MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
305
NUTQ FAOLIYATI TURLARINI O'RGATISH
Dadaxonov Dilshodbek Murodjon o’g’li
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 4-kurs 401-kurs talabasi
Ilmiy rahbar; Qodirova Nargizaxon
Annotatsiya:Maqolada nutq faoliyati turlari va ularni o‘rgatish jarayonining
nazariy va amaliy jihatlari o‘rganiladi. Nutq faoliyatining tinglash, gapirish, o‘qish va
yozish kabi asosiy turlari tahlil qilinadi, har bir tur uchun maxsus o‘qitish metodlari
va mashq turlari tavsiya qilinadi. O‘rgatish jarayonida kommunikativ yondashuvning
ahamiyati alohida yoritilgan.
Kalit so‘zlar: nutq faoliyati, tinglash, gapirish, o‘qish, yozish, kommunikativ
metod, til o‘rgatish.
Аннотация;;В статье рассматриваются виды речевой деятельности и
теоретико-практические аспекты их обучения. Анализируются основные виды
речевой деятельности — слушание, говорение, чтение и письмо, предлагаются
методы обучения и практические упражнения для каждого вида. Особое
внимание уделено значению коммуникативного подхода в образовательном
процессе.
Ключевые слова: речевая деятельность, аудирование, говорение, чтение,
письмо, коммуникативный метод, обучение языку.
Annotation;The article examines the types of speech activities and the
theoretical and practical aspects of teaching them. It analyzes the main types of speech
activity—listening, speaking, reading, and writing—and suggests specific teaching
methods and exercises for each type. The importance of the communicative approach
in the educational process is particularly emphasized.
Keywords:
speech
activity,
listening,
speaking,
reading,
writing,
communicative method, language teaching.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
306
Kirish
Nutq faoliyati inson tafakkuri va muloqotining ajralmas qismi bo‘lib, ta’lim
jarayonida uni shakllantirish va rivojlantirish o‘ta muhim vazifalardan biridir. Nutq
faoliyatini o‘rgatish nafaqat tilni o‘zlashtirish, balki mustaqil fikrlash, o‘z fikrini aniq
va to‘g‘ri ifodalash qobiliyatini ham rivojlantiradi. Bugungi kunda pedagogika va til
o‘rgatish metodikasi nutq faoliyatining to‘rtta asosiy turini — tinglash, gapirish, o‘qish
va yozish — mukammal rivojlantirishga alohida e’tibor qaratmoqda.
1. Nutq faoliyati turlari va ularning mohiyati
1.1. Tinglab tushunish (auditoriya faoliyati)
Tinglash — bu nutqni qabul qilish va uni anglab yetish faoliyatidir.
Tinglab tushunish ko‘nikmalari:
E’tibor bilan eshitish;
Ma’lumotlarni to‘g‘ri qabul qilish;
Eshitilgan ma’lumotlarni tahlil qilish va izohlash.
O‘rgatish usullari:
Dialog va hikoya tinglatish;
Savol-javob o‘tkazish;
Audio-matnlar bilan ishlash;
Filmlardan parcha tinglatib, mazmunini qayta hikoya qildirish.
Misol:
O‘qituvchi qisqa hikoyani o‘qib beradi va o‘quvchilarga asosiy fikrni aniqlash
vazifasini beradi.
1.2. Gapirish (og‘zaki ifoda faoliyati)
Gapirish
—
fikrni
so‘z
orqali
ifodalash
faoliyatidir.
Gapirish ko‘nikmalari:
O‘z fikrini ravon ifodalash;
Savollarga to‘g‘ri javob berish;
Nutq davomida fikrni mantiqiy rivojlantirish.
O‘rgatish usullari:
Dialog va monolog mashqlari;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
307
Rol o‘ynash (role play);
Mavzu asosida hikoya tuzish;
Bahs-munozaralar tashkil etish.
