MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
420
DUTOR VA O‘ZBEKONA URF-ODATLAR: TARIXIY MEROS VA
ZAMONAVIY AHAMIYATI
ABSATOVA MUNISA ABDUSALOM QIZI
Termiz davlat pedagogika instituti Jismoniy madaniyat va san’at fakulteti
Musiqiy ta’lim yo’nalishi 23-01 guruh talabasi
Ilmiy rahbar: M.Xo’jageldiyeva
Musiqa mahorati va madaniyati kafedrasi katta o’qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada dutorning o‘zbek xalqining urf-odatlari,
madaniyati va tarixiy rivojlanishidagi o‘rni tahlil qilinadi. Dutor nafaqat musiqiy
asbob, balki milliy o‘zlik va madaniy meros timsoli sifatida ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Maqolada dutorning kelib chiqishi, uning turli davrlardagi ijtimoiy-
ma’naviy hayotdagi roli hamda xalq og‘zaki ijodi va an’anaviy san’at bilan
aloqadorligi yoritiladi.
Kalit so’zlar: dutor, o‘zbek madaniyati, milliy meros, an’anaviy musiqa, xalq
ijodi, tarixiy rivojlanish, ijrochilik uslubi.
Abstract:
This article analyzes the role of the dutar in Uzbek traditions,
culture, and historical development. The dutar is not only a musical instrument but
also an important symbol of national identity and cultural heritage. The article
explores the origins of the dutar, its role in various periods of socio-cultural life, and
its connection with folk oral creativity and traditional arts.
Key words: dutar, Uzbek culture, national heritage, traditional music, folk
art, historical development, performance style.
KIRISH
O‘zbek milliy madaniyati va urf-odatlari boy tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, ular
turli san’at turlari orqali ifodalanadi. Ushbu madaniy merosning ajralmas qismi
sifatida dutor o‘zining o‘ziga xos ovoz va chalish uslubi bilan xalqimizning musiqa
an’analarida muhim o‘rin egallaydi. Maqolaning maqsadi – dutorning tarixiy kelib
chiqishi, uning urf-odatlardagi roli va zamonaviy davrda saqlanib qolishidagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
421
omillarni ilmiy tahlil qilishdir. Dutor qadimgi davrlardan beri Markaziy Osiyo
hududida keng tarqalgan cholg‘u asboblardan biridir. Arxeologik va etnografik
tadqiqotlarga ko‘ra, dutorning ildizlari turkiy xalqlarning madaniy merosiga borib
taqaladi. Dutorning soddaligi va yengilligi uni dehqonlar, chorvachilar va ziyofatlarda
qo‘llashga qulay asbobga aylantirgan. Shu bilan birga, dutorning tovush berish
mexanizmi va materiallari (ko‘pincha yog‘och va haykaltaroshlik asboblari) uning
mahalliy ishlab chiqarilgan an’anaviy hunarmandchilik bilan chambarchas
bog‘liqligini ko‘rsatadi. O‘zbek xalq san’atida dutor o‘zining betakror ovozi bilan
xalq qo‘shiqlari, davolash marosimlari, toy-kiyn marosimlari va diniy bayramlarda
muhim rol o‘ynagan. Dutor nafaqat musiqa asbobi sifatida, balki milliy identitetning
ramzi sifatida qadrlanadi. Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, dutorning chalishi orqali inson
ruhiy holati ifodalanib, tabiat va inson o‘rtasidagi uyg‘unlik namoyon etiladi.
Shuningdek, dutorning ijrochiligi asrlar davomida ustadan-usta o‘tgan maxsus
mahorat va bilimlarni talab qilgan, bu esa uning xalq orasidagi mavqeini yanada
mustahkamlagan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Dutor( fors. ) — O'rta Osiyo, Eronva Janubiy Osiyodatarqalgan an'anaviy
ikki torli musiqa asbobidir. Nomi fors tilidan„ikki tor“ (< du— „ikki“, tār— „tor“)
deb tarjima qilinadi, biroq Hirotdutori o'n tor’tta torli bo'ladi. Dutor XV asr atroflarida
paydo
bo'lgan.
Yasalishi:
Dutor tut, o'rik, yong'oq yog'ochlaridan yasaladi. Dutorning qorni o'nga yaqin yupqa
taxtakachni egib, bir-biriga yopishtirilib yasaladi. Buning ustidan qopqoq yopiladi va
tayyor bo'lgan qorin dastaga ulanadi. Torgiryokitor ilgakdutorning ikki simini ko'tarib
turadi. Dutorning dastasi ingichka uzun bo'ladi. Boshqa torli asboblardaodatda
metalpardalar bo'lsa, dutorda dastasiga o'ralgan 15 ga yaqin ipak parda bo'ladi.
Zamonaviy dutorlarning pardalari ba'zan yog'och yoki suyakdan yasaladi.
Dutor dastasi suyak, sadaf bilan bezaladi. Dutor torlari avvaliga ichakdan, keyin
ipakdantayyorlanar
edi.
Zamonaviy
dutor
torlari
neylondanqilinadi.
Registri: Dutorda bir yarim oktavaatrofidagi diatonik-xromatik gamma bor.
