MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
319
DIN IJTIMOIY ONG SHAKLI SIFATI
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti
Samarqand filiali Kompyuter injinirengi fakulteti
Zuhra Beknazarovaning dinshunoslik fanidan
yozgan maqolasi.
Falsafa fanlari doktori dotsent: Samatov Xurshid O’lmasjonovich.
Annotatsiya: Ushbu maqolada din tushunchasi, uning asosiy turlari va
jamiyatdagi o’rni haqida so’z yurutiladi. Dunyo dinlari monoteistik, polyteistik va
falsafiy yo’nalishlariga ajratib, ularning ta’limotlari qisqacha yoritiladi. Shuningdek,
dinning axloq, madaniyat, qonun va jamiyatga ta’siri tahlil qilinadi. Maqolada dinning
inson hayotidagi ahamiyati va uning barqaror jamiyat shakillanishidagi roli
muhokama qilinadi.
Kalit so’zlar: Din, aqida, ijtimoiy ong, axloqiy qadriyatlar, insoniyat tarixi,
ruhiy tarbiya, ijtimoiy barqarorlik, ilmiy-nazariy asos, diniy mafkura, ma’naviyat,
Qur’on, hadis, tolerantlik.
Dinning umumiy tarifi. Din – insoniyat tarixidagi eng muhum ijtimoiy va
madaniy hodisalardan biri bo’lib, u odamlarning ruhiy va axloqiy hayotini
shakillantiruvchi asosiy omillardan biridir. Din odatda oliy kuchga ( Xudo, ruhiy
mavjudotlar, tabiat qudrati va boshqalar ) ishonch, unga ibodat qilish vas hu asosda
axloqiy asosiy jihatlari quyidagilarni o’z ichiga oladi: Din tushunchasining lug’aviy va
terminologik ta’rifi Arab tilida “ din “ so’zi “ qayta bog’lanish, Xudo bilan aloqa “
degan ma’nolarni bildiradi. Islomiy manbalarda din – Alloh tomonidan insonlarga
yuborilgan ilohiy yo’l yo’riq sifatida tushuntiriladi. Umumiy olganda, din insonning
o’z mavjudligiga ma’no berishi, hayotining maqsadini tushunishi va oliy kuchga
bo’lgan ishonchining namoyon bo’lishidir. Dinning tarkibiy qismlari.
Har qanday din uch asosiy tarkibiy qismidan iborat: E’tiqod (aqida): Bu diniy
qarashlar tizimi bo’lib, u muqaddas tushunchalarga asoslanadi. Har bir din o’z e’tiqodi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
320
asoslariga ega: Islomda – Tavhid (yakkaxudolik), Qur’on va Sunnat asosida
shakillangan e’tiqod. Xristianlikda – Trinitarizm (uchlik), Injil asosida e’tiqodiy
qarashlar. Hinduizmda – Ko’pxudolik va ilohiy energiyalar mavjudligi.
Ibodatda va marosimlar. Dinning muhum tarkibiy qismi bu ibodat va diniy
marosimlardir. Masalan: Islomda: namoz, ro’za, zakot, haj kabi ibodatlar.
Xristianlikda: duolar, cherkov marosimlari. Buddizimda: meditatsiya va ruhiy
poklanish amallar.
Axloqiy va huquqiy qoidalar : Har bir din axloqiy tamoyillarni belgilaydi.
Islomda: halol va harom tushunchalari, adolat va yaxshilikqilish muhum
tamoyillari hisoblanadi. Xristianlikda: sevgi, rahm-shafqat, kechirimlilik asosiy
axloqiy qadriyatlardir. Hinduizm va Buddizmda: karmaga, ishonch, ezgulik va
poklanish muhum o’rin tutadi.
