MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
388
GRAMMATIK TAHLIL USULLARI
Maqola yozuvchi;Abduxalimova Xursanoy
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 4-kurs 401-kurs talabasi
ILMIY RAHBAR:Ismanova Odinaxon
Annotatsiya: Ushbu maqolada grammatik tahlilning asosiy usullari, ularning
tarjima jarayonidagi o‘rni va amaliy ahamiyati yoritilgan. Tahlil metodlarining
matnni to‘g‘ri tushunish, grammatik birliklarni ajratish va tarjimaning sifatini
oshirishdagi roli bayon etiladi.
Kalit so‘zlar: Grammatika, tahlil, metod, sintaktik, morfologik, tarjima, birlik
Аннотация: В статье освещаются основные методы грамматического
анализа и их значение в процессе перевода. Раскрывается роль
морфологического и синтаксического анализа при интерпретации и переводе
текстов.
Ключевые слова: грамматика, анализ, метод, синтаксический,
морфологический, перевод, единица
Annotation: This article discusses the main methods of grammatical analysis
and their importance in the process of translation. It highlights the role of
morphological and syntactic analysis in understanding and translating texts
accurately.
Keywords: grammar, analysis, method, syntactic, morphological, translation,
unit
Kirish
Grammatik tahlil tilda mavjud bo‘lgan birliklarning tuzilishi, ularning o‘zaro
munosabati va matndagi vazifalarini aniqlashga qaratilgan ilmiy va amaliy faoliyatdir.
Tarjimada bu jarayon muhim rol o‘ynaydi, chunki har bir til o‘ziga xos grammatik
tuzilishga ega.
1. Morfologik tahlil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
389
Morfologik tahlil so‘zning shaklini, yasalish usulini, grammatik
kategoriyalarini (zamon, nisbat, mayl, ko‘plik, egalik va b.) aniqlashga xizmat qiladi.
Masalan, "borayotgan" fe’lining morfologik tahlili quyidagicha bo‘ladi: fe’l, hozirgi
zamon, davomli shakl, aniqlovchi.
Tarjimada bu tahlil fe’lni qaysi zamonda, qanday ma’noda tarjima qilish
kerakligini aniqlashga yordam beradi. Ayniqsa ingliz yoki nemis tillaridagi murakkab
fe’l shakllari uchun bu muhimdir.
2. Sintaktik tahlil
Sintaktik tahlil gap tuzilishini, so‘zlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni, gap
bo‘laklari va ularning vazifalarini aniqlaydi. Masalan, "Men do‘stimga maktub
yozdim" gapida bosh bo‘lak — "men", to‘ldiruvchi — "do‘stimga", kesim —
"yozdim", vosita — "maktub".
Tarjimada bu tahlil yordamida so‘zlar ketma-ketligi va bog‘lanishini saqlab,
tabiiy va tushunarli tarjima qilish imkoniyati oshadi.
3. Transformatsion tahlil
Bu usul murakkab gap yoki iboralarni soddalashtirib, ularning grammatik
strukturasi va semantik tarkibini ajratishga asoslanadi. Masalan, "He was believed to
have been seen at the airport" jumlasini "It was believed that he was seen at the airport"
shakliga o‘tkazish orqali mazmuni aniqroq tahlil qilinadi.
4. Kontekstual tahlil
Grammatik birliklar ba’zan faqat kontekstda to‘g‘ri anglanadi. Misol uchun,
"can" fe’li "qila olmoq" yoki "konserva" ma’nosida bo‘lishi mumkin. Kontekstual
tahlil bunday ko‘p ma’nolilikni aniqlashda yordam beradi.
5. Tarjimaga yo‘naltirilgan tahlil
Bu usul grammatik tahlilni bevosita tarjima ehtiyojlariga yo‘naltiradi. Tarjimon
tahlil natijasida grammatik shakllarning tarjimadagi muqobillarini belgilaydi. Masalan,
passiv shaklni faol shaklga o‘tkazish, yoki gerundial iborani fe’l bilan almashtirish.
6. Diagrammali tahlil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
390
Ko‘p hollarda murakkab gaplar diagramma orqali tahlil qilinadi. Har bir
bo‘lakning o‘rni va vazifasi chizmada ko‘rsatiladi. Bu, ayniqsa o‘rganish jarayonida
ko‘maklashadi.
7. Kontrastiv tahlil
Ikki til o‘rtasidagi grammatik farqlarni solishtirish orqali amalga oshiriladi.
Masalan, ingliz tilida "I am reading a book" tuzilmasi mavjud bo‘lib, o‘zbek tilida
"Men kitob o‘qiyapman" shaklida tarjima qilinadi. Bu yerda "am reading" shakli
hozirgi davomli zamonni bildiradi.
8. Mashq asosida tahlil qilish
Talabalar va tarjimonlar uchun grammatik tahlilni mashq asosida o‘rganish
muhim. Maxsus matnlar orqali morfologik va sintaktik tahlillar qilinadi, tarjimada
qo‘llanilishi ko‘rsatiladi.
Xulosa
Grammatik tahlil usullari tarjima sifatini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Ular nafaqat matnni chuqur tushunishga, balki grammatik birliklarni aniq va to‘g‘ri
tarjima qilishga yordam beradi. Shuning uchun har bir tarjimon uchun bu usullarni
mukammal egallash zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Chomsky N. Syntactic Structures. Mouton, 1957.
2.
Lyons J. Introduction to Theoretical Linguistics. Cambridge University Press,
1968.
3.
Komissarov V.N. Teoriya perevoda. M.: LKI, 2007.
4.
Sodiqov A. Tarjimashunoslik asoslari. Toshkent: TDPU, 2019.
5.
Newmark P. A Textbook of Translation. Prentice Hall, 1988.
6.
10. Burxonovich, A. O. (2024). ZOOFRAZEMALARNI TADQIQ
QILISHDA DA TISHKINA TAHLIL METODI (RUS VA INGLIZ TILLARI
MISOLIDA). PEDAGOG, 7(9), 131-134.
7.
11. Azamov, O. (2023). ZOOFRAZEMALARNI NEMIS TILIDAN OʽZBEK
TILIGA TARJIMA QILISH TAMOYILLARI. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(23), 100-106.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
391
8.
12.Urunbayevna, I. O. (2025, March). TA’LIM JARAYONLARIDA
TADQIQOT
VA
INNOVATSIYALARNI
INTEGRATSIYA
QILISHNI
MATEMATIKA VA TERMINOLOGIYAGA CHAMBARCHAS BOGLIQLIGI. In
Uz Conferences (Vol. 1, No. 2).
9.
13.Dadajonova, S., & Bozorova, G. (2025). CORRECT PRONUNCIATION
FORMATION IN FOREIGN LANGUAGE LESSONS (USING GERMAN AS AN
EXAMPLE). International Journal of Artificial Intelligence, 1(1), 250-253.
10.
14.Muxtarovna, Q. N. (2025, March). NEMIS VA O ‘ZBEK TILLARI
MISOLIDA
KOMPLIMENTNING
TILSHUNOSLIK
VA
MADANIYATSHUNOSLIKDAGI O ‘RNI. In Uz Conferences (Vol. 1, No. 2).
11.
15.ҚОДИРОВА, Н. М. ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ.
ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ Учредители: Министерство
высшего и среднего специального образования Республики Узбекистан, (2), 85-
99.
12.
16.Akbaralievna, N.G. (2024). TARJIMADAGI TIL VA MADANIYAT
MUVOFIQLIKLARI. PEDAGOG , 7 (9), 135-137.
