MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
359
SEYSMIK HODISA VA ULARNING GEOTEXNIK
INSHOOTLARIGA TA’SIRI
Xalimova Shahnoza Rahimjon qizi
Dotsent, Toshkent davlat transport universiteti
Qahhorov Jasur Ilhom o’g’li
Abdusahatov Doston Ergashboy o’g’li
Annotatsiya: Ushbu maqolada “Seysmik hodisa” o‘zi nima va uning
muhandislik inshootlariga qanday tasir turalari haqida bo’lib, zilzila paytida bino va
inshootlarning shikastlanishi, yer yuzasida sodir bo’ladigan seysmik o’zgarishlar
haqida keltirilib o’tilgan.
Kalit so’zlari: Seysmik,vulqon, gipotsentr, epitsentr, gipomarkazlar, to‘lqinlar
Turli sabablarga ko’ra Yer po’stlog’ining silkinishi zilzila deb ataladi. Yer
yuzasida zilzila natijasida sodir bo’ladigan o’zgarishlar yig’indisi seysmik hodisalar
deb ataladi. Seysmik hodisalar ko’p bo’lib turadigan joylar seysmik hududlar
hisoblanadi. Har yili O’rta Osiyo mintaqalarida mingtagacha yer qimirlashi ro’yxatga
olinadi. Lekin ular orasida falokatli yer qimirlashlar juda kam bo’ladi. Zilzilalarni hosil
bo’lish sabablariga ko’ra 3 guruhga bo’ladilar.
Birinchi guruhga tog’ yonbag’irlaridagi katta qulashlardan, o’pirilishdan yoki
karst bo’shliqlarining ustki qismi qulab tushishidan hosil bo’ladigan yer qobig’ining
tebranishlari tushuniladi. Bunday zilzilalar o’pirilish zilzilalari deb ataladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
360
1-rasm O’pirilish zilzilasi
Ikkinchi guruhga vulqon yer qimirlashlari kiradi.
2-rasm Vulqon natijasida hosil bo’lgan zilzila
Uchinchi guruhga tog’ paydo bo’lish jarayonida vujudga keladigan tektonik
harakatlar natijasida sodir bo’ladigan yer qimirlashlari kiradi.
3-rasm Tetkonik zilzila
Har yili yer yuzida 300 000 dan ortiq zilzilalar sodir bo‘ladi, buning natijasida
10 000 ga yaqin odam halok bo‘ladi.
Seysmik hodisalar (zilzilalar) quyidagi jarayonlar natijasida yuzaga keladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
361
- yer qobig‘ining tektonik harakatlari bilan bog‘liq holda yuzaga keladigan
tektonik;
- vulqon (vulqon otilishi); - toshlarning qulashi, yerdagi bomba portlashlari,
shuningdek, turli xil ishlarni ishlab chiqarish jarayonida dinamik effektlar bilan
bog‘liq. Yer qobig‘ining tektonik harakatlari asosan sekin sodir bo‘ladi va inson hayoti
davomida deyarli sezilmaydi. Bunday sekin siljishlar kranlarning siljishi deyiladi.
Biroq, ko‘p million yillar davomida yuzlab va minglab kilometrlarda o‘lchanadigan
siljishlar to‘planadi.
Vulkanik va denudatsiya jarayonlari mavjud mahalliy xarakterga ega va
tektonik ko‘pincha keng hududlarni qamrab oladi.
1-rasm - Zilzila o‘chog‘ining joylashuvi
Zilzila manbalari - gipomarkazlar odatda 10-700 km chuqurlikda joylashgan.
Yer yuzasida zilzila o‘chog‘idan yuqori bo‘lgan joy epitsentr deyiladi. Yer qobig‘ining
elastik tebranishlari giposentrdan to‘lqinlar shaklida barcha yo‘nalishlarda tarqaladi.
Sismik to‘lqinlar yer yuzasida seziladigan va inshootlarga bevosita ta'sir
ko‘rsatadigan to‘lqinlardir. To‘lqinlar, o‘z navbatida, P-to‘lqinlari (pressiya to‘lqinlari)
va S-to‘lqinlari (kesish to‘lqinlari) kabi turlarni o‘z ichiga oladi. P-to‘lqinlari tezroq
tarqalib, dastlabki zarbalarni yetkazadi, S-to‘lqinlari esa ko‘proq zarar yetkazuvchi va
binolarni qiyshaytiradigan to‘lqinlardir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
362
4-rasm 2023-yil 6-fevralda Turkiyada bo’lgan 7,8 magnitudali zizila
Zilzilalarning davomiyligi odatda bir necha soniyalarda, ba’zan daqiqalarda
ro’y beradi/ Zilzilaning kuchi ball bilan o‘lchanadi. Zilzilaning kuchini
seysmometrlarning ko‘rsatkichlari yoki (ikkinchisi yo‘q bo‘lganda) seysmik
choralarsiz qurilgan binolarning shikastlanishi va vayron bo‘lish darajasi bilan aniqlash
mumkin. Seysmik shkala uchta guruh binolari uchun tavsifiy zarar belgilarini beradi:
A guruhi - devorlari g‘isht, xom g‘isht va boshqalardan yasalgan bir qavatli
uylar;
B guruhi - g‘ishtli tosh uylar;
B guruhi - yog‘och uylar. O‘z navbatida, tavsiflovchi xususiyatlar ham uch
guruhga bo‘linadi:
1) binolar va inshootlarning xatti-harakatlari;
2) tuproqdagi qoldiq hodisalar va yer osti va yer usti suvlari rejimining
o‘zgarishi;
3) boshqa belgilar.
