MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
206
BUYUK IPAK YO‘LI SHAHRLARINING ME’MORCHILIK
YODGORLIKLARI
Sultonova Xilolaxon Orifjon qizi
Termiz Davlat Muhandislik va Agrotexnologiyalar Universiteti
Arxitektura (turlari bo’yicha) 2-kurs talabasi
Amonov Sardor Xolmirzayevich
Termiz Davlat Muhandislik va Agrotexnologiyalar Universiteti
Arxitektura (turlari bo’yicha) 2-kurs talabasi
Annotatsiya: Buyuk Ipak yo‘li — qadimda Osiyoni Yevropa bilan
bog‘lab turgan eng muhim savdo yo‘llaridan biri bo‘lib, u faqatgina iqtisodiy
almashuvlar emas, balki madaniyat, ilm-fan, san’at va me’morchilik sohalarining
ham rivojlanishiga kuchli turtki bergan. Bu yo‘l bo‘ylab joylashgan qadimiy
shaharlar o‘zining betakror me’morchilik yodgorliklari bilan jahon tamadduni
rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. Samarqand, Buxoro, Hirot, Marv, Xiva, Tabriz, Rey,
Kesh (Shahrisabz) va boshqa ko‘plab shaharlardagi tarixiy obidalar bugungi
kunda ham bu buyuk yo‘lning madaniy ahamiyatini yodga solib turadi.
Kalit so’z: Buyuk ipak yo’li, savdo, iqtisodiy, madaniy, yevropa,
me’morchilik, yodgorliklar
Samarqand — Sharq durdonasi:
Samarqand — Buyuk Ipak yo‘lining eng muhim markazlaridan biri. Shahar
o‘zining me’moriy yodgorliklari bilan dunyo e’tiborini tortib kelgan. Ulug‘bek
madrasasi, Shohi Zinda majmuasi, Bibixonim masjidi, Go‘ri Amir maqbarasi —
bu yodgorliklar Sharq me’morchiligining eng go‘zal namunalaridir. Ayniqsa,
Ulug‘bek madrasasi ilm-fan markazi bo‘lib, astronomiya va matematikaning
rivojiga katta hissa qo‘shgan.
Buxoro — islom madaniy markazi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
207
Buxoro shahri o‘rta asrlarda musulmon dunyosining eng yirik diniy, ilmiy
va madaniy markazlaridan biri bo‘lgan. Ark qal’asi, Kalyan minora va masjidi, Mir
Arab madrasasi, Abdulazizxon madrasasi kabi me’moriy obidalar bu shaharning
boy tarixidan darak beradi. Ayniqsa, Kalyan minorasi o‘zining balandligi va nafis
naqshlari bilan ajralib turadi. Buxoroning tarixiy markazi bugungi kunda
UNESCOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Xiva — ochiq osmon ostidagi muzey:
Xiva shahri, ayniqsa Ichan Qal’a hududi, me’morchilik obidalari bilan boy.
Tosh hovlili uylar, madrasalar, minoralar, masjidlar va maqbaralar bu yerda o‘ziga
xos tarixiy landshaftni tashkil etadi. Muhammad Aminxon madrasasi, Kalta Minor,
Pahlavon Mahmud maqbarasi — Xivaning yodgorliklari orasida alohida o‘rin
egallaydi.
Shahrisabz — Temuriylar yuragi:
Shahrisabz shahri ham Buyuk Ipak yo‘li bo‘yidagi yirik markazlardan biri
bo‘lgan. Amir Temur bu yerda o‘zining vatani sifatida ko‘plab obidalar qurgan. Aq
Saroy saroyi, Dorus-Saodat va Dorut-Tilovat majmualari Temuriylar davridagi
me’morchilikning eng yuksak cho‘qqilaridandir. Ayniqsa, Aq Saroyning darvozasi
o‘zining muhtashamligi bilan diqqatga sazovor.
Marv va Hirot — Eron vohasining yodgorliklari:
Marv (bugungi Turkmanistonda joylashgan) o‘z vaqtida xuddi Bag‘dod va
Damashq qatori islom dunyosining yirik markazlaridan biri bo‘lgan. Bu yerda
qilingan arxitektura asarlari — masjidlar, madrasa, karvonsaroylar Buyuk Ipak
yo‘lining iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol o‘ynagan. Hirot shahri esa
Temuriylar davrida gullab-yashnagan. Alisher Navoiyning homiyligi ostida
qurilgan madrasalar va masjidlar bu yerning madaniy obro‘sini oshirgan.
Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab joylashgan shaharlarning me’morchilik
yodgorliklari nafaqat o‘z davrining san’at yutuqlarini, balki xalqlararo
aloqalarning, diniy va ilmiy taraqqiyotning ham timsolidir. Bu obidalar bugungi
kunda ham nafaqat sayyohlarni, balki tarixchilar, arxeologlar va me’morlarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
208
o‘ziga jalb qilib kelmoqda. Buyuk Ipak yo‘li merosini saqlash va o‘rganish — bu
jahon madaniy merosini boyitish demakdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov A.A. Me’morchilik tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2019.
2. Hasanov H. Qadimgi dunyo arxitekturasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2017.
3. Kostof, Spiro. A History of Architecture: Settings and Rituals. – Oxford
University Press, 1995.
4. Fletcher, Banister. A History of Architecture on the Comparative Method. – 20th
edition, Butterworth-Heinemann, 2001.
5. Grabar, Oleg. The Formation of Islamic Art. – Yale University Press, 1987.
6. Kruft, Hanno-Walter. A History of Architectural Theory: From Vitruvius to the
Present. – Princeton Architectural Press, 1994.
7. Mahmudov R., Sultonov M. O‘zbekiston me’morchiligi tarixi. – Toshkent:
“Sharq”, 2020.
8. Frampton, Kenneth. Modern Architecture: A Critical History. – Thames & Hudson,
2020.
9. Ching, Francis D.K. Architecture: Form, Space, and Order. – Wiley, 2015.
10. UNESCO World Heritage Centre – www.whc.unesco.org (Qadimiy me’moriy
yodgorliklar ro‘yxati va tavsifi uchun)