Dinning kelib chiqishi va tarixiy rivojlanishi. Dinning paydo bo’lishi bo’yicha
turli yondashuvlar mavjud: Ilohiy nazariya – din Alloh tomonidan insonlarga
yuborilgan. Sotsiologik nazariya – din jamiyatning axloqiy va ruhiy ehtiyojlaridan
kelib chiqqan. Psixologik nazariya – din insonning ichki hissiyoti, qo’rquv va umidlari
mahsuli sifatida paydo bo’lgan.
Tarixan dinlar turli bosqinchilarni bosib o’tgan: Ibodatlar va marosimlar
bosqichi – qadimgi odamlar tabiat hodisalariga sig’ingan. Ko’pxudolik davri – Misr,
Yunoniston va Rimda ko’plab Xudolarga ibodat qilingan. Yakkaxudolik davri –
yahudiylik, xristianlik va islom kabi dinlar shakillangan. Falsafiy dinlar – buddizm,
konfutsiyachilik kabi oqimlar paydo bo’lgan. Dinning inson va jamiyat hayotidagi
o’rni
Din inson hayotining barcha jabhalariga ta’sir ko’rsatadi: Ma’naviy hayot: Din
inson ruhiy xotirjamligini ta’minlaydi va hayotga ma’no beradi. Axloqiy tarbiya: Din
insonni halollikka, yaxshilik qilishga, odob-axloqqa o’rgatadi. Jamiyat barqarorligi:
Diniy qadriyatlar insonlar o’rtasidagi totuvlik va birdamlikni mustahkamlaydi.
Ilm – fan va madaniyat: O’rta asrlarda islom olimlari ( Al – Xorazimiy, Ibn
Sino, Al – Buxoriy ) ilm – fanni rivojlantirishda katta hissa qo’shgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
321
Dinning zamonaviy dunyodagi o’rni hozirgi kunda din turli jihatlarga ta’sir
qiladi: Sekulyarilizm – ba’zi jamiyatlar dunyoviylikni tanlagan va dindan uzoqlashgan.
Dinlararo muloqot – hozirgi dunyoda dinlar tinch-totuv yashashga intilmoqda.
Ekstremizm va din – ba’zi guruhlar diniy qadriyatlarni noto’g’ri talqin qilib,
ekstremistik harakatlarga sabab bo’lmoqda.
Dinning insoniyat tarixidagi o’rni va ahamiyati.
Din insoniyat tarixi davomida eng muhum ijtimoiy va madaniy institutlaridan
biri bo’lib kelgan. U insonning ma’naviy dunyosini shakillantirib, jamiyatning axloqiy,
ijtimoiy va siyosiy davr va madaniyatda din odamlarning hayot tarzini, qadriyatni va
urf – odatlarni belgilab bergan. Dinning insoniyat tarixidagi o’rni juda katta bo’lgan.
Dinning qadimgi jamiyatdagi roli: Dinning paydo bo’lishi insoniyat tarixi bilan
chambarchas bog’liq. Ilk jamiyatlarda odamlar tabiat hodisalari (quyosh, oy, yashin,
yomg’ir) oldida ojiz qolgan va ularga sig’ingan. Bu esa diniy e’tiqod va
marosimlarning shakillanishiga sabab bo’lgan.
Qadimgi Misr, Mesopotamiya, Hindiston va Xitoy svilizatsiyalarida din
jamiyatning asosiy tarkibiy qismi edi: Qadimgi Misrda fir’avnlar Xudoning yerdagi
vakili sifatida e’tirof etilgan. Mesopotamiyada har bir Shahar o’zining homiy Xudosiga
ega bo’lgan va diniy urf – odatlar davlat boshqaruvida muhum o’rin tutgan.
Hindistonda Hinduizm va Buddizm jamiyat axloqiy tamoyillarini shakillantirgan.
Xitoyda Konfutsiychilik va Daoizm jamiyat hayotining asosiy falsafiy tamoyillarini
belgilagan.
