MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
314
NEMIS TILIDAGI FE’LLARNING SEMANTIK O’ZGARISHLAR
Dadaxonov Dilshodbek Murodjon o’g’li
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 4-kurs 401-kurs talabasi
ILMIY RAHBAR:Ismanova Odinaxon
Annotatsiya;Ushbu maqolada nemis tilida qo‘llaniladigan fe’llarning
semantik o‘zgarishlari, ularning tarixiy va zamonaviy shakllari, semantik kengayish,
torayish, ko‘chma ma’no kasb etish, metafora va metonimiya asosida yuzaga
keladigan o‘zgarishlar chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada fe’llarning
grammatikalashuvi, frazeologik birliklardagi roli, yangi kommunikativ ehtiyojlarga
moslashuvi va tilshunoslikdagi nazariy yondashuvlar asosida amaliy misollar bilan
yoritiladi.
Kalit so‘zlar : semantik o‘zgarish, fe’l, metafora, grammatikalashuv, ma’no
kengayishi, frazeologiya, tarixiy semantika
Abstract;This article explores the semantic changes of verbs in the German
language, including their historical and contemporary forms. It analyzes processes
such as semantic broadening, narrowing, metaphorical and metonymical shifts, and
grammaticalization. Furthermore, the role of verbs in idiomatic expressions and their
adaptation to modern communicative needs is highlighted using theoretical and
practical linguistic approaches.
Keywords; semantic change, verb, metaphor, grammaticalization, meaning
broadening,idioms,historical,semantics
Аннотация;В статье рассматриваются семантические изменения глаголов в
немецком языке, как в историческом, так и в современном контексте.
Анализируются процессы расширения и сужения значения, метафорические и
метонимические переносы, а также грамматикализация. Освещается роль
глаголов в фразеологических оборотах и их адаптация к современным
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
315
коммуникативным потребностям на основе теоретических и практических
лингвистических подходов.
Ключевые слова; семантические изменения, глагол, метафора,
грамматикализация, расширение значения, фразеология, историческая
семантикa
Kirish
Fe’llar har qanday tabiiy tilning harakat va holatlarni ifodalovchi asosiy
tarkibiy qismidir. Ular semantik jihatdan o‘zgaruvchan bo‘lib, til rivojlanishi bilan turli
omillar ta’sirida yangi ma’nolar kasb etadi. Nemis tili ham bundan mustasno emas. Bu
maqolada nemis tilidagi fe’llarning semantik jihatdan o‘zgarish turlari va sabablari
ko‘rib chiqiladi.
1. Semantik kengayish va torayish
1.1. Semantik kengayish (Bedeutungserweiterung)
Fe’lning dastlabki tor doiradagi ma’nosi umumiy yoki ko‘p holatga tatbiq
etiladigan shaklga aylanadi:
Misollar
:
gehen
– dastlab “yurmoq” ma’nosida bo‘lgan, lekin hozirda keng ma’no:
o
Wie geht es dir?
– “Ahvoling qanday?”
o
Das geht nicht!
– “Bu bo‘lmaydi!”
sehen
– “ko‘rmoq”, ammo “anglamoq”, “tushunmoq” ma’nosida ham
ishlatiladi:
o
Ich sehe, was du meinst.
1.2. Semantik torayish (Bedeutungsverengung)
Fe’l ma’nosining umumiyligi yo‘qolib, faqat muayyan kontekstda
ishlatiladigan ma’noga aylanadi:
Misol
:
reiten
– ilgari “harakatlanmoq” bo‘lgan, hozirda faqat ot ustida yurishni
bildiradi.
2. Ko‘chma ma’nolar: metafora va metonimiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
316
2.1. Metaforik o‘zgarishlar
Metafora orqali fe’l boshqa doiradagi ma’noni bildiradi:
brechen
– “sindirmoq”, ammo “qoidani buzmoq”:
o
ein Gesetz brechen
tauchen
– “sho‘ng‘imoq”, ammo kompyuter tarmog‘ida “kirib bormoq”
ma’nosida:
o
in Daten tauchen
2.2. Metonimik o‘zgarishlar
O‘zaro yaqin tushunchalarning o‘rin almashtirishi asosida yuz beradi:
kochen
– “ovqat pishirmoq”, ammo shuningdek “g‘azabdan qaynamoq”
ma’nosi hamda umumiy holatni ifodalaydi:
o
vor Wut kochen
– “g‘azabdan qaynamoq”
3. Grammatika ta’siri va grammatikalashuv
Ba’zi fe’llar vaqt o‘tishi bilan grammatik vazifalarni bajaruvchi yordamchi
fe’llarga aylanadi:
werden
– “bo‘lmoq”, ammo passiv konstruksiyalar yaratadi:
o
Der Text wird geschrieben.
haben
,
sein
– perfekt zamon yasovchi yordamchi fe’llar:
o
Ich habe gearbeitet.
o
Ich bin gegangen.
