MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
100
O’RGANILAYOTGAN TILDAGI SO’ZLARNI TURKUMLARGA
AJRATISHNING ASOSIY TAMOYILLARI
Maqola yozuvchi Kamolova Jasmina
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 4-kurs 401-kurs talabasi
ILMIY RAHBAR: Ismanova Odinaxon
Annotatsiya : Ushbu maqolada til o‘rganishda so‘z turkumlarini aniqlash va
ajratish jarayonining metodologiyasi, asosiy tamoyillari va lingvistik asoslari
yoritilgan. Maqola o‘zbek tilshunosligi va umumiy tilshunoslik nuqtai nazaridan
yondashilib, morfologik, sintaktik va semantik mezonlar asosida turkumlarga ajratish
usullari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: so‘z turkumlari, morfologik tamoyil, sintaktik mezon, semantik
yondashuv, til o‘rganish.
Annotation : This article explores the principles and methodologies of
classifying words into parts of speech when learning a language. It discusses the
morphological, syntactic, and semantic approaches used in identifying word
categories, with a particular focus on Uzbek and general linguistics.
Keywords: parts of speech, morphological principle, syntactic criterion,
semantic approach, language learning.
Аннотация : В данной статье рассматриваются основные принципы и
методы классификации слов по частям речи при изучении языка.
Проанализированы морфологические, синтаксические и семантические
критерии на основе узбекского и общего языкознания.
Ключевые слова: части речи, морфологический принцип, синтаксический
критерий, семантический подход, изучение языка.
Kirish
Til o‘rganish jarayonida eng muhim bosqichlardan biri bu — so‘zlarni
grammatik nuqtai nazardan turkumlarga ajratishdir. Har bir til o‘zining grammatik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
101
tizimi va lug‘aviy boyligiga ega bo‘lib, bu boylikni tizimlashtirish, ya’ni so‘zlarni
morfologik va sintaktik xususiyatlariga ko‘ra tasniflash, o‘quvchi yoki til
o‘rganuvchining til strukturasi haqida chuqurroq tasavvurga ega bo‘lishiga xizmat
qiladi. Mazkur maqola so‘z turkumlarini aniqlashda qo‘llaniladigan asosiy tamoyillar
va ularning o‘rganilayotgan tilga moslashuvi masalalariga bag‘ishlanadi.
Asosiy qism
1. So‘z turkumlari tushunchasi
So‘z turkumlari — bu til birliklarining leksik-grammatik kategoriyasi bo‘lib,
ular umumiy morfologik xususiyatlar, sintaktik vazifalar va semantik belgilarga ko‘ra
birlashtiriladi. Har bir so‘z biror so‘z turkumiga tegishli bo‘ladi: ot, fe’l, sifat, son,
olmosh, ravish, bog‘lovchi, yuklama va undovlar.
2. So‘zlarni turkumlarga ajratishning uch asosiy tamoyili
a) Morfologik tamoyil
Bu tamoyil so‘zlarning yasalish shakli va grammatik kategoriyalariga
asoslanadi. Masalan, o‘zbek tilidagi otlar ko‘plik, egalik, kelishik qo‘shimchalarini
qabul qiladi:
kitob – kitoblar – kitobim – kitobimda
.
b) Sintaktik tamoyil
So‘zlarning gap ichidagi vazifasi va boshqa so‘zlar bilan qanday bog‘lanishini
aniqlaydi. Masalan, fe’l gapda kesim bo‘la oladi, ot esa ko‘pincha ega yoki to‘ldiruvchi
bo‘ladi:
U (ega) kitob o‘qiydi (kesim).
c) Semantik tamoyil
Bu tamoyil so‘zlarning ma’nosiga asoslanadi. Otlar predmetni, fe’llar
harakatni, sifatlar belgi-xususiyatni bildiradi:
uy (predmet), yugurmoq (harakat),
chiroyli (belgi).