O’rta asrlarda dinning o’rni: O’rta asrlarda din hayotining barcha jabhalarida
yetakchi rol o’ynagan: Xristianlik – Yevropa jamiyatining madaniy va siyosiy hayotini
boshqargan. Cherkov va qirollar diniy qonunlarga asoslangan davlat boshqaruvini
yo’lga qo’ygan. Islom dini – Ilm fan va madaniyat rivojiga katta ta’sir ko’rsatgan. O’rta
asr Islom olamida Ibn Sino, Al – Xorazmiy, Al – Buxoriy kabi olimlar din va ilmni
uyg’un holda olib brogan. Budda va Hinduizm – Sharq madaniyatining asosini tashkil
qilib, ruhiy poklanish va axloqiy qadriyatlarni targ’ib qilgan.
Zamonaviy davrda dinning o’rni: Bugungi kunda dunyo sekulyarlashgan
bo’lsa-da, din hali ham katta ahamiyat kasb etadi: Ko’plab davlatlarda din milliy va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
322
madaniy merosining asosiy qismi hisoblanadi. Diniy qadriyatlar axloqiy me’yorlarni
shakillantirishda davom etmoqda. Dunyo bo’ylab ko’plab insonlar uchun din
hayotining ma’naviy tayanchi bo’lib qolmoqda.
Dinning insoniyat hayotidagi ahamiyati: Ruhiy va ma’naviy qo’llab –
quvvatlash. Din insonlarga ruhiy hotirjamlik va hayotga mazmun beradi. Masalan:
Og’ir sinov va qiyinchiliklarga duch kelgan insonlar din orqali sabr va dalda topadilar.
Din hayotga maqsad va ma’no beradi, inson o’z harakatlari natijasi haqida o’ylaydi.
Qur’on, Injil, Tavrot va boshqa muqaddas kitoblar insonlarni ezgulikka undaydi.
Axloq va ma’naviy qadriyatlar shakillantirishi: Din insonni axloqiy tarbiya
qiluvchi eng muhum omillaridan biridir. Halollik, rostgo’ylik, adolat VA mehr –
shafqat kabi qadriyatlar din orqali shakillangan. Din insonlarni yaxshilik qilish, birovga
ziyon yetkazmaslik, saxovatli bo’lish kabi fazilatlarga undaydi. Din harom VA halol
tushunchalari orqali insonlarni yomon ishlardan tiyadi.
Jamiyat barqarorligi va birdamligini ta’minlash: Din jamiyat Ichida tartib va
totuvlikni ta’minlaydi. Diniy urf – odatlarni VA marosimlar insonlarni birlashtiradi.
Nikoh, dafn marosimlari, jamoaviy ibodatlar jamiyatning mustahkam bo’lishiga
xizmat qiladi. Din odamlarni mehr – muruvvat VA bag’rikenglikka chorlaydi.
Ilm – fan VA madaniyat rivojiga ta’siri: Islom, Xristianlik va boshqa dinlar ilm
– fanni rivojlantirishga Katta hissa qo’shgan. O’rta ask islom olimlari matematika,
astranomiya, tibbiyot, falsafa kabi fanlarni rivojlantirgan. Cherkov va monastirlar
Yevropada ta’lim markazlari sifatida faoliyat yuritgan. Ko’plab buyuk san’at asarlari
va me’moriy yodgorliklar diniy e’tiqodga asoslangan (masalan: Ka’ba, Vatikan, Budda
ibodatxonalar va Cherkovlari).
Ijtimoit adolat va huquq tizimidagi o’rni: Diniy qonunlar va shariat qoidalari
ko’plab jamiyatlarda huquq tizimini shakillantirishda asos bo’lib xizmat qilgan. Islom
shariati odil sudlov, savdo – sotiq, meros va nikoh masalalarini tartibga solidi.
Xristianlik va Yahudiylik ham o’zining diniy qonunlari bilan jamiyat hayotiga ta’sir
qilgan. Dinning asosiy vazifalari va inson hayotidagi o’rni: Din insoniyat tarixida
muhim o‘rin tutib kelgan bo‘lib, uning vazifalari inson hayoti va jamiyat taraqqiyotiga
ta’sir qiluvchi asosiy omillardan biridir. Din faqatgina e’tiqod va ibodat bilan cheklanib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
323
qolmay, balki axloq, madaniyat, ijtimoiy hayot va inson ruhiyatiga ham ta’sir qiladi.
