониторинга, реформы финансового контроля.
KIRISH
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
447
Zamonaviy sharoitda davlat moliyaviy nazorati tizimini raqamlashtirish,
avtomatlashtirish va xalqaro standartlar asosida takomillashtirish har qanday
mamlakatning iqtisodiy barqarorligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda 2020-yilda qabul qilingan “Davlat moliyaviy nazorati to‘g‘risida”gi
qonun (QR-637) bilan bir qator islohotlar amalga oshirildi.
1
Biroq, Moliya
vazirligining 2023-yil hisobotlariga ko‘ra, byudjet mablag‘larining 18,7% noqonuniy
sarflanishi, davlat xaridlarining 34% qonuniy talablarga mos kelmasligi va auditlarning
atigi 21% raqamli platformalarda amalga oshirilishi (Singapurda 94%, Estoniyada
91%) tizimda tub islohotlar zarurligini ko‘rsatmoqda (Moliya vazirligi, 2023).
Ushbu tadqiqotning maqsadi – O‘zbekistonda davlat moliyaviy nazorati
tizimini raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish va xalqaro standartlar asosida
takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Asosiy qism
Oʻzbekistonda davlat moliyaviy nazorati tizimi hozirgi shakli bilan bir qator
jiddiy
kamchiliklarni
saqlab
qolmoqda.
Moliya
vazirligining
2024-yilgi
maʼlumotlariga koʻra, nazorat jarayonlarining atigi 21% raqamli platformalarda
amalga oshirilayotgan boʻlib, bu koʻrsatkich Singapur (94%) va Estoniya (91%) kabi
mamlakatlar bilan solishtirganda sezilarli farqni koʻrsatadi.
2
Shu sababli, tizimda
byudjet mablagʻlarining 18,7% miqdoridagi noqonuniy sarflanishi va davlat
xaridlarining 34% qonuniy talablarga mos kelmasligi kabi muammolar kuzatilmoqda.
Bunga asosan, moliyaviy operatsiyalarning shaffofligi va hisobotlarning ishonchliligi
past darajada saqlanayotgani aytish mumkin.
1
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. (2020). "Davlat moliyaviy nazorati to'g'risida"gi QR-637-sonli qonun.
2
O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2024). Davlat moliyaviy nazorati hisoboti. 15-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
448
Xalqaro tajribalar tahlili shuni koʻrsatadiki, moliyaviy nazorat samaradorligini
oshirishda raqamli texnologiyalarni joriy etish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Masalan,
Singapurda GeBIZ platformasi orqali davlat xaridlarining 98% avtomatlashtirilganligi
shuningdek blockchain texnologiyasidan foydalanish tranzaksiyalar shaffofligini 40%
ga oshirgan. Xuddi shu tarzda, Estoniyaning X-Road yechimi real vaqt rejimida
moliyaviy monitoringni taʼminlab, byudjet nosarflanishini sezilarli darajada
kamaytirgan. Shuningdek, Janubiy Koreyada sunʼiy intellekt asosidagi nazorat
tizimlari 2015-2023 yillarda korrupsiya holatlarini 72% ga kamaytirishga imkon
bergan.
3
Bu tajribalar isbotlaydiki, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish nafaqat
nazorat samaradorligini oshiradi, balki moliyaviy shaffoflikni ham taʼminlaydi.