Misol:
"Dam olish kunlari haqida gapirib bering" mashqi orqali o‘quvchilarning mustaqil
gapirish qobiliyati rivojlantiriladi.
1.3. O‘qish (vizual qabul faoliyati)
O‘qish — yozilgan nutqni qabul qilish va tushunish faoliyatidir.
O‘qish ko‘nikmalari:
Tez va ongli o‘qish;
Matndan asosiy ma’lumotni ajratish;
O‘qilgan matn asosida fikr yuritish.
O‘rgatish usullari:
Maqsadli o‘qish (specific reading tasks);
Matndan savollar tayyorlash;
Referat va konspekt tayyorlash.
Misol:
Berilgan maqolani o‘qib, asosiy fikr va dalillarni ajratish topshirig‘i.
1.4. Yozish (grafik ifoda faoliyati)
Yozish
—
fikrni
yozma
shaklda
ifodalash
faoliyatidir.
Yozish ko‘nikmalari:
Grammatik jihatdan to‘g‘ri yozish;
Fikrni aniq va mantiqli ifodalash;
Matnni reja asosida tuzish.
O‘rgatish usullari:
Qisqa matnlar yozish (post, xat, referat);
Hikoya yoki maqola yozish;
Diktant va erkin yozish mashqlari.
Misol:
"Sevimli faslim" mavzusida 10-15 gapdan iborat insho yozish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
308
2. Nutq faoliyatini rivojlantirishda kommunikativ yondashuv
Kommunikativ yondashuv — tilni o‘rganishning asosiy maqsadi aloqa qilish
ekanligini
e’tiborga
oladi.
O‘qituvchi nutq faoliyatining barcha turlarini birlashtirib, haqiqiy hayotiy vaziyatlar
yaratib, o‘quvchilarning muloqotda erkin harakat qilishlarini ta’minlaydi.
Asosiy prinsiplari:
Real muloqot vaziyatlari yaratish;
O‘quvchilarning shaxsiy tajribasidan foydalanish;
Erkin fikr almashinuvini qo‘llab-quvvatlash.
Mashq turlari:
Simulyatsiyalar (restaurant, market, travel agency);
Erkin suhbatlar (free discussions);
Debatlar va loyiha ishlar.
Xulosa
Nutq faoliyati turlarini o‘rgatish — bu o‘quvchilarning til ko‘nikmalarini
mukammallashtirish va ularga mustaqil, aniq, ravon muloqot qilish imkonini beruvchi
jarayondir.
Tinglash, gapirish, o‘qish va yozishni uyg‘un tarzda rivojlantirish orqali o‘quvchining
muloqot madaniyati, fikrlash layoqati va til kompetensiyasi yuqori darajaga ko‘tariladi.
O‘rgatish jarayonida kommunikativ yondashuvdan foydalanish, nutq faoliyatining har
bir turini haqiqiy hayotiy vaziyatlarda mashq qildirish eng samarali usul hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
G‘afurov, S. (2020).
Til o‘rgatish nazariyasi va amaliyoti
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
2.
Karimova, D. (2019).
Nutq faoliyatining o‘rgatish metodikasi
. Samarqand:
Zarafshon nashriyoti.
3.
Brown, H. D. (2001).
Teaching by Principles: An Interactive Approach to
Language Pedagogy
. Longman.
4.
Harmer, J. (2007).
The Practice of English Language Teaching
. Pearson
Education.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
309
5.
Richards, J.C. & Schmidt, R. (2010).
Longman Dictionary of Language
Teaching and Applied Linguistics
. Longman.
6.
Ellis, R. (1997).
Second Language Acquisition
. Oxford University Press.
7.
Celce-Murcia, M. (2001).
Teaching English as a Second or Foreign Language
.
Heinle & Heinle Publishers.
8.
Zimnyaya, I. A. (2001).
Psixologiya obucheniya inostrannym yazykam
. Moskva:
Logos.
