MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
333
DIN VA IQTISOD: O‘ZARO MUNOSABATLARNING TARIXIY VA
ZAMONAVIY TALQINI
Ilmiy rahbar: Samatov Xurshid O’lmasjonovich
Falsafa fanlari doktori, Dotsent
javlonbekkomilov0808@gmail.com. Telefon raqam +998938690434
Komilov Javlonbek Botirovich TATU Samarqand filiali 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada din va iqtisod o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir va
bog‘liqlik masalalari har tomonlama tahlil qilinadi. Dinning iqtisodiy faoliyatga
bo‘lgan munosabati, axloqiy mezonlarning iqtisodiy barqarorlikka ta’siri, Islom dini
doirasida zakot, sadaqa, ribo va halollik kabi tushunchalarning iqtisodiy hayotga
ta’siri ilmiy asosda ochib beriladi. Maqolada shuningdek, tarixiy tajriba va zamonaviy
tendensiyalar asosida din va iqtisodning bir-birini qanday to‘ldirishi mumkinligi
yoritiladi. Asosiy xulosa sifatida, din faqat ma’naviy emas, balki iqtisodiy barqarorlik
va ijtimoiy adolatni ta’minlovchi kuch sifatida namoyon bo‘lishi ko‘rsatiladi.
Kalit so’z:
Baqara surasi, 275-oyat,Jum’a surasi, 10-oyat , Najm surasi, 39-oyat
, Bayhaqiy rivoyati,
Payg‘ambarimiz (s.a.v.),
Buxoriy rivoyati,
Tadbirkorlik,Iqtisodiy
faoliyat,Islom
iqtisodi,Halol
savdo,Ribo
(foyiz)
taqiqi,Zakot
va
sadaqa,Halollik,Mehnat va rizq,Axloqiy iqtisod,Savdogarlikning fazilati,Diniy
qadriyatlar va iqtisod,Islomiy moliya,Ijtimoiy adolat,Baraka va rizq topish.
Аннотация: В данной статье всесторонне анализируются взаимное
влияние и связь между религией и экономикой. Рассматривается отношение
религии к экономической деятельности, влияние нравственных норм на
экономическую стабильность, а также раскрывается воздействие таких
понятий, как закят, садака, риба и халяль в рамках ислама на экономическую
жизнь. Кроме того, на основе исторического опыта и современных тенденций
освещается, как религия и экономика могут дополнять друг друга. В качестве
основного вывода подчеркивается, что религия проявляется не только как
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
334
духовная, но и как сила, обеспечивающая экономическую стабильность и
социальную справедливость.
Ключевые слова:Сура Аль-Бакара, аят 275, Сура Аль-Джума, аят 10,
Сура Ан-Наджм, аят 39, Ривоят Байхаки, Пророк Мухаммад (мир ему и
благословение), Ривоят Бухари, Предпринимательство, Экономическая
деятельность,
Исламская
экономика,
Халяльная
торговля,
Запрет
ростовщичества (риба), Закят и садака, Халяльность, Труд и пропитание,
Нравственная экономика, Добродетель торговли, Религиозные ценности и
экономика, Исламские финансы, Социальная справедливость, Барака и
обретение пропитания.
KIRISH
Din va iqtisod — insoniyat hayotining eng muhim ikki sohasi hisoblanadi.
Ularning o‘zaro munosabati qadimdan mavjud bo‘lib, bu bog‘liqlik jamiyat
taraqqiyotida muhim rol o‘ynaydi. Din insonning axloqiy, ma’naviy qiyofasini
shakllantirsa, iqtisod moddiy hayotini boshqaradi. Ularning uyg‘unligi esa barqaror va
adolatli jamiyat asosini tashkil etadi. Xususan, Islom dini iqtisodiy masalalarga oid
aniq qoidalar, tamoyillar va yo‘l-yo‘riqlarni o‘z ichiga olgan bo‘lib, bu holat dinning
iqtisodga faqat ma’naviy emas, balki amaliy ta’sirini ham ko‘rsatadi.
Tarixiy kontekstda din va iqtisod munosabatlari
Dinning iqtisodga ilk ta’siri.Qadimiy jamiyatlarda din iqtisodiy faoliyatni
tartibga soluvchi asosiy omillardan biri bo‘lgan. Masalan, Misr, Mesopotamiya,
Hindiston kabi qadimgi sivilizatsiyalarda diniy qonunlar mulkchilik, savdo va
mehnatga oid qoidalarni belgilab bergan. Ayniqsa, Islom dini kelgach, iqtisodiy
faoliyatni halollik, adolat, saxovat, hamkorlik asosida olib borish targ‘ib qilindi. Islom
tarixida iqtisodiy tamoyillar.Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) davrida musulmonlar
orasida tijorat asosiy iqtisodiy faoliyat shakli bo‘lgan. Bu davrda shariat qonunlari
asosida yuritilgan iqtisodiy faoliyat adolatli taqsimot, halollik va ijtimoiy yordam
tamoyillariga tayangan. Zakot, sadaqa, foyiz taqiqlari va meros qonunlari bu
munosabatlarning muhim qismlaridan hisoblanadi.