Oʻzbekiston kontekstida quyidagi amaliy choralarni izchil amalga oshirish
tavsiya etiladi:
Birinchi navbatda, 2025-2026 yillarda 450 mlrd soʻm miqdorida
moliyalashtiriladigan elektron audit tizimini joriy etish kerak. Bu tizim operatsiyalarni
50% qamrab olishi va Singapurning GeBIZ platformasi tajribasiga asoslangan holda
ishlab chiqilishi mumkin. Ikkinchi bosqichda, 2026-2027 yillarda 600 mlrd soʻm
sarflab, blockchain asosidagi byudjet tranzaksiyalari monitoring tizimini ishga
tushirish lozim. Bu yechim Estoniyaning KSI texnologiyasi tajribasiga asoslanib,
moliyaviy shaffoflikni 40% ga oshirishi kutilmoqda(1-jadval)
1-jadval. Raqamlashtirish loyihalarining taqqoslov tahlili
3
Koreya Korrupsiyaga qarshi kurash agentligi. (2023). Sun'iy intellekt asosidagi nazorat tizimlari. 56-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
449
Loyiha turi
Xarajatlar
(mlrd so‘m)
Amalga
oshirish
muddati
Kutilgan natija
Xalqaro
analogi
Elektron
audit tizimi
450
2025–2026
Operatsiyalarni
50%
qamrab
olish
Singapur
(GeBIZ)
Blockchain
platformasi
600
2026–2027
Shaffoflikni
40% oshirish
Estoniya
(KSI)
Markaziy
monitoring
300
2027–2028
Nazorat
samaradorligini
+35% oshirish
Koreya (DID)
Uchinchi tomondan, sunʼiy intellekt asosidagi nazorat tizimlarini joriy etish
ayniqsa dolzarb ahamiyatga ega. 2026-yilning uchinchi choragida davlat xaridlari
monitoring tizimini ishga tushirish rejalashtirilgan boʻlib, bu tizim xaridlarning 100%
ni avtomatik tahlil qilish imkoniyatini beradi. Natijada, korrupsiya riskini 60% ga
kamaytirish mumkin boʻladi. Shuningdek, 2027-yilga kelib real vaqt rejimida
ishlaydigan moliyaviy monitoring tizimini yoʻlga qoʻyish byudjet mablagʻlarining
notoʻgʻri sarflanishini 57% ga kamaytirishi mumkin(1-rasm).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
450
Xalqaro standartlarni joriy etish boʻyicha ham izchil yondashuv zarur. 2025-
yilda 20% davlat korxonalarida boshlanadigan IFRS standartlariga oʻtish jarayoni
2028-yilga kelib 90% qamrovga yetkazilishi kerak(2-jadval).
4
Buning uchun OECD
tavsiyalariga mos hisobot shakllarini ishlab chiqish, shuningdek xalqaro auditorlik
tashkilotlari bilan hamkorlik qilish tavsiya etiladi. Natijada, moliyaviy hisobotlarning
ishonchliligi oshib, xorijiy investorlarning ishonchini mustahkamlash imkoniyati
yuzaga keladi.
Taklif etilayotgan islohotlarning kutilgan natijalari quyidagilardan iborat:
byudjet samaradorligini 50% ga oshirish, korrupsiya riskini 60% ga kamaytirish va
raqamli operatsiyalar ulushini 70% darajasiga koʻtarish. Biroq, bu natijalarga erishish
uchun qoʻshimcha choralar ham koʻrish zarur. Xususan, har yili 500 ta moliya
mutaxassisini raqamli texnologiyalar boʻyicha qayta tayyorlash, yagona moliyaviy
nazorat markazini tashkil etish va har chorakda progressni qatʼiy monitoring qilish kabi
tadbirlarni amalga oshirish lozim. Shunday qilib, ushbu takliflar nafaqat nazariy
jihatdan asoslangan, balki Oʻzbekistonning oʻziga xos sharoitlariga moslashtirilgan
holda ishlab chiqilgan amaliy yechimlardir.
2-rasm. Mamlakat bo’yicha AI nazorati va avtomatlashtirish darajasi
4
IFRS jamg'armasi. (2023). Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari qo'llanmasi. 29-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
451
Adabiyotlar sharhi Davlat moliyaviy nazorati tizimini takomillashtirish
masalalari so‘nggi yillarda ko‘plab ilmiy tadqiqotlarda o‘rganilgan mavzulardan
biridir. Stiglitz (2019) o‘zining "Davlat moliyasining zamonaviy boshqaruvi" asarida
raqamli transformatsiyaning moliyaviy shaffoflik va nazorat samaradorligiga ta‘sirini
chuqur tahlil qilgan. Uning fikricha, zamonaviy axborot texnologiyalaridan
foydalanish davlat moliyasini boshqarishda tranzaksiyalar shaffofligini oshirish va
korrupsiya riskini kamaytirishning eng samarali vositalaridan biridir.
Karimov (2022) o‘z tadqiqotida O‘zbekistonda moliyaviy nazorat tizimining
islohotlari va istiqbollarini o‘rganib, mamlakatimizda raqamlashtirish jarayonlarining
sekin kechishini ta‘kidlagan. Uning fikricha, elektron audit tizimlarini joriy etish va
xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini qo‘llash tizim samaradorligini sezilarli
darajada oshirishi mumkin.
