MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
359
SIYOSIY PARTIYALAR DEMOKRATIK HUQUQIY DAVLATNING
POYDEVORI
TURAKULOV BOYBURI KUZIMURATOVICH
IIV Surxondaryo akademik litseyi huquqshunoslik fani bosh o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ko'p partiyali tizimning demokratik huquqiy
davlatning shakllanishi va rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Siyosiy
partiyalarning funktsiyalari, ularning jamiyat hayotining turli sohalariga ta'siri,
demokratik institutlarning mustahkamlanishiga qo'shgan hissasi va demokratiya
printsiplariga muvofiq faoliyat yuritish masalalari ko'rib chiqiladi. Maqolada siyosiy
partiyalarni rivojlantirish bo'yicha tavsiyalar va takliflar ham berilishi mumkin.
Kalit so’lar; siyosiy partiyalar,demokratik huquqiy davlat,do'p partiyali tizim
demokratiya huquqiy davlat,siyosiy tizimPartiya tizimi,Siyosiy ishtirokFuqarolik
jamiyaSaylovlad
“Partiya” so`zining kelib chiqishi lotincha “qism”, “bo`lak” ma`nosini bildirib
dastlab Qadimmgi Gretsiya va Yunonistonla paydo bo`lgan. Bugungi siyosiy partiyalar
jamiyatning siyosiy, iqtisodiy, madaniy xayotida munosib o`ringa ega bshlishi, avvalo
siyosiy maqomni aniq tasavvur etishi, jamiyat siyosiy xayotida tutgan o`rni, maqsad
va vazifalariga mos amaliy faoliyat ko`rsatishi bilan belgilanadi.
AQShda partiyalar faoliyatini tartibga solib turuvchi qonunchilik tizimi
mavjud. Bu qonunchilikni asosiy qismini shtatlarning aloxida qonunlari tashkil etadi.
AQShda 2 ta asosiy partiya qolgan partiyalardan ustunlikka ega.
Bu partiyalardan biri «Respublika» partiyasi bo`lib, 1854 yili tashkil topgan.
«Respublika» partiyasi faoliyati AQSH halqining turli tabaqalarni o`z orqasidan
ergashtirsa ham, asosiy maqsadi monopoliyalar manfaatini ximoya etish.
«Respublika» partiyasi raqibi «Demokratik» partiyadir. U 1928 yili tashkil
topgan, halq orasida katta eotiborga ega. Asosiy maqsadi millatni rivojlantirish uchun,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
360
tadbirkorlikka qaratilgan. Tadbirkorlarga sharoitlar yaratib berish, buning uchun har
xil ko`rinishlar o`tkazish kerakligini talab qilinadi. Ularni saylov paytida ayniqsa
uyushmalar qo`llab quvvatlaydi. Tashqi siyosatda harbiy ustunlikka erishishni maqsad
qilib qo`ygan.
Ikkala partiya ham kuchli bo`lib, AQSH Kongressida o`z fraksiyalariga ega.
Aynan shu ikkala partiya orasidan prezidentlikka nomzod qo`yiladi. Bu partiyalar bir
biriga juda o`xshash. Bu partiyalardan tashqari boshqa partiyalar ham mavjud.
Masalan, proxibitsionistlar partiyasi(alkogol ichimliklar savdosini taqiqlashni maqsad
qilib olgan). Yana uchta partiya bor(sotsial demokrat, ishchilar sotsialistlar, sotsialistik
leyboristlar partiyasi), ammo ulraning mavqei baland emas.
Meksika davlatida siyosiy partiyalar huquqiy xolati 1977 yilgi siyosiy
partiyalar to`g`risidagi federal qonun bilan tartibga solinadi. Bunga ko`ra partiyalar o`z
nomzodlarini saylovga qo`yishi uchun 2 shartni bajarishi lozim.
-nomzodlarni qo`llash haqida 85 ming imzo yig'ish,
-shtatlarning yarmi va har bir shtatdan 3 000 ovoz yiish darkor.
Meksikadagi ko`zga ko`ringan partiyalardan biri «Institutsion revolyutsion
partiya»dir. U 1929 yili tashkil etilgan, o`z orqasidan aholining keng qatlamini
ergashtira oldi.
1963 yili mustaqillikka erishgan bir paytda Keniyada ikkita umummilliy
parlament bor edi.
Keniyaning Afrika milliy itifoqi partiyasi kuchli siyosiy iashkilot bo`lib, ular
o`z saflariga mamlakatning turli qatlamlarini birlashtirgan va mustaqillikka erishishga
harakat qilgan. Keniyaning Afrika milliy itifoqi partiyasi 1960 yili 30dan ortiq
tashkilot va partiya va qabila guruhlaridan tashkil topgan. Bu partiya aozolari asosan
dexqonlar ishchilar va ziyolilar edi. U xukumat tepasida bo`lgan yillari iqtisodni
mustahkamlashga harakat qildi. Partiya nizomiga ko`ra Keniyaning 14 yoshli fuqarosi
2 yilga partiya biletini sotib olib unga aozo bo`lishi mumkin. partiyaga aozo bo`lish
har xil ishlarni bajarishni talab etmaydi. Partiyaning yuqori organlari partiya
konferensiyasi va partiya komiteti xisoblanadi. Partiyaning 150-200 ming aozosi bor.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
361
Keniyaning yana bir partiyasi Afrikaliklar demokratik partiyasi bo`lib, ular
mayda qabilalarni ximoya qilish, Keniyada demokratik davlat tuzish tarafdoridir.