3. Tamoyillarning o‘zaro bog‘liqligi
So‘zlarni faqat birgina tamoyil asosida emas, balki morfologik, sintaktik va
semantik belgilarni birgalikda hisobga olgan holda ajratish kerak. Bunday kompleks
yondashuv o‘rganilayotgan tilning strukturaviy xususiyatlarini aniq va mukammal
tushunishga imkon beradi.
4. O‘zbek tili va xorijiy tillardagi farqlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
102
O‘zbek tilida otlar kelishik qo‘shimchalari orqali belgilanadi, nemis tilida esa
artikl va otning jins-kasri bo‘yicha. Shu bois, til o‘rganuvchilar har bir tilning o‘ziga
xos morfologik-sintaktik tizimini o‘zlashtirishlari lozim.
5. Dars jarayonida qo‘llanilishi
So‘zlarni turkumlarga ajratish metodikasi til o‘qitishda darsliklar va interaktiv
metodlarga asoslanadi. Vizual jadval, gap tuzish mashqlari, so‘z tahlili kabi
mashg‘ulotlar bu jarayonni samarali qiladi.
Xulosa
So‘zlarni turkumlarga ajratish — til o‘rganishda zarur bo‘lgan bilim va
ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Morfologik, sintaktik va semantik
tamoyillarning uyg‘unligi o‘rganilayotgan tilning grammatik tizimini to‘g‘ri anglash
va uni faol nutq amaliyotida qo‘llash imkonini beradi. Bu jarayonni o‘quvchilarga
o‘rgatishda esa individual va kompleks yondashuv talab etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Qodirov A., “O‘zbek tili grammatikasi”, Toshkent, 2019.
2.
Crystal D., “A Dictionary of Linguistics and Phonetics”, Wiley-Blackwell,
2020.
3.
Halliday M.A.K., “An Introduction to Functional Grammar”, Routledge, 2014.
4.
Jumaniyozov J., “Tilshunoslikka kirish”, Toshkent, 2017.
5.
Бондалетов В.Д., “Введение в языкознание”, Москва, 2018.
6.
10. Burxonovich, A. O. (2024). ZOOFRAZEMALARNI TADQIQ QILISHDA
DA TISHKINA TAHLIL METODI (RUS VA INGLIZ TILLARI MISOLIDA).
PEDAGOG, 7(9), 131-134.
7.
11. Azamov, O. (2023). ZOOFRAZEMALARNI NEMIS TILIDAN OʽZBEK
TILIGA TARJIMA QILISH TAMOYILLARI. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(23), 100-106.
8.
12.Urunbayevna, I. O. (2025, March). TA’LIM JARAYONLARIDA
TADQIQOT
VA
INNOVATSIYALARNI
INTEGRATSIYA
QILISHNI
MATEMATIKA VA TERMINOLOGIYAGA CHAMBARCHAS BOGLIQLIGI. In
Uz Conferences (Vol. 1, No. 2).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
103
9.
13.Dadajonova, S., & Bozorova, G. (2025). CORRECT PRONUNCIATION
FORMATION IN FOREIGN LANGUAGE LESSONS (USING GERMAN AS AN
EXAMPLE). International Journal of Artificial Intelligence, 1(1), 250-253.
10.
14.Muxtarovna, Q. N. (2025, March). NEMIS VA O ‘ZBEK TILLARI
MISOLIDA
KOMPLIMENTNING
TILSHUNOSLIK
VA
MADANIYATSHUNOSLIKDAGI O ‘RNI. In Uz Conferences (Vol. 1, No. 2).
11.
15.ҚОДИРОВА, Н. М. ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ.
ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ Учредители: Министерство
высшего и среднего специального образования Республики Узбекистан, (2), 85-
99.
12.
16.Akbaralievna, N.G. (2024). TARJIMADAGI TIL VA MADANIYAT
MUVOFIQLIKLARI. PEDAGOG , 7 (9), 135-137.
