MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
220
QADIMGI ARXITEKTURA RIVOJLANISHI VA UNING
ZAMONAVIY ME'MORCHILIKKA TA'SIRI
Sultonova Xilolaxon Orifjon qizi
Termiz Davlat Muhandislik va Agrotexnologiyalar Universiteti
Arxitektura (turlari bo’yicha) 2-kurs talabasi
Amonov Sardor Xolmirzayevich
Termiz Davlat Muhandislik va Agrotexnologiyalar Universiteti
Arxitektura (turlari bo’yicha) 2-kurs talabasi
Annotatsiya:Insoniyat tarixida arxitektura nafaqat yashash uchun bino va
inshootlar barpo etish san’ati, balki madaniyat, dunyoqarash va tafakkur ifodasi
sifatida muhim rol o‘ynagan. Har bir davr o‘ziga xos arxitektura uslublarini yaratdi,
bu uslublar esa zamonaviy me’morchilikda o‘z aksini topmoqda. Qadimgi davr
me’morchiligi – Misr piramidalari, Yunoniston ibodatxonalari, Rim imperiyasi
amfiteatrlari va Sharq me’morligi namunalarining o‘ziga xosligi hozirgi kungacha
ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda.
Kalit so’z: Qadimgi, arxitektura, bino, inshoot, madaniyat, davr, zamonaviy,
uslub, me’morchilik
Qadimgi arxitektura rivojlanish bosqichlari:
Qadimgi Misr me’morchiligi:
Misr arxitekturasi monumental shakllari bilan ajralib turadi. Piramidalar,
obelisklar va ibodatxonalar – bular qadimgi misrliklarning diniy e’tiqodlari va
abadiylikka bo‘lgan ishonchining ifodasi bo‘lgan. Geometrik aniqlik, simmetriya va
muqaddaslik tushunchalari ushbu inshootlarda asosiy o‘rin egallaydi.
Qadimgi Yunoniston arxitekturasi:
Yunonlar estetikaga, uyg‘unlikka va proporsiyaga katta e’tibor bergan. Dor,
Ion va Korinf uslublaridagi ustunlar bu davr me’morchiligining eng muhim
belgilaridan hisoblanadi. Afina shahridagi Parfenon ibodatxonasi ushbu uslubning
yorqin namunasi hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
221
Qadimgi Rim me’morchiligi:
Rim arxitekturasi texnologik yangiliklar – yoysimon gumbazlar, yo‘laklar,
amfiteatrlar, suv inshootlari (akveduklar) bilan ajralib turadi. Rimliklar beton
materialini keng qo‘llash orqali katta hajmdagi inshootlarni tez va bardoshli tarzda
qurishga erishgan.
Sharq va Islom arxitekturasi:
Markaziy Osiyo, Hindiston, Xitoy va Islom dunyosi arxitekturasi ham o‘ziga
xos yondashuvlari bilan tarixda muhim o‘rin egallaydi. Xususan, Samarqand, Buxoro
va Xivaning tarixiy obidalari, Eron va Hindistondagi masjid va madrasalar murakkab
naqshlar, mozaikalar va gumbazlar bilan bezatilgan.
Qadimgi arxitektura uslublarining zamonaviy me’morchilikka ta’siri:
Klassik uslubning qayta uyg‘onishi:
Yevropada Renessans davrida yunon va rim me’morchiligiga bo‘lgan qiziqish
ortib, ko‘plab inshootlarda qadimgi uslublar qayta tiklandi. Bugungi kunda ham
davlat binolari, universitetlar va muzeylar klassik ustunlar va simmetrik shakllar bilan
loyihalanmoqda.
Minimalizm va funksionalizmga yo‘l ochilishi:
Qadimgi
Rim
arxitekturasining
funksionallik
tamoyili
zamonaviy
me’morchilikda, ayniqsa Bauhaus maktabi va modernizmda o‘z aksini topdi. Bino
faqat go‘zallik emas, balki qulaylik va amaliylik manbai bo‘lishi kerak degan fikr
qadimda boshlangan va hozirga qadar rivojlanmoqda.
Tabiat bilan uyg‘unlik g‘oyasi:
Qadimgi Sharq me’morchiligida inshootlar tabiat bilan uyg‘unlashtirilar edi –
hovli, bog‘ va suv havzalari majmuaning ajralmas qismi edi. Bugungi ekologik
arxitektura yo‘nalishlari ham ayni maqsadga – tabiatga moslashuv va uni asrashga
intiladi.
Dekorativ san’at va bezaklar ilhomi:
Islom me’morchiligidagi murakkab geometrik naqshlar, arabeska va yozuvlar
zamonaviy interyer va eksteryer dizaynlarida ko‘p qo‘llanilmoqda. Bu bezaklar
me’morchilikni nafaqat amaliy, balki ruhiy-estetik jihatdan boyitmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
222
Qadimgi arxitektura bu – inson tafakkurining, madaniyatining va san’atining
beqiyos durdonalaridan biridir. Uning asarlari zamonaviy me’morchilik uchun
nafaqat tarixiy yodgorlik, balki g‘oya, ilhom va o‘rnak manbai bo‘lib xizmat
qilmoqda. Hozirgi zamon me’morlari ilg‘or texnologiyalar bilan birga qadimiy
bilimlarni uyg‘unlashtirish orqali yangi davr arxitekturasini yaratmoqdalar. Bu esa
me’morchilikni doimiy rivojlanish va yangilanish yo‘lida olib boradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov A.A. Me’morchilik tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2019.
2. Hasanov H. Qadimgi dunyo arxitekturasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2017.
3. Kostof, Spiro. A History of Architecture: Settings and Rituals. – Oxford University
Press, 1995.
4. Fletcher, Banister. A History of Architecture on the Comparative Method. – 20th
edition, Butterworth-Heinemann, 2001.
5. Grabar, Oleg. The Formation of Islamic Art. – Yale University Press, 1987.
6. Kruft, Hanno-Walter. A History of Architectural Theory: From Vitruvius to the
Present. – Princeton Architectural Press, 1994.
7. Mahmudov R., Sultonov M. O‘zbekiston me’morchiligi tarixi. – Toshkent:
“Sharq”, 2020.
8. Frampton, Kenneth. Modern Architecture: A Critical History. – Thames & Hudson,
2020.
9. Ching, Francis D.K. Architecture: Form, Space, and Order. – Wiley, 2015.
10. UNESCO World Heritage Centre – www.whc.unesco.org (Qadimiy me’moriy
yodgorliklar ro‘yxati va tavsifi uchun)
