MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
368
FIKR, SO’Z VA E’TIQOD ERKINLIGINING KONSTITUTSIYAVIY
ASOSLARI
TURAKULOV BOYBURI KUZIMURATOVICH
IIV Surxondaryo akademik litseyi huquqshunoslik fani bosh o’qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu tadqiqot O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida fikr,
so'z va e'tiqod erkinligining konstitutsiyaviy asoslarini tahlil qiladi. Tadqiqotda
konstitutsiyaviy qoidalarni amaliy qo'llanilishi, mavjud cheklovlar va ularning
asosliligi, shuningdek, ushbu erkinliklarni ta'minlashdagi davlatning roli va vazifalari
o'rganiladi. Huquqiy tahlil usuli yordamida olib borilgan tadqiqot natijalari
O'zbekistonning xalqaro huquq normalari va demokratik davlatlar tajribasiga
muvofiqligi yuzasidan xulosalar beradi. Tadqiqot natijalari huquqshunoslar,
siyosatchilar va inson huquqlari himoyachilari uchun qiziqish uyg'otishi mumkin.
Kalit so’zlar: fikr erkinligi,
soʻz erkinligi,
eʼtiqod erkinligi,
vijdon erkinligi
Konstitutsiyamizning 33-moddasida qayd etilganidek: “Har kim fikrlash, so‘z
va e’tiqod erkinligi huquqiga ega. Har kim istalgan axborotni izlash, olish va tarqatish
huquqiga ega. Axborotni izlash, olish va tarqatishga bo‘lgan huquqni cheklashga faqat
qonunga muvofiq hamda faqat konstitutsiyaviy tuzumni, aholining sog‘lig‘ini, ijtimoiy
axloqni, boshqa shaxslarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, jamoat
xavfsizligini hamda jamoat tartibini ta’minlash, shuningdek davlat sirlari yoki qonun
bilan qo‘riqlanadigan boshqa sir oshkor etilishining oldini olish maqsadida zarur
bo‘lgan doirada yo‘l qo‘yiladi.”.
Insonning o‘z fikrini erkin ifoda etish huquqi o‘z ichiga nimalarni qamrab
oladi?
Insonning o‘z fikrini erkin ifoda etish huquqi o‘z ichiga quyidagilarni qamrab
oladi:
1),har qanday axborotni izlash;
2),har qanday axborotni olish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
369
3),har qanday axborotni tarqatish;
4),har qanday axborotni yozma yoki nashr shaklida yoxud badiiy shaklda
ifodalash erkinligini amalga oshirish imkonini beradi (istisno holatlar ham mavjud).
Insonning so‘z va fikrlash erkinligiga nisbatan qonun hujjatlarida muayyan
istisnoli holatlar belgilangan va birinchi navbatda bu holatlar xalq farovonligini va
tinchligini ta’minlash, davlatning konstitutsiyaviy tuzumiga zid bo‘lmaslik, doimo
taraqqiyotga xizmat qilish bilan belgilanadi. Ushbu erkinlikni suiiste’mol qilib sharm-
hayosiz asarlar yaratish, fikrlash, so‘z va matbuot erkinligidan konstitutsiyaviy
tuzumga qarshi maqsadda, boshqalarni badnom qilishni ko‘zlab, axborotlar izlash,
olish va tarqatish huquqidan boshqalarni shaxsiy hayot sirlari yoki davlat, xizmat
yoinki tijorat sirlarini oshkor etish uchun foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Fikr yuritish va uni ifodalash erkinligi faqat davlat siri va boshqa sirlarga
taalluqli bo‘lgan taqdirdagina qonun bilan cheklanishi mumkin. Konstitutsiyamizning
barcha moddalarida ham, garchi ularning matnida axborot va so‘z erkinligi, matbuot
erkinligi, fikr erkinligi, e’tiqod erkinligi kabi tushunchalar ishlatilmagan bo‘lsa-da,
inson va fuqarolarning ana shu huquq hamda erkinliklari ta’minlanishi, himoya
etilishiga xizmat qiladi.
Insonning fikrlash erkinligi qanday amalga oshiriladi?
!,”Insonning fikrlash erkinligi deganda, so‘z orqali amalga oshiriladigan,
fikrini ochiq so‘zlash va boshqa shaxslarning e’tiboriga yetkazish huquqi tushuniladi.”
Ko‘p holatlarda so‘z erkinligi har bir insonning o‘z fikrini ommaviy axborot
vositalarida chiqish, o‘z fikr va e’tirozlarini ochiq so‘zlash erkinligi bilan bog‘liq
bo‘ladi.