Dinning Asosiy Vazifalari: Dinning asosiy vazifalarini quyidagi asosiy yo‘nalishlarga
ajratish mumkin. Ruhiy va ma’naviy qo‘llab-quvvatlash vazifasi: Din insonlarga
hayotning ma’nosini tushunish, maqsadli yashash va ruhiy taskin topish imkonini
beradi. Hayotdagi qiyinchiliklar, sinovlar va yo‘qotishlar oldida sabr va matonat bilan
bardosh berishga o‘rgatadi. Olam va inson hayotining mohiyatini tushuntirish orqali
kishilarga xotirjamlik bag‘ishlaydi. Axloqiy tarbiya va insoniy fazilatlarni
shakllantirish: Din insonlarni rostgo‘ylik, halollik, adolat, saxovat, shafqat kabi
fazilatlarga undaydi. Gunoh va savob tushunchalari orqali odamlarga to‘g‘ri yo‘lni
ko‘rsatadi. Diniy ko‘rsatmalar odamlarga yaxshilik qilish, boshqalarga zarar
yetkazmaslik, mehribon bo‘lish kabi tamoyillarni o‘rgatadi. Ijtimoiy birdamlik va
jamiyat barqarorligini ta’minlash: Din odamlar orasida hamjihatlik, o‘zaro hurmat,
mehr-muruvvat muhitini yaratishga xizmat qiladi. Diniy bayramlar, ibodatlar va
marosimlar jamiyat a’zolarini birlashtiradi. Din urush va mojarolarni oldini olishga,
tinch-totuv yashashga targ‘ib qiladi. Huquqiy va axloqiy tartiblarni shakllantirish:
Ko‘plab huquqiy tizimlar din asosida shakllangan. Masalan, Islomda shariat qonunlari,
Xristianlikda cherkov qonunlari mavjud. Halol va harom tushunchalari orqali
odamlarga qanday yo‘l tutish kerakligini belgilaydi. Oila, nikoh, meros, tadbirkorlik,
muomala madaniyati kabi ko‘plab masalalar diniy qoidalarga asoslangan. Ilm-fan va
madaniyat rivojiga hissa qo‘shish: O‘rta asr musulmon olimlari (Ibn Sino, Al-
Xorazmiy, Al-Biruniy) din bilan ilmfanni uyg‘unlashtirib, ko‘plab kashfiyotlar
qilishgan. Cherkovlar va madrasa tizimlari ta’lim markazlari sifatida xizmat qilgan.
Diniy san’at, me’morchilik va adabiyot rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Dinning Inson Hayotiga Ta’siri: Din inson hayotining barcha jabhalariga ta’sir
qiladi. Quyida uning turli sohalardagi ta’sirini ko‘rib chiqamiz: Shaxsiy hayotga ta’siri:
Din insonni ichki poklikka, halollikka va odob-axloqqa undaydi. Hayotga ishonch va
irodani kuchaytiradi. Ruhiy stress va depressiyani kamaytirishga yordam beradi.
Oila hayotiga ta’siri: Dinning oilaviy qadriyatlarni mustahkamlashda o‘rni
katta. Masalan, Islomda nikoh muqaddas sanalib, er-xotin o‘zaro hurmatda bo‘lishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
324
kerak. Bola tarbiyasida ota-onaning mas’uliyatini oshiradi. Ajralishlar va oilaviy
muammolarni oldini olishga xizmat qiladi.
Ijtimoiy hayotga ta’siri: Insonlarni mehribonlik, saxovat, bir-biriga yordam
berishga undaydi. Din orqali jamiyatda tartib va axloqiy me’yorlar o‘rnatiladi. Din
ijtimoiy tenglik va adolatga chaqiradi, zulm va adolatsizlikka qarshi kurashadi.