Dinning zamonaviy iqtisodga
ta’siri
Iqtisodiy axloq va diniy qadriyatlar.Bugungi global iqtisodiyotda ham axloqiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
335
me’yorlarning ahamiyati ortib bormoqda. Isrofgarchilik, korrupsiya, monopoliya kabi
illatlar iqtisodiy tengsizlikni keltirib chiqaradi. Din esa bu illatlarga qarshi axloqiy
qarshilik ko‘rsatadi. Islomda foyiz (ribo)ni taqiqlash, daromadning halol bo‘lishi, haqli
mehnat va teng taqsimot iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi. Diniy moliyaviy
institutlar.Zamonaviy dunyoda Islomiy banklar va moliya tizimlari tobora ommalashib
bormoqda. Bu banklar foyiz asosida emas, sheriklik, savdo va investitsiya asosida
ishlaydi. Masalan, "Mudoraba" va "Mushoaraka" kabi moliyaviy vositalar orqali ham
iqtisodiy samaradorlik, ham diniy talablar birgalikda ta’minlanadi.
Diniy tashkilotlar
va iqtisodiy ijtimoiylashuv
Zakot va sadaqaning iqtisodiy funksiyasi.Zakot — faqat
ibodat emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy vosita. U kambag‘allarni qo‘llab-quvvatlash,
mulkning muomalada bo‘lishini ta’minlash, jamiyatdagi iqtisodiy tenglikni saqlashda
muhim rol o‘ynaydi. Islomda sadaqa va nafaqalar ixtiyoriy bo‘lsa-da, ular orqali
iqtisodiy muvozanat saqlanadi. Masjidlar va diniy markazlarning iqtisodiy
faolligi.Bugungi kunda ko‘plab diniy tashkilotlar faqat ma’naviy emas, balki iqtisodiy
faoliyat bilan ham shug‘ullanmoqda. Ular orqali xayriya tadbirlari, tadbirkorlik
kurslari, mikro-moliyaviy yordamlar tashkil etilmoqda. Bular mahalliy iqtisodiyotning
jonlanishiga xizmat qiladi.
Din va iqtisod: zamonaviy chaqiriqlar va
imkoniyatlar
Sekulyar iqtisod tizimida dinning o‘rni.Bugungi sekulyar (dunyoviy)
iqtisodiy tizimda din ikkinchi planda qolayotgandek tuyuladi. Ammo pandemiya,
ekologik inqiroz va ijtimoiy tengsizliklar sharoitida odamlar yana axloqiy va ma’naviy
qadriyatlarga murojaat qilmoqda. Din bu muammolarga javob topishda vositachi rolini
o‘ynay oladi.Barqaror taraqqiyot va diniy qadriyatlar.BMTning barqaror rivojlanish
maqsadlarida kambag‘allikni kamaytirish, ta’lim va sog‘liqni saqlashni yaxshilash kabi
vazifalar qo‘yilgan. Bu vazifalarni amalga oshirishda diniy tashkilotlar va diniy
qadriyatlar muhim rol o‘ynashi mumkin. Ayniqsa, jamiyatda adolat, yordam, saxovat,
halollik tamoyillarini kuchaytirish orqali barqaror iqtisodiy taraqqiyotga erishish
mumkin.
Qur’oni karimdagi oyatlar:
Halol mehnat va rizq topish haqida:“Bas, yer yuziga tarqalinglar va
Allohning
fazlidan
(rizqidan)
izlanglar...”
(Jum’a surasi, 10-oyat)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
336
Bu oyat insonlarni erkin harakat qilish, mehnat qilish va iqtisodiy faol bo‘lishga
undaydi. "Allohning fazli" degani — halol rizq, savdo, dehqonchilik, hunarmandchilik
va boshqa tadbirkorlik turlaridir.
Halol savdo-sotiq haqida:“Alloh savdoni halol, sudxo‘rlikni (riboni) esa
harom qildi.”(Baqara surasi, 275-oyat)
Bu oyatda tadbirkorlik faoliyatining halol shakli — savdo-sotiq, hamkorlik
asosidagi biznes — targ‘ib qilinmoqda. Ribo esa harom qilingan, chunki u adolatsizlik
va zulmga olib keladi.
O‘z mehnati bilan yashash fazilati:
“Inson uchun o‘z mehnatidan boshqa hech narsa yo‘q.”