Shuni ta’kidlash kerakki, seysmik shkalaning tavsif qismi har doim ham
instrumental o‘lchovlar ma’lumotlariga to‘g‘ri kelmaydi, shkalaning ikkala qismi ham
bir-birini to‘ldirishi mumkin.
Bino va inshootlarni faqat loyihaviy seysmik ta’siri 9 balldan ko‘p
bo‘lmagan va istisno tariqasida kutilayotgan seysmik ta’siri 10 ball bo‘lgan hududlarda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
363
qurishga ruxsat etiladi. Zilzila kuchi 6 balldan kam bo‘lgan oddiy inshootlar ancha
barqaror, shuning uchun seysmik rayonlashtirish amalga oshirildi va 6-10 ball
kutilayotgan seysmik ta’sirga ega bo‘lgan hududlar xaritalari tuziladi.
Seysmik hodisalar, ya’ni zilzila yoki yer silkinishlari, muhandislik
inshootlariga turli xil tasirlar ko‘rsatishi mumkin. Ushbu tasirlar inshootlarning
xavfsizligi va barqarorligini ta’minlash uchun hisobga olinishi lozim. Seysmik
hodisalar muhandislik inshootlariga quyidagi asosiy ta'sirlarni ko'rsatadi:
Mexanik ta’sirlar
(kuchlanish va deformatsiya): Zilzila davomida yer
harakatlanishi inshootlarning tuzilmasiga kuchli mexanik ta’sirlar ko'rsatadi. Binolar
va boshqa inshootlar stress va deformatsiyaga uchraydi. Seysmik kuchlar inshootning
strukturasini, xususan, ustunlar, devorlar, tom va poydevor kabi qismlarni teskari ta'sir
qilishi mumkin.
Tayanch poydevoriga ta'siri:
Seysmik hodisalar poydevorlar va yer ustki
qatlamlarga ham kuchli ta’sir qilishi mumkin. Agar poydevor yerdan yaxshi
ajratilmagan bo‘lsa yoki nosoz bo‘lsa, u inshootning barqarorligini pasaytiradi. Er osti
suvlarining o‘zgarishi yoki yerning zichligi inshootlarning poydevoriga qo‘shimcha
stresslar keltirib chiqarishi mumkin.
Tashqi muhit o‘zgarishlari:
Zilzila yer yuzasining shaklini o‘zgartirishi,
yer yuzasida silkinishlar, yirik yoriqlar yoki er ko‘tarilishi kabi hodisalarga olib kelishi
mumkin. Bu, o‘z navbatida, inshootlarning bardosh bera olish qobiliyatiga ta'sir qilishi
mumkin.
Seysmik o‘zgarishlar:
Seysmik hodisasi inshootlar tomonidan amalga
oshiriladigan tebranishlarga olib kelishi mumkin. Binoning o‘lchamlari, shakli va
materiallari zilzilaning qanday ta’sir qilishini belgilaydi. Binoning tuzilishi bilan mos
keladigan chastotada tebranish boshlasa, u bino tuzilmasiga halokatli zarar yetkazishi
mumkin.
Seismik hodisalar geotexnik inshootlar — ya’ni to‘g‘onlar, ko‘priklar,
tayanch devorlar, yer osti tunnellari va boshqa muhandislik inshootlari uchun jiddiy
xavf tug‘diradi. Zilzila vaqtida yer qatlamlarining silkinishi natijasida gruntning
barqarorligi buzilishi, suvsimonlashuv (likvafaktsiya) hodisalari yuzaga kelishi va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
364
inshootlarning deformatsiyalanishi yoki butunlay qulashiga olib kelishi mumkin.
Ushbu xavflarni kamaytirish uchun seismik xavf tahlili, gruntning seismik xossalarini
chuqur o‘rganish, zilzilabardosh loyihalash me'yorlariga amal qilish va
mustahkamlovchi texnologiyalarni qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Shunday qilib,
seismik ta’sirlarni hisobga olgan holda geotexnik inshootlarni loyihalash va qurish —
xavfsizlik va barqarorlikning asosiy garovidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
R.D. Xamroqulov. S.SH.Sarimsoqov. Noyob va baland binolarning
zilzilabardoshligi.
2.
Uktamovich, S. B. (2016). About transfer of effort through cracks in ferro
concrete elements. European science review, (7-8), 220-221.
3.
Bakhodir, S., & Mirjalol, T. (2020). Development of diagram methods in
calculations of reinforced concrete structures. Problems of Architecture and
Construction, 2(4), 145-148.
4.
Сагатов, Б. У. (2020). Исследование усилий и деформаций сдвига в
наклонных трещинах железобетонных балок. European science, (6 (55)), 59-62.
5.
Uktamovich, S. B., Yuldashevich, S. A., Rahmonqulovich, A. M., &
Uralbayevich, D. U. (2016). Review of strengthening reinforced concrete beams using
cfrp Laminate. European science review, (9-10), 213-215.
