MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
217
MARKAZIY OSIYO ARXITEKTURASI: TARIX, USLUBLAR VA
MADANIY OʻZIGA XOSLIK
Sultonova Xilolaxon Orifjon qizi
Termiz Davlat Muhandislik va Agrotexnologiyalar Universiteti
Arxitektura (turlari bo’yicha) 2-kurs talabasi
Amonov Sardor Xolmirzayevich
Termiz Davlat Muhandislik va Agrotexnologiyalar Universiteti
Arxitektura (turlari bo’yicha) 2-kurs talabasi
Annotatsiya: Markaziy Osiyo — qadim zamonlardan buyon sivilizatsiyalar
chorrahasi boʻlib kelgan mintaqa. Bu hududda qadimiy turkiy, forsiy, arab va boshqa
ko‘plab xalqlarning madaniyati va sanʼati tutashib, betakror arxitektura uslublari
shakllangan. Ayniqsa, arxitektura bu mintaqaning tarixiy, diniy va madaniy
rivojlanishini aks ettirgan muhim san’at sohasidir. Ushbu maqolada Markaziy Osiyo
arxitekturasi tarixiga, uning asosiy uslublariga va madaniy oʻziga xosligiga
to‘xtalamiz.
Kalit so’z: Markaziy Osiyo, sivilizatsiya, hudud, arxitektura, uslub,
madaniyat, san’at
Tarixiy taraqqiyot bosqichlari:
Qadimgi davr arxitekturasi:
Qadimgi So‘g‘diyona, Baqtriya va Xorazm kabi hududlarda miloddan avvalgi
ming yilliklarda me’morchilik rivojlangan. Qadimgi qal’alar, ibodatxonalar va
saroylar gʻisht, loy va toshdan qurilgan. Aytilishicha, Afrosiyob, Qang‘ davlati va
Topraq-qal’a yodgorliklari shular jumlasidandir. Bu davrda minorasimon
ibodatxonalar va mustahkam mudofaa devorlari koʻp uchraydi.
Islomiy davr arxitekturasi:
Islom dini tarqalishi bilan Markaziy Osiyoda yangi arxitektura shakllana
boshladi. IX–X asrlarda Somoniylar davrida me’morlikda murakkab geometrik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
218
bezaklar, gumbazli va peshtakli inshootlar koʻpaya boshladi. Buxorodagi Ismoil
Somoniy maqbarasi bu davr arxitekturasining yorqin namunasi hisoblanadi.
Temuriylar davri
XIV–XV asrlarda Amir Temur va uning avlodlari davrida arxitektura gullab-
yashnadi. Samarqand, Buxoro, Hirot, Toshkent kabi shaharlarda ko‘plab madrasa,
masjid, maqbara, karvonsaroy va minoralar qurildi. Ulug‘bek madrasasi, Shohi Zinda
majmuasi va Go‘ri Amir maqbarasi bu davrning durdonalari sanaladi.
Rossiya va Sovet davri
XIX asrdan boshlab rus imperiyasi va keyinchalik Sovet Ittifoqi ta’sirida
arxitektura zamonaviylik sari yuz tutdi. Neo-klassik uslubda qurilgan davlat binolari,
keng maydonlar, madaniyat saroylari va yirik sanoat ob’ektlari barpo etildi. Shu bilan
birga, tarixiy obidalar ham ta’mirlandi yoki qayta tiklandi.
Mustaqillikdan keyingi davr
1991 yildan so‘ng mintaqadagi davlatlar milliylikka asoslangan me’moriy
yondashuvni kuchaytirdi. Masalan, O‘zbekistonda Registon majmuasining
rekonstruksiyasi, Turkmanistonda Ashxoboddagi marmardan qurilgan binolar,
Qozog‘istonda Ostona (hozirgi Nursulton) shahrining zamonaviy arxitekturasi bunga
misoldir.
Asosiy uslublar va ularning xususiyatlari
Peshtakli uslub – Bu uslubda inshootlar katta darvozalar (peshtaklar) bilan
bezatiladi. Peshtaklar odatda koshin bilan qoplangan va muqarnaslar bilan bezatilgan.
Gumbazli uslub – Markaziy Osiyo arxitekturasining ajralmas elementi.
Gumbazlar binoning markaziy qismida joylashgan bo‘lib, ichki bezaklarda ham katta
ahamiyat kasb etgan.
Koshin va ganch bezaklar – Qurilishlarda devor va gumbazlarni bezash
uchun rangli koshinlar, arabeska naqshlar va Qur’on oyatlari yozilgan ganch
o‘ymakorligi keng qo‘llanilgan.
Ichki hovli (ko‘k saroy) shakli – Ko‘plab inshootlar ichki hovli atrofida
joylashtirilgan, bu esa iqlim sharoitlariga moslashtirilgan arxitektura hisoblanadi.
Madaniy oʻziga xoslik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
219
Markaziy Osiyo arxitekturasi nafaqat estetik go‘zallik, balki diniy-falsafiy va
ijtimoiy ma’lumotlarni ham o‘zida mujassam etgan. Har bir bezak, har bir shakl
ramziy ma’noga ega. Masalan, sakkiz burchakli yulduz – komillik timsoli, gumbaz –
osmon va ilohiy dunyoni anglatadi.
Shuningdek, ushbu hududda arxitektura diniy (masjid, maqbara), fuqarolik
(karvonsaroy, hammom, bozor), va mudofaa (qal’a, minoralar) kabi ko‘p tarmoqli
yo‘nalishlarda rivojlangan. Har bir inshoot atrofdagi tabiat, iqlim va xalqning turmush
tarzi bilan uyg‘unlashtirilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov A.A. Me’morchilik tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2019.
2. Hasanov H. Qadimgi dunyo arxitekturasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2017.
3. Kostof, Spiro. A History of Architecture: Settings and Rituals. – Oxford University
Press, 1995.
4. Fletcher, Banister. A History of Architecture on the Comparative Method. – 20th
edition, Butterworth-Heinemann, 2001.
5. Grabar, Oleg. The Formation of Islamic Art. – Yale University Press, 1987.
6. Kruft, Hanno-Walter. A History of Architectural Theory: From Vitruvius to the
Present. – Princeton Architectural Press, 1994.
7. Mahmudov R., Sultonov M. O‘zbekiston me’morchiligi tarixi. – Toshkent:
“Sharq”, 2020.
8. Frampton, Kenneth. Modern Architecture: A Critical History. – Thames & Hudson,
2020.
9. Ching, Francis D.K. Architecture: Form, Space, and Order. – Wiley, 2015.
10. UNESCO World Heritage Centre – www.whc.unesco.org (Qadimiy me’moriy
yodgorliklar ro‘yxati va tavsifi uchun)