(Najm surasi, 39-oyat)
Bu oyat tadbirkorlik asosini tashkil qiluvchi mehnat, harakat va har kim o‘z
yutuqlari uchun mas’ul ekanini bildiradi.
Hadislar:
Payg‘ambarimiz (s.a.v.) tadbirkorlik haqida:
“Halol savdogar qiyomat kuni payg‘ambarlar, siddiq va shahidlar
bilan birga bo‘ladi.”(Termiziy rivoyati)
Bu hadis shuni anglatadiki, halol, insofdan chekinmaydigan tadbirkorlik eng
oliy darajaga tenglashtirilgan.
Mehnatkashlikka da’vat:
“Hech kim o’z qo‘li bilan mehnat qilib topganidan ko‘ra yaxshiroq
rizq yemas.”(Buxoriy rivoyati)
Bu hadis tadbirkorlik faoliyatining mehnatga asoslanishini maqtaydi. Islomda
mehnatkash tadbirkorlar — jamiyat tayanchi hisoblanadi.
O‘zgalarga foyda yetkazish:
“Eng yaxshi odam — odamlar uchun foydali bo‘lganidir.”
(Bayhaqiy rivoyati)
Tadbirkorlik nafaqat o‘ziga, balki boshqalarga ish o‘rinlari yaratish, xizmat
ko‘rsatish orqali foyda keltirishga asoslanadi. Bu esa islomiy axloqqa juda mos keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
337
Xulosa
Din va iqtisod o‘rtasidagi munosabatlar nafaqat tarixiy rivojlanish jarayonida,
balki bugungi globallashuv davrida ham dolzarb ahamiyatga ega. Tarixda din iqtisodiy
faoliyatni axloqiy mezonlar orqali tartibga solgan bo‘lsa, zamonaviy davrda ham u
iqtisodiy adolat, halollik, ijtimoiy himoya kabi tamoyillar orqali iqtisodiyotning
sog‘lom rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Islom dini doirasida zakot, ribo taqiqi, halol
mehnat va saxovat kabi tamoyillar shunchaki diniy tushunchalar emas, balki ijtimoiy-
iqtisodiy barqarorlikni ta'minlovchi muhim vositalardir. Shunday ekan, din va iqtisod
bir-birini to‘ldiruvchi ikki asosiy kuch sifatida qaralishi lozim. Bu ikki sohaga uyg‘un
yondashuv barqaror jamiyat qurish, iqtisodiy tenglikni ta’minlash va insoniy
qadriyatlarni saqlab qolishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.Islom dini tadbirkorlikni
qoralamaydi, aksincha uni
halollik
,
mas’uliyat
,
adolat
va
foydalilik
asosida yuritishni
targ‘ib qiladi. Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning o‘zlari ham savdogar bo‘lganlari —
tadbirkorlikka bo‘lgan musbat munosabatning amaliy isbotidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1)Qur’oni karim
– O‘zbekiston musulmonlari idorasi nashri, Toshkent, oxirgi tahririy
nashr.
2)Imom al-Buxoriy. “Al-Jome’ as-Sahih” (Sahih Buxoriy)
– Hadislar to‘plami,
diniy va iqtisodiy axloqiy mezonlar haqida.
3)
Imom Muslim. “Sahih Muslim”
– Hadislar to‘plami, savdo-sotiq, halollik va ribo
haqida rivoyatlar mavjud.
4)Bayhaqiy. “Shu’ab al-iman” (Imon shoxlari)
– Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning
mehnat va iqtisodiy axloq haqidagi hadislarini o‘z ichiga oladi.
5)Islom iqtisodiyoti asoslari
, Muhammad Nejatulloh Siddiqiy – Islomiy moliya va
iqtisod tamoyillariga oid zamonaviy ilmiy asar.
6)Toshkent Islom universiteti o‘quv qo‘llanmalari
, “Islom iqtisodiyoti” (prof. I.
Yo‘ldoshev muharrirligida), Toshkent, 2018
7)“Islomda halol savdo va ribo muammosi”
, Maqsud Shayx – Ribo, zakot, halol
daromadlar haqida chuqur tahliliy maqolalar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
338
8)Dr. Yusuf al-Qarazaviy. “Halol va harom islomda”
– Tadbirkorlik, savdo, foyda
va axloqiy iqtisod haqida.
9)“Iqtisodiy ta’limotlar tarixi”
– Akademik darslik, unda islom iqtisodiy
qarashlarining rivoji keltirilgan (o‘zbek tilida tarjima mavjud).
10)Al-G‘azzoliy. “Ihyo ulum ad-din”
– Axloq, mehnat, mol-mulk, halollik haqida
falsafiy-diniy qarashlar.