4. Frazeologik birliklardagi fe’llar
Nemis tilida ko‘plab iboralar va frazeologik birliklar aynan fe’llar orqali
tuziladi. Bu yerda fe’lning ma’nosi ko‘pincha butunlay o‘zgargan bo‘ladi:
die Kontrolle verlieren
– “o‘zini yo‘qotmoq”
den Nagel auf den Kopf treffen
– “to‘g‘ri gapni aytmoq”
Bunday holatlar semantik o‘zgarishning eng kuchli shaklidir, chunki ularning
zamonaviy ma’nosi kontekst orqali tushuniladi.
5. Zamonaviy kommunikatsiyaga moslashuv
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
317
Yangi texnologiyalar, internet madaniyati, siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar
tilga yangi ehtiyojlar olib kirmoqda. Shu bilan birga, fe’llarning ma’no doirasi
kengaymoqda:
posten
– (anglizm) “post joylashtirmoq”
streamen
– “translyatsiya qilmoq” (video yoki audio)
googeln
– “Google orqali qidirmoq”
6. Semantik o‘zgarish sabablari
Ichki omillar:
Sinonim va antonimlarning raqobati
Morfologik o‘zgarishlar
Tilning iqtisodiyligi (soddalashtirish)
Tashqi omillar:
Ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar
Texnologik taraqqiyot
Chet tillar ta’siri (ingliz tili asosiy manba)
Xulosa
Nemis tilidagi fe’llarning semantik o‘zgarishlari til taraqqiyotining ajralmas
qismidir. Ular tarixiy, ijtimoiy va madaniy omillar ta’sirida shakllanadi. Fe’llar orqali
ifodalangan harakat va holatlar doimiy ravishda yangilanib, yangi kommunikativ
ehtiyojlarga javob berib boradi. Shunday qilib, bu jarayon tilshunoslik uchun juda
muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Duden.
Das Bedeutungswörterbuch
. Mannheim: Bibliographisches Institut,
2020.
2.
Paul, H.
Prinzipien der Sprachgeschichte
. Tübingen: Niemeyer, 2007.
3.
Ulrich Ammon et al. (Hrsg.)
Sociolinguistics: An International Handbook
.
Berlin: de Gruyter, 2004.
4.
Löbner, S.
Semantik: Eine Einführung in die sprachwissenschaftliche
Bedeutungslehre
. Berlin: de Gruyter, 2013.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
318
5.
Bußmann, H.
Lexikon der Sprachwissenschaft
. Stuttgart: Kröner Verlag,
2008.
6.
Keller, R.
Sprachwandel
. Tübingen: Francke, 1990.
7.
Engel, U.
Syntax der deutschen Gegenwartssprache
. Berlin: Erich Schmidt
Verlag, 1994.
8.
Internet manbalari va korpus tahlillari (DWDS, IDS Mannheim).
9.Urunbayevna, I. O. (2024). ILM-FANDA TERMINLAR OLAMI. XALQARO
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI , 1 (1), 187-189.
10. Burxonovich, A. O. (2024). ZOOFRAZEMALARNI TADQIQ QILISHDA DA
TISHKINA TAHLIL METODI (RUS VA INGLIZ TILLARI MISOLIDA).
PEDAGOG, 7(9), 131-134.
11. Azamov, O. (2023). ZOOFRAZEMALARNI NEMIS TILIDAN OʽZBEK
TILIGA TARJIMA QILISH TAMOYILLARI. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(23), 100-106.
12.Urunbayevna, I. O. (2025, March). TA’LIM JARAYONLARIDA TADQIQOT
VA INNOVATSIYALARNI INTEGRATSIYA QILISHNI MATEMATIKA VA
TERMINOLOGIYAGA CHAMBARCHAS BOGLIQLIGI. In Uz Conferences (Vol.
1, No. 2).
13.Dadajonova, S., & Bozorova, G. (2025). CORRECT PRONUNCIATION
FORMATION IN FOREIGN LANGUAGE LESSONS (USING GERMAN AS AN
EXAMPLE). International Journal of Artificial Intelligence, 1(1), 250-253.
14.Muxtarovna, Q. N. (2025, March). NEMIS VA O ‘ZBEK TILLARI MISOLIDA
KOMPLIMENTNING TILSHUNOSLIK VA MADANIYATSHUNOSLIKDAGI O
‘RNI. In Uz Conferences (Vol. 1, No. 2).
15.ҚОДИРОВА, Н. М. ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ.
ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ Учредители: Министерство
высшего и среднего специального образования Республики Узбекистан, (2), 85-
99.
16.Akbaralievna, N.G. (2024). TARJIMADAGI TIL VA MADANIYAT
MUVOFIQLIKLARI. PEDAGOG , 7 (9), 135-137.