Siyosiy hayotga ta’siri: Tarixda ko‘plab davlatlar din asosida boshqarilgan.
Dinning siyosiy barqarorlik va jamiyat birdamligiga ta’siri katta. Zamonaviy dunyoda
ko‘plab mamlakatlar dunyoviy boshqaruvga o‘tgan bo‘lsada, din siyosiy qarorlar qabul
qilishda muhim o‘rin tutadi.
Ilm-fan va ta’limga ta’siri: Din ilm-fanni o‘rganishga undaydi. Masalan,
Islomning ilk davrlarida ilm olish farz qilingan. Diniy ta’lim tizimi orqali insonlar
bilimli bo‘lishga targ‘ib qilinadi. Din orqali tarix, falsafa, san’at va madaniyat rivoj
topgan.
Dinning inson hayotidagi o’rni va ahamiyati: Din insoniyat tarixida eng
qadimiy va muhim ijtimoiy institutlardan biri hisoblanadi. U insonning ruhiy
ehtiyojlarini
qondirish,
axloqiy
qadriyatlarni
shakllantirish,
jamiyatni
barqarorlashtirish va madaniyatni rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada
din tushunchasi, uning turlari, jamiyatdagi roli va zamonaviy dunyodagi ahamiyati
keng yoritiladi.
Din tushunchasi: Dinning lug‘aviy va terminologik ma’nosi “Din” so‘zi
arabcha “dīn” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u “itoat qilish”, “hukm”, “ta’limot” va
“yo‘l” ma’nolarini anglatadi. Turli tillarda din har xil nomlanadi: Ingliz tilida –
religion, Lotin tilida – religio (taqvo, hurmat), Yunon tilida – threskeia (ibodat, e’tiqod)
deyiladi. Ilmiy nuqtayi nazardan din – insonning ilohiy kuchlarga bo‘lgan ishonchi,
ibodat va axloqiy tamoyillar yig‘indisidir. Dinning paydo bo‘lishi haqida turli
nazariyalari mavjud. Dinning kelib chiqishi haqida turli yondashuvlar mavjud: Ilohiy
nazariya – bu nazariyaga ko‘ra, din ilohiy manbadan kelib chiqqan va payg‘ambarlar
orqali insoniyatga yetkazilgan. Ijtimoiy ehtiyoj nazariyasi – din insonlar orasidagi
tartibni saqlash va axloqiy qadriyatlarni belgilash uchun paydo bo‘lgan. Psixologik
nazariya – odamlar hayotning murakkabligi, o‘lim va noaniqliklar oldida dinni ruhiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
325
taskin topish vositasi sifatida yaratgan. Evolyutsion nazariya – dastlabki jamiyatlarda
tabiat hodisalari oldida ojizlik tufayli odamlar dinni shakllantirgan.
Dinning asosiy komponentlari: E’tiqod – ilohiy mavjudotga yoki g‘ayritabiiy
kuchlarga ishonish. Har bir dinning o‘ziga xos e’tiqod tizimi bor. Ibodat – Xudoga yoki
ilohiy mavjudotga murojaat qilish, uni ulug‘lash. Masalan, namoz, ro‘za, qurbonlik va
duolar ibodat shakllaridir. Axloq – din axloqiy tamoyillarni belgilaydi. Halollik, adolat,
saxovat kabi qadriyatlar ko‘plab dinlarda asosiy o‘rin tutadi.
Dunyo dinlari odatda quyidagi asosiy guruhlarga ajratiladi: Monoteistik dinlar
(yakkaxudolik). Bu dinlarda bitta Xudoga e’tiqod qilinadi. Islom dini: Muhammad
(s.a.v.) oxirgi payg‘ambar sifatida tan olinadi. Asosiy kitob – Qur’oni Karim. Beshta
asosiy ustuni bor: shahodat, namoz, ro‘za, zakot va haj. Xristianlik dini: Iso Masih
Xudoning o‘g‘li sifatida qabul qilinadi. Asosiy kitob – Injil. Uchtalik ta’limoti (Ot,
O‘g‘il va Muqaddas Ruh) asosida shakllangan. Yahudiylik dini: Muso payg‘ambar
asos solgan deb hisoblanadi. Asosiy kitob – Tavrot. Yahudiylar o‘zlarini tanlangan
xalq deb bilishadi.
