MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
339
ISLOMDA ILM VA TALIM:
Ilmiy rahbar: Samatov Xurshid O’lmasjonovich
Falsafa fanlari doktori, Dotsent
Tayerov tohirjon qahramonovih TATU Samarqand filiali 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Islom dinining ilm, ta’lim, odob-axloq va
ma’rifatga bergan yuksak e’tibori dinshunoslik kontekstida tahlil qilinadi. Qur’on va
Hadis asosida ilm olishning fazilati, musulmon olimlarning ilmga bo‘lgan yondashuvi,
diniy va dunyoviy ilmlar orasidagi uyg‘unlik ochib berilgan. Shuningdek, islomiy
qadriyatlar, ularning tarixiy va zamonaviy jamiyatdagi o‘rni, odob-axloqiy me’yorlar,
oilaviy munosabatlar va ijtimoiy barqarorlikka ta’siri yoritilgan. Maqola Islomning
ma’naviy-ma’rifiy tamoyillarini bugungi kun yoshlar tarbiyasida qo‘llash zaruratini
asoslab beradi.
Kalit so‘zlar: Islom, ilm, ta’lim, dinshunoslik, ma’rifat, odob, axloq,
qadriyatlar, Qur’on, Hadis, musulmon olimlari, shariat, komil inson, ma’naviyat,
jamiyat.
Islom dini ilm-fanga, tafakkurga va ta’limga alohida ahamiyat bergan dinlardan
biridir. Qur’on va hadislar orqali ilm olishga da’vat, ilmlilarni ulug‘lash, jaholatdan
qaytarish kabi g‘oyalar musulmon jamiyatlarining ilmiy-ma’rifiy taraqqiyotida asosiy
omillardan bo‘lib xizmat qilgan. Ushbu maqolada ilm va ta’lim masalasining islomiy
dinshunoslik kontekstidagi o‘rni, manbalarda qanday aks etgani va musulmon
olimlarining bu boradagi yondashuvlari yoritiladi
Tarixiy kontekstda din va iqtisod
Ilmning Qur’on va Sunnatda o‘rni.
Qur’oni karimda birinchi nozil bo‘lgan
oyat: “Iqro’!” — ya’ni “O‘qi!” buyrug‘i bilan boshlanadi (Al-‘Alaq surasi, 1-oyat). Bu
oyat nafaqat ilm olishga da’vat, balki tafakkur, kuzatish va izlanishga chorlovchi ilk
ilohiy ko‘rsatma sifatida qaraladi. Rasululloh Muhammad (s.a.v) esa: “Ilm olish har bir
musulmon erkak va ayolga farzdir” (Ibn Moja) deb, ilmning jins, yosh va mavqega
qaramasdan barchaga zarurligini ta’kidlaydilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
340
Ta’limning ijtimoiy va ma’naviy o‘rni
Islom dini faqat shaxsiy najotni emas,
balki jamoaviy taraqqiyotni ham ko‘zda tutgan. Ilm va ta’lim orqali jamiyat a’zolari
ma’rifatlanadi, adolatli boshqaruv va halollik tamoyillari mustahkamlanadi. Masjidlar
qoshida maktablar (maktab, madrasalar), kutubxonalar tashkil etilishi bunga yorqin
misoldir. Dastlabki islomiy madrasalar va ilm markazlari Bag‘dod, Damashq, Buxoro,
Samarqand, Kufa kabi shaharlar bo‘lgan.
Zamonaviy dunyoda Islom qadriyatlarining o‘rni
Hozirgi davrda Islom
qadriyatlari globallashuv sharoitida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Axloqiy
buzilishlar, oilaviy muammolar, zo‘ravonlik va adolatsizlikning oldini olishda Islom
qadriyatlari muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, Islomning bag‘rikenglik tamoyillari
turli din va millatlar o‘rtasida muloqotni rivojlantirishga yordam beradi.Islomda ota-
onaga hurmat, qo‘shnichilik huquqlari, bolalarga mehr, ayollarni e’zozlash, er-xotin
orasidagi hurmat va mas’uliyat – bularning barchasi axloqiy mezonlar asosida
belgilanadi. Rasululloh (s.a.v) aytganlar: “Eng yaxshilaringiz – o‘z oilasiga yaxshilik
qilganlaringizdir.”
Odob va axloqning islomiy ta’rifi
“Odob” arab tilidan olingan bo‘lib, “go‘zal
xulq”, “yaxshi muomala” ma’nolarini bildiradi. “Axloq” esa xulq-atvor, fe’l, insonning
ichki fazilatlari va ularning tashqi ifodasidir. Islomda bu ikki tushuncha bir-birini
to‘ldirib, komil inson timsolini yaratishda muhim o‘rin tutadi. Qur’on va Hadisda
odob-axloq Qur’oni karimda Alloh taolo Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v) haqida:
“Darhaqiqat, sen buyuk axloq egasisan” (Qalam surasi, 4-oyat) deb aytadi. Rasululloh
(s.a.v) esa: “Men chiroyli axloqni mukammallashtirish uchun yuborildim” (Imom
Ahmad rivoyati) deydilar.
Islom ma’rifati va uning rivojlanishi.
lsomning ilk davrlaridanoq ilm va
ma’rifat muhim o‘rin tutgan. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) tomonidan
yetkazilgan bilim va hikmatlar islom sivilizatsiyasining asosini yaratgan. X asrda
Bag‘dod, Buxoro, Qohira, Andalusiya kabi hududlarda ilmiy markazlar tashkil etilib,
matematikadan astronomiyaga, tibbiyotdan falsafaga qadar turli sohalarda buyuk
kashfiyotlar amalga oshirilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
341
Xulosa
Islomda ilm va ta’lim faqat dunyoviy yoki diniy maqsadlar uchun emas, balki
insonni komil, ijtimoiy foydali va Allohga yaqin qilish uchun vosita sifatida qaraladi.
Dinshunoslik kontekstida esa ilm — Allohni anglash, yaratganning hikmatini
tushunish, hamda jamiyatda adolat va axloqiy mezonlarni mustahkamlashga xizmat
qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Qur’oni Karim. Tarjimasi va tafsiri. – Toshkent: «Hilol-Nashr», 2009.
Hadislar to‘plami (Imom Buxoriy, Imom Muslim, Ibn Moja). – Toshkent:
«Movarounnahr», 2012.
G‘azzoliy, Abu Homid. «Ihyo ulum ad-din». – Qohira: Dar al-Ma’rifa, 2002.
Al-Farobiy. «Fozil shahar ahli». – Toshkent: «Fan», 1993.
Ibn Sino. «Tib qonunlari». – Toshkent: «O‘zbekiston», 1996.
Al-Biruniy. «Hindiston». – Toshkent: «Fan», 1998.
Karimov, I.A. «Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch». – Toshkent: «Ma’naviyat»,
2008.
Nasr, Seyyed Hossein. Science and Civilization in Islam. – Harvard University Press,
1968.
Mavlonov, A. «Islom dini asoslari». – Toshkent: «Sharq», 2001.
Azizxo‘jaev, A.A. «Islom ma’rifati va zamonaviylik». – Toshkent: «Fan», 2014.
Zokirov, M. «Dinshunoslik». – Toshkent: «O‘zbekiston», 2005.
Qodirov, N. «Axloq asoslari». – Toshkent: «Yangi asr avlodi», 2010.