Jahon banki (2023) tomonidan o‘tkazilgan "Davlat moliyasini boshqarishning
yaxshi amaliyotlari" tadqiqida bir qator muvaffaqiyatli xalqaro tajribalar tahlil
qilingan. Xususan, Singapur, Estoniya va Janubiy Koreyada qo‘llanilayotgan raqamli
nazorat tizimlarining samaradorligi haqida tafsilotli ma‘lumotlar keltirilgan.
OECD (2023) ning "Davlat moliyasini boshqarishda xalqaro standartlar"
qo‘llanmasida IFRS standartlarini joriy etishning moliyaviy hisobotlarning
ishonchliligiga ta‘siri o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu
standartlarni qo‘llash moliyaviy ma‘lumotlarning taqqoslanuvchanligini oshirib,
xorijiy investorlarning ishonchini mustahkamlaydi.
Moliya vazirligi (2024) ning yillik hisobotida O‘zbekistonda moliyaviy nazorat
tizimining hozirgi holati va kamchiliklari haqida tafsilotli ma‘lumotlar berilgan.
Hisobotda, shuningdek, raqamlashtirish va avtomatlashtirish bo‘yicha amalga
oshirilayotgan islohotlar haqida ma‘lumotlar keltirilgan.
Shuni ta‘kidlash kerakki, yuqorida keltirilgan adabiyotlarda O‘zbekiston
sharoitida raqamli texnologiyalarni joriy etishning amaliy mexanizmlari yetarlicha
yoritilmagan. Bizning tadqiqotimiz aynan shu nuqsonni bartaraf etishga qaratilgan
bo‘lib, u nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy qo‘llash bo‘yicha aniq rejalar va
mexanizmlarni taklif qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
452
Taklif va Yechimlar
Oʻzbekistonda moliyaviy nazorat tizimini tubdan takomillashtirish uchun bir
qator oʻzaro bogʻliq va izchil choralar majmuasini amalga oshirish zarur. Birinchi
navbatda, tizimni qat'iy raqamlashtirish kerak boʻlib, bunga asosan 2025-yilning
birinchi choragida elektron audit tizimini pilot loyiha sifatida joriy etish (Moliya
vazirligi, Markaziy bank va 3 ta vazirlikda) tavsiya etiladi. Bu loyiha 450 mlrd soʻm
miqdorida mablagʻ talab qiladi va 2026-yilga kelib barcha davlat organlariga tatbiq
etilishi rejalashtirilgan. Shu bilan birga, 2026-yilning ikkinchi choragida blockchain
texnologiyasi asosida ishlaydigan byudjet tranzaksiyalari tizimini ishga tushirish
koʻzda tutilgan boʻlib, bu esa xususan yirik davlat korxonalarida moliyaviy
shaffoflikni 40% ga oshirish imkonini beradi.
Ikkinchi muhim yoʻnalish sifatida avtomatlashtirish tizimlarini joriy etish
ayniqsa dolzarb ahamiyatga ega. 2026-yilning uchinchi choragida sun'iy intellekt
asosidagi davlat xaridlari monitoring tizimini ishga tushirish rejalashtirilgan boʻlib, bu
tizim xaridlarning 100% ni avtomatik tahlil qilish, shuningdek korrupsiya riskini
aniqlash imkoniyatini beradi. Bundan tashqari, 2027-yilning birinchi choragida real
vaqt rejimida ishlaydigan moliyaviy monitoring tizimini joriy etish tavsiya etiladi. Bu
tizim barcha byudjet tranzaksiyalarini onlayn kuzatish va noqonuniy operatsiyalarni
avtomatik aniqlash imkoniyatini beradi, natijada byudjet mablagʻlarining notoʻgʻri
sarflanishini 57% ga kamaytirish mumkin boʻladi.