Polyteistik dinlar (ko‘pxudolik). Ko‘plab xudolarga sig‘iniladigan dinlardir.
Hinduizm dini: Eng qadimiy dinlardan biri. Asosiy xudolari – Brahma (yaratuvchi),
Vishnu (asrovchi) va Shiva (halok qiluvchi). Reinkarnatsiya va karma tushunchalariga
asoslanadi. Shintoizm dini: Yaponiyaning milliy dini. Tabiat ruhlariga va ajdodlarga
sig‘inish asosida shakllangan. Maxsus ibodatxonalar – tori mavjud.
Falsafiy va ruhiy oqimlar. Bu oqimlar an’anaviy dinlardan farqli ravishda
falsafiy va axloqiy yo‘nalishga ega. Budizm dini: Siddhartha Gautama (Budda)
tomonidan asos solingan. Nirvanaga erishish asosiy maqsad hisoblanadi. To‘rt haqiqat
va Sakkiz pog‘onali yo‘l ta’limotining asosini tashkil etadi. Konfutsiychilik dini:
Konfutsiy ta’limoti asosida shakllangan. Axloq, davlat boshqaruvi va oilaviy
qadriyatlarga katta e’tibor qaratadi.
Dinlarning jamiyatdagi roli. Axloqiy qadriyatlar shakllanishiga ta’siri: Din
jamiyatning axloqiy me’yorlarini belgilaydi. Odamlarni halollik, rostgo‘ylik va mehr-
muruvvatga undaydi. Jamiyatda adolat va qonun ustuvorligini ta’minlashga yordam
beradi. Ijtimoiy tartib va birdamlikka ta’siri: Diniy marosimlar va bayramlar odamlarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
326
birlashtiradi. Odamlar orasida mehr-oqibat va hamjihatlikni mustahkamlaydi. Dinning
tinchlik va totuvlikni targ‘ib etishdagi roli muhim.
Ilm-fan va madaniyatga ta’siri: O‘rta asr musulmon olimlari din bilan ilm-fanni
uyg‘unlashtirgan (Al-Xorazmiy, Ibn Sino). Diniy ta’lim maskanlari (madrasalar,
monastirlar) ilm-fan markazlari bo‘lib xizmat qilgan.
Me’morchilik, san’at va adabiyotda diniy an’analarning o‘rni katta. Zamonaviy
dunyodagi din. Sekulyarizm va dinning bugungi jamiyatdagi o‘rni. Ba’zi davlatlar din
va davlatni ajratgan (Fransiya, Turkiya). Diniy erkinlik ko‘plab mamlakatlarda
konstitutsiya bilan kafolatlangan.
Dinning siyosat va iqtisodga ta’siri: Ko‘plab davlatlar qonunlarini diniy
tamoyillarga asoslangan holda ishlab chiqadi. Islomiy bank tizimlari ribosiz iqtisodiy
modelni targ‘ib qiladi.
Dinlararo muloqot va bag‘rikenglik masalalari: Bugungi dunyoda turli din
vakillari o‘rtasida muloqot muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bag‘rikenglik va diniy
erkinlik global tinchlik uchun zarur.