1963 yili parlament saylovlarida Milliy ittifoq partiyasi demokratik partiya
ustidan alabaga erishdi. Bu partiya parlamentda 2/3 o`rinlarga ega bo`ldi. Bundan
so`ng demokratik partiya tarqatildi va uning aozolari Keniya milli yittifrqi partiyasiga
aozo bo`lishdi.
1968 yili parlament tomonidan qonun qabul qilingan bo`lib unga ko`ra
hokimiyat har qanday davlat manfaatlariga zara yetkazadigan siyosatni olib boruvchi
partiyani ro`yxatdan o`tkazmasligi mumkin. 1969 yili xukumat ushbu qonun
talablariga javob bermaydigan KPU partiyasini ish faoliyatini to`xtatdi.
Bundan so`ng mamlakatda hech qanday partiya faoliyat qursatmay qoldi.
Keniyada KAPU partiyasi faoliyat ko`rsatmoqda, YA`ni bu yerda yakkapartiyaviylik
tizimi o`rnatildi.
Buyuk Britaniyada konservatorlar partiyasi muhim urin tutadi. U
monopolistlarni va yirik yer egalarini manfaatlarini kuvvatlaydi. Bu partiya o`z
orqasida ishchilarni ham ergashtira oldi. Konservatorlar partiyasi aozolari badallik
to`loqlarini to`lamaydi. Bu partiyani moliyaviy jixatdan monopolistlar ta`minlaydi. Bu
partiyaning kariyb 9 mln. aozosi bor. Ular xususiy tadbirkorlikni maoqullaydi.
Konservatorlar partiyasi asosiy raqibi liberallar partiyasidir. Bu partiya 20 asr
boshlarida kasaba uyushmalar yordamida tashkil etilgan. Bu partiyaga butun bir
tashkilot yoki jismoniy shaxslar ham aozo bo`la oladi. Xozirgi kunda leyboristlar
partiyasiga 280 ming aholi, 6.5 mln. odamlar kasaba uyushma orqali 43 ming odam
boshqa tashkilotlar orqali aozo bo`lgan. Bu partiya ishchilar partiyasidir. 1983 yilgi
saylovlarda bu partiya yirik malubiyatga erishdi u 27.6 % ovoz oldi xolos. Buyuk
Britaniya xayotida neofashistik partiya, «Milliy front », o`z o`rniga ega. bu partiya
19767 yili to`zilgan.
Liberallar partiyasi 1877 yili tashkil topgan. 20 asr boshlarida konservatorlar
bmilan kurash olib borgan, ammo keyinchalik o`z ahamiyatini yo`qotdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
362
Hindiston qonunchiligida partiyalar xaqida aytilmagan. Hindistonda partiyalar
tez almashadi va parchalanadi.
Eng nufo`zli partiya «Xind Milliy Kongressi»partiyasi bo`lib, u 1885 yili
to`zilgan. Bu partiya 1947-1977 yillarda hokimiyat tepasida bo`lgan. 1976 yili bu
partiyadan «Indira Xind Milliy kongressi» partiyaisi ajralib chiqdi.
O`ng kuchlarni «Bharatiya djakata partiyasi», «Djanata parti», «Domet mazdur
kisan parti» birlashtiradi.
Hindiston kommunistik partiyasi 1925 yili tashkil etilgan bo`lib, u so`l
kuchlarni birlashtiradi. Bu partiya asosan Bihar va Utar provesh shtatlarida o`rni katta.
Yaponiya konstitutsiyasida partiyalar xaqida hech narsa deyilmagan, ammo
ijtimoiy fondlarni nazorat qiluvchi qonun bor.
Yaponiyada asosiy partiyalardan biri Liberal demokratik partiyadir. U 1955 yili
tashkil topgan. Bu partiya Yaponiya va AQSH o`rtasidagi aoloqalarni mustahkamlash
tarafdori. 1955 yildan beri LDP Yaponiyada saylovlarda muntazam olib keladi. 1986
yili LDP parlamentdagi 500 o`rindan 300 o`rinni egallagan.
1964 yili buddistlar «Adolatli boshqarish patiyasini»tuzishgan. Ularning
maqsad noaniq tuzum «gumon sotsializm»dir.
Yaponiya sotsialislarning eng o`ng guruhi 1960 yili Demokratik sotsializm
partiyasini tuzishdi. Bu partiya kommunizmga qarshidir.
Yaponiya sotsialistik partiyasi ishchilarga juda zo`r ta`sir etadi, chunki uni
Kasaba uyushmasi bosh kengashi quvvatlaydi. Ularning maqsada Yaponiyada
sotsialistik jamiyat qurishdir. Ular kommunistlar bilan birga ishlasada, xukumat
tuzishda aloxidadir.