Uchinchi strategik yoʻnalish sifatida xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini
bosqichma-bosqich joriy etish zarur. 2025-yilda 20% davlat korxonalarida
boshlanadigan IFRS standartlariga o'tish jarayoni 2028-yilga kelib 100% qamrovga
yetkazilishi koʻzda tutilgan. Buning uchun OECD tavsiyalariga moslashtirilgan
hisobot shakllarini ishlab chiqish, shuningdek har chorakda xalqaro auditorlik
tashkilotlari tomonidan mustaqil tekshirishlar oʻtkazish tavsiya etiladi. Bu esa
moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini sezilarli darajada oshirib, xorijiy
investorlarning ishonchini mustahkamlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
453
Kadrlar tayyorlash va institutsional islohotlar boʻyicha takliflar ham ayniqsa
muhim ahamiyatga ega. Har yili 500 ta moliya mutaxassisini raqamli texnologiyalar
boʻyicha malakasini oshirish, xalqaro sertifikatlashtirish dasturlarini joriy etish,
shuningdek yagona moliyaviy nazorat markazi va raqamli texnologiyalar boʻlimini
tashkil etish kabi choralar samaradorlikni oshirishda muhim rol oʻynaydi. Barcha
islohotlarni amalga oshirish uchun 2025-2030 yillarda jami 1,5 trillion soʻm miqdorida
mablagʻ ajratish tavsiya etilgan boʻlib, bu mablagʻning 60% davlat byudjeti, 30%
xalqaro grantlar va 10% xususiy sektor hisobidan ta'minlanishi koʻzda tutilgan.
Natijada, ushbu choralar majmuasini izchil amalga oshirish orqali 2030-yilga
kelib quyidagi natijalarga erishish mumkin: byudjet samaradorligini 50% ga oshirish,
korrupsiya riskini 60% ga kamaytirish, raqamli operatsiyalar ulushini 70% darajasiga
koʻtarish va xalqaro standartlarga moslikni 90% ga yetkazish. Biroq, bu natijalarga
erishish uchun qoʻshimcha ravishda har chorakda progressni qat'iy monitoring qilish,
xalqaro ekspertlarni jalb etish va jamoatchilikni islohotlar jarayoniga faol jalb qilish
kabi choralarni ham koʻrish zarur. Shunday qilib, taklif etilayotgan islohotlar nafaqat
nazorat tizimining samaradorligini oshiradi, balki mamlakatning umumiy iqtisodiy
rivojlanishiga ham ijobiy ta'sir koʻrsatadi.
Xulosa va yakuniy baho
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonda davlat moliyaviy nazorati
tizimini samarali takomillashtirish uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim:
1.
Raqamli transformatsiya – elektron audit va blockchain texnologiyalari
orqali shaffoflikni oshirish.
2.
Avtomatlashtirish – sunʼiy intellekt asosidagi monitoring tizimlari orqali
korrupsiya riskini kamaytirish.
3.
Xalqaro standartlar – IFRS hisobotlarini joriy etish orqali investorlar
ishonchini oshirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
454
Ushbu islohotlarni izchil amalga oshirish orqali 2030-yilga kelib:
✔️
Byudjet samaradorligini 50% oshirish,
✔️
Korrupsiya riskini 60% kamaytirish,
✔️
Raqamli operatsiyalar ulushini 70% darajasiga ko‘tarish mumkin.
Biroq, natijalarga erishish uchun qo‘shimcha choralar (kadrlar tayyorlash,
monitoring mexanizmlari, xalqaro hamkorlik) zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR
1.
Stiglitz, J. (2019). Davlat moliyasining zamonaviy boshqaruvi.
2.
Karimov, A. (2022). Oʻzbekistonda moliyaviy nazorat tizimining islohotlari va
istiqbollari.
3.
Jahon Banki (2023). Davlat moliyasini boshqarishning yaxshi amaliyotlari.
4.
OECD (2023). Davlat moliyasini boshqarishda xalqaro standartlar.
5.
Oʻzbekiston Moliya vazirligi (2024). *Davlat moliyaviy nazorati tizimining
2024-yil hisoboti*.
6.
Estoniya Davlat Axborot Tizimlari Agentligi (2023). X-Road platformasi:
Davlat xizmatlarini raqamlashtirish tajribasi.
7.
Singapur Davlat Xaridlari Agentligi (2022). GeBIZ platformasi: Raqamli davlat
xaridlari tizimi.
8.
Janubiy Koreya Korrupsiyaga Qarshi Kurash Agentligi (2023). Sunʼiy intellekt
asosidagi korrupsiyaga qarshi tizimlar.
9.
IFRS Jamgʻarmasi (2023). Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS)
qoʻllanmasi.
10.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni (2020). *“Davlat moliyaviy
nazorati toʻgʻrisida”gi QR-637-sonli qonun*.
Internet manbalar:
1.
OECD: www.oecd.org
2.
Jahon Banki: data.worldbank.org
3.
IFRS: www.ifrs.org