Din inson hayotining barcha jabhalariga ta’sir ko‘rsatadigan muhim ijtimoiy
institutdir. U insonlarga ruhiy taskin, axloqiy fazilatlar, jamiyat barqarorligi, ilmfan
rivoji va adolatli tartiblarni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda din
tinchlik, bag‘rikenglik va ilm-fan taraqqiyotiga xizmat qilishi lozim. Din inson
hayotining ajralmas qismi bo‘lib, uning axloqiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi. Bugungi dunyoda din tinchlik, bag‘rikenglik va ilm-fan
taraqqiyotiga xizmat qilishi lozim. Din inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, uning
ruhiy, axloqiy va ijtimoiy jihatdan shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. U odamlarning
hayotga bo‘lgan qarashlarini tartibga soladi, ma’naviy mustahkamlik beradi va axloqiy
qadriyatlarni shakllantiradi. Shuningdek, din jamiyatda birdamlik, adolat va tartibni
ta’minlashga xizmat qiladi. Dinning eng asosiy maqsadlaridan biri tinchlik va
totuvlikni mustahkamlashdir. Har bir din odamlarga yaxshilik qilish, mehribonlik
ko‘rsatish va bir-biriga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni o‘rgatadi. Tarixda ham,
bugungi kunda ham dinlararo muloqot va bag‘rikenglik global barqarorlik uchun
muhim omillardan biri hisoblanadi. Zamonaviy jamiyatda har bir insonning diniy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
327
e’tiqodiga hurmat bilan yondashish muhim ahamiyatga ega. Har kim o‘z diniy
qarashlariga ega bo‘lish erkinligiga ega va bu huquqni hurmat qilish ijtimoiy
barqarorlikning muhim shartidir. Shu sababli, dinlararo bag‘rikenglik, o‘zaro hurmat
va hamkorlik tamoyillari orqali insoniyat taraqqiyotiga hissa qo‘shish lozim. Din
insoniyat tarixida chuqur ildiz otgan va hanuzgacha inson hayoti hamda jamiyatning
ajralmas qismi bo‘lib qolmoqda. U insonlarga ruhiy tasalli berib, axloqiy qadriyatlarni
shakllantiradi, jamiyat barqarorligi va ijtimoiy tartibni ta’minlaydi.Bugungi kunda
dinlararo totuvlik, bag‘rikenglik va o‘zaro hurmat tamoyillarini targ‘ib qilish muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Dinning insoniyat hayotidagi o‘rni shundaki, u insonlarning
ruhiy poklanishiga, axloqiy kamolotiga va ijtimoiy birdamlikka xizmat qiladi. Din
insoniyat tarixida eng muhim ijtimoiy va ruhiy institutlardan biri bo‘lib, u insonlarning
e’tiqodi, axloqi va madaniyatini shakllantirgan. U insonlarga ma’naviy xotirjamlik,
hayotga mazmun baxsh etadi hamda jamiyat barqarorligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Bugungi kunda dinlararo hamjihatlik, bag‘rikenglik va ilm-fan taraqqiyotiga
e’tibor qaratish eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abu Rayhon Beruniy. “Hindiston”
– Toshkent: Fan nashriyoti, 1963.
(Arab tilidan tarjima. Hind xalqlari dini, urf-odatlari va ilmlari haqida batafsil
ma’lumot.)
2.
Ibn Xaldun. “Tarixiy mulohazalar”
– Toshkent: Sharq nashriyoti, 2004.
(Tarjimon: H. Tojiboyev. Din, jamiyat va tarixiy jarayonlar tahlili.)
3.
Karen Armstrong. “Dinning qisqacha tarixi”
– Toshkent: Ma’naviyat
nashriyoti, 2015.(Tarjimon: G. Karimova. Dinlar tarixi va insoniyat taraqqiyotidagi
o‘rni haqida.)
Seyyed Hossein Nasr. “Islom: Dunyoviy va ruhiy tamoyillar”
–
Istanbul, 1996. (Islom falsafasi, ma’naviyat va tarixiy taraqqiyotga oid asar.)
Britannica
Ensiklopediyasi
–
(Din, islom, hinduizm va boshqa tarixiy-diniy mavzular bo‘yicha maqolalar.)
Al-
Qur’on
va
hadislar
to‘plami
–
Hilol-nashr,
Toshkent,
2013.
(Tarjima: Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni karim va sahih
hadislar asosida.)