Yaponiya kommunistik partiyasi 1920 yili to`zilgan. Uning 480 ming aozosi
bor. Ularning maqsadi AQSH va Yaponiya monopoliyalariga qarshi kurashdir.
Ularning oyasi Yaponiya demokratik davlat qurish.
Yaponiya partiya tizimida LDP xukmronlik qiladi. Saylovda hech bir partiya
unga qarshi chiqmaydi. LDP va YAKP birlashishi ularning mavqeini mustahkamlab
qo`ydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
363
Italiyada siyosiy partiyalar ma`lum darajada konstitutsiyaviylashtirilgan bo`lib,
konstitutsiyada fuqarolarning erkin birlashishi va davlatni boshqarishda katnashishi
aloxida belgilab qo`yilgan. 1974 yilgi qonun amalda partiyalarning davlat moliyaviy
ta`minlaydi. Partiyalar davlatga kelgan daromad manbai xaqida ma`lumot beradilar.
Italiyada ta`sirchan va nufo`zli partiya bu Xristan demokratik partiyadir. U 1993 yilda
Vatikan bilan uzviy bog`liq xolda tashkil etilgan. Bu partiya Italpyan monopolistik
guruhlarning eng qudratlilarni manfaatlarini ximoya qiladi.
O`z siyosiy kuchi orqali dehkonlarni va shaharli ishchilarni nazorat qiladi va
ushlab turadi. XDP saflarida 1,8 mln. aozo bor. XDP katolik cherkov bilan uzviy
bog`liqdir. XDP bir necha jamoa tashkilotlarni va kasaba uyushmalarni ximoya qiladi.
XDPning asosiy siyosiy oyasi katolik cherkovni kuvvatlaydi, xususiy mulk
daxlsizligini tarib qiladi, ishchi va dexqonlar harakatiga qarshi chiqadi. Tashqi
siyosatda AQSH harbiy aloqalarni mustahkamlash tarafdori. Italiyada neofashistik
partiyalar ta`siri kam. Urushdan keyin fashistlar tarafdori birlashdi. 1947 yilda Italpn
sotsial kafolat partiyasini to`zdilar.
1972 yilda monarxistlar bilan qo`shilib yangi nom «Italpyan sotsial
harakati»nomini oldi. Bu partiya tarafdorlari turli xildir. Bu partiya teroristik guruhlar
bilan doimiy aloqadadir. Ishchi va dexqon partiyalarni birlashmalariga qarshidir. Bu
partiya konstitutsion isloxotlar o`tkazish tarafdoridir. Italiya liberal partiyasi 1848
yilda tashkil topgan va xozirda nufo`zi baland emas. Ularinng oyasi xususiy
tadbirkorlikka erk berish va davlatning bunga aralashmasligi. Italiyaning
respublikachilar partiyasi liberallar partiyasiga o`xshab obro`yi katta emas.
Italiya sotsial demokratik partiyasi 1952 yilda to`zilgan. 1966 yilda
sotsialistlarga ko`shilgan, oradan 3 yil o`tgach yana ajralgan. Bu partiyada asosan o`rta
xol aholi, xizmatchilar, yuqori xaq oluvchi ishchilar birlashgan. Bu partiya safida
30000 aozo bor. Uning arboblari Italiya mehnat ittifoqiga raxbarlik qiladi. Ularning
asosiy oyasi huquqiy davlat qurishdir. Ichki va tashqi siyosatda XDP bilan bolanib
ketadi. Italiya sotsialistik partiyasi mamlakatdagi so`l partiyalardan xisoblanib 1892
yilda to`zilgan. Dastlab kommunistlar bilan keyin kapitalistlar bilan hamkorlik qildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
364
Uning saflarida 500 ming aozo bo`lib, 2/3 qismi xizmatchilar va ziyolilar. ISP vakillari,
Kasaba uyushmalar va birlashmalar mahalliy davlat hokimiyat organlarida hamkorlik
qilsada,ahamiyati kamdir. Mamlakatdagi yirik partiyalardan biri Italiya kommunistik
partiyasi bo`lib, 1921 yilda tashkil topgan. IKP ommaviy partiyadir. O`z orqasida
ishchilar sinfini, dexqonlarin va ziyolilarni demokratik doirasiga ergashtirdi. IKP SDP
bilan birgalikda mamlakatdagi yirik ishchi- dexqonlar ittifoqlari, kasaba uyushmalari
va birlashmalarini boshqardi. Italiya partiyaviy ommasi ko`p partiyaviylik tizimiga
kiradi. Xukumatni 4-5 partiya tashkil etadi. Garchi XDP va IKP boshqfalardan ustun
bo`lsada boshqa partiyalar madadisiz hech narsa qilolmaydi. 1946 yil 2 iyunpda
referendum o`tkazildi. Unda asosiy masala davlat boshqaruv shakli va
«ta`sis yiilishiga» saylov edi.
ADABIYOT:
1. O`zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi
2. Fuqarolik kodeksi darslik Topildiyev
3. Fuqarolik kodeksiga sharx III TOM