!,Bu
erkinlik
quyidagi
normativ
huquqiy
hujjatlar
bilan
kafolatlangan.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi;“Axborot olish kafolatlari va
erkinligi to‘g‘risida”gi Qonun;“Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari
to‘g‘risida”gi Qonun;“Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi Qonun.
Bir so‘z bilan aytganda, fikrlash, so‘zlash erkinligi, axborotlarni izlash, olish
va tarqatish huquqi fuqarolarga davlat va jamiyat ishlarini boshqarishda faol ishtirok
etish imkonini beradi. Shu o‘rinda mustaqillik yillarida mamlakatimizda fuqarolarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
370
so‘zlash erkinligi, axborotlarni izlash, olish va tarqatish huquqlarini ta’minlash
borasida chuqur demokratik islohotlar amalga oshirilib kelinayotganligini qayd etib
o‘tish joiz.
Ushbu qonunlarda so‘z erkinligi muayyan huquqlar bilan bir qatorda ma’lum
burch va majburiyatlar mavjudligini ham taqozo etadi. Xususan, ular quyidagilarda
namoyon bo‘ladi:
boshqa shaxslar huquqi va obro‘sini hurmat qilish;
davlat xavfsizligi, jamoat tartibi, aholi sog‘lig‘i va qadriyatlarini himoya qilish.
Fikr, so‘z va e’tiqod erkinligining huquqiy asoslari nimalarda o‘z
ifodasini topadi?
Insonning so‘z va fikrlash erkinligi huquqiga doir konstitutsiyaviy normalar
joriy qonunlarda rivojlantirilgan.
Xususan, insonning gazeta, jurnal, televideniye va radio dasturlari va ommaviy
axborot vositalari orqali ma’lumotlarni tarqatish va qabul qilish bilan bog‘liq bo‘lgan
munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining Qonuni bilan tartibga solinadi.
Milliy qonunchiligimizda barcha o‘tkazilayotgan islohot va jarayonlarda
ommaviy axborot vositalari erkinligining suiiste’mol etilishiga yo‘l qo‘ymaslik bilan
bog‘liq holatlar nazarda tutilgan. Ana shu muammo bilan bog‘liq qoidalar xalqaro
hujjatlarda ham ko‘zda tutilgan va bu borada tegishli kafolatlar mustahkamlab
qo‘yilgan Bunga Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 19-moddasi,
“Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risida”gi Xalqaro Paktning 19-moddasi, “Inson
huquqlari va asosiy erkinliklarini himoyalash to‘g‘risida Yevropa konvensiyasi”ning
10-moddasi va boshqa xalqaro normativ-huquqiy hujjatlar misol bo‘la oladi.
Xalqaro va xorijiy amaliyotda siyosiy debatlar, shu jumladan o‘tkazilayotgan
barcha islohot va jarayonlarda oshkora bildiriladigan axborot va g‘oyalarning himoya
darajasi nisbatan ancha yuqori hisoblanadi. Bu tushunarli va adolatli mezondir, zotan
kishilar har bir odamga taalluqli bo‘lgan narsalar va voqealardan imkon qadar to‘liq
xabardor bo‘lmog‘i lozim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
371
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 19- moddasiga muvofiq, “Har
bir inson e’tiqod erkinligi va uni erkin ifoda qilish huquqiga ega; bu huquq hech bir
to‘siqsiz o‘z e’tiqodiga amal qilish erkinligini hamda axborot va
g‘oyalarini har qanday vosita bilan, davlat chegaralaridan qat’i nazar, izlash,
olish va tarqatish erkinligini
o‘z ichiga oladi”.
“Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risida”gi Xalqaro Paktning 19- moddasida
axborot olish, tarqatish erkinligi va kafolatlari to‘g‘risida shunday deyilgan: “Har bir
inson o‘z fikrini erkin bayon etish huquqiga ega; bu huquq davlat chegaralaridan
mustaqil holda yozma ravishda yoki matbuot vositasida yoki ifodalashning badiiy yoki
o‘z ixtiyoriga ko‘ra boshqacha usullarda turli axborot g‘oyalarini qidirish, olish va
tarqatish erkinligini qamrab oladi, deyilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 33-moddasida belgilangan
insonning fikrlash, so‘z va e’tiqod erkinligi huquqiga tegishli konstitutsiyaviy
me’yorlar inson huquqlari sohasidagi xalqaro-huquqiy andozalarga to‘la mos keladi.