Chalish uslablari Dutorni turli zarb bilan chalish mumkin. Yakka zarb, qo'sh zarb,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
422
piripirak, rez kabi zarblar bilan chalinadi. O'zbek xalq ijodida: Dutor uchun xalq
orasida maxsus kuylar yaratilgan. Bular safiga „To'rg'ay“, „Farg'onacha“, „Tanovar“,
„Munojot“, „Rohat“, „Jigarpora“, „Dilxiroj“, „Chertmak“, „Shafoat“, „Suvora“,
„Qo'shtor“
kuylarini
kiritish
mumkin.
O'zbek
Merosidan:
Dutor(fors— ikki tor) — 1) torli chertma milliy musiqa cholg'usi. O'zbek, tojik,
uyg'ur, turkman, qoraqalpoq xalqlari orasida keng tarqalgan. O'zbek D.i muloyim,
nafis va shi-rali ovozi b-n boshqa cholg'ulardan ajralib turadi. U asosan tut, o'rik
yog'ochlaridan yasaladi. Cholg'uning kosaxonasi (rezonatori) 8—12 ta yupqa, bir-
biriga yonmayon yopishtirilgan taxtacha (qovurg'a)dan ishlanadi. Kosaxonaning
ustki, ochiq qismiga yupqa qopqoq yopiladi va kosaxona bo'g'iz orqali dastaga
ulanadi. D.ning uzun va ingichka dastasiga 13—17 ta parda bog'lanadi. Kosaxona va
dastaga suyak va sadafdan ishlangan bezak naqshlar o'yib yopishtiriladi. Torlari ipak
iplaridan eshiladi. Ular Tanavor sozi (kvarta), Munojot sozi (kvinta), Qo'shtor sozi
(unison)ga sozlanadi. Uyg'urlarda D. kattaroq shaklda, Turkmanistonda fakat o'yma
(qazma) turi, Xorazm va Qoraqalpog'istonda kosaxonasi qovurg'alik D.lar b-n birga
hajmi kichik, o'yma xillari ham uchraydi. D. yakkanavoz va jo'rnavoz cholg'u sozi
bo'lib, sozandadan katta ijro mahoratini talab etadi. D.da yakka zarb, qo'shzarb, bilak
zarb, bidratma, teskari zarb kabi ijro usullari mavjud. D. haqidagi dastlabki yozma
ma'lumotlarni Navoiyning zamondoshi Zaynulobidin al-Husayniy „Musiqaning ilmiy
va amaliy qoidalari“ nomli risolasi (16-bobi)da uchratamiz. 16—17-a.larda „Dutoriy“
ta xallusi b-n ijod etgan (hirotlik Yusuf Mavdudiy Dutoriy, mashhadlik Mirquliy
Dutoriy kabi) sozandalarning nomlari manbalarda saqlangan. Hozirda milliy D.
ijrochiligining o'ziga xos uslublari 4 ta asosiy (Andijon, Toshkent, Samarqand va
Xorazm) maktablari orqali namoyon bo'ladi. 20-a.da Andijon maktabi
namoyandalaridan Dorip dutorchi, M. Najmiddinov, O. Rustamov, K. Jabborov,
Fargʻonada Qo'zixon Madrahimov ijrosida „Nolish“, „Cho'pon“, „Andijon Kurdi“,
„Andijon Sayqali“, „Tuya bo'zloq“, „Qo'shtor“; Toshkent maktabi yirik vakillaridan
Solixon Hoji, A. Vahobov, F. Sodiqov, M. Yunusov, T. Alimatov, 3. Obidov, S.
Yo'ldoshevlar talqinida „Sharob 1, 2“, „Shafoat 1, 2, 3“, Toshkent Sayqali",
„Toshkent Kurdi“, „Rajabiy 1, 2“, „Kurash“, „Dutor Bayoti“, „Dutor Navosi“;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
423
Samarqand maktabi ustozlaridan Hoji Abdulaziz, Qori Siroj Yusupovlar ijrosida
„Guluzorim“, „Bebokcha“, „Bozurgoniy“, „Gullar vodiysi“; Xorazm maktabi
vakillaridan N. Boltayev, Yu. Jabborovlar ijrosida „Koradali“, „Aliqambar“, „Saqili
Navo“ singari mumtoz kuylarda o'z ifodasini topgan. 1970-y.lardan yakka D.da
Shashmaqom cholg'u va ashula yoʻllari ham ijro etila boshlandi. O'zbek
bastakorlaridan N. Hasanov „Gilos“, F. Sodiqov „Dutorim“, S. Yoʻldoshev „Dutor
uchun yaratganlar; 2) dutor-alt — an'anaviy 1930-yillarda qayta ishlash natijasida
paydo bo'lgan turi. Torlari kapron (yoki boshqa polimer iplari)dan ishlanadi.
Dastasiga xromatik tartibda joylashgan yog'och yoki suyak pardalari yelimlab
yopishtiriladi. Repertuaridan asosan o'zbek kompozitorlari tomonidan qayta
ishlangan (garmonizatsiyalashgan) xalq kuylari, fortepiano jo'rligida ijro etilayotgan
asarlar o'rin olgan. Mazkur Dutor asosida (O'zbek xalq cholg'ulari orkestriga moslab)
turli hajmdagi Dutor xillari (Dutor— bas, Dutor— kontrabas) ishlandi.
Dutor( fors.) — O'rta Osiyo, Eronva Janubiy Osiyodatarqalgan an'anaviy ikki torli
musiqa asbobidir. il kuylasin“, 3. Obidov „Tog' go'zali“, O. Qosimov „Yangra sozim“
kabi asarlarni
O‘zbek urf-odatlarida dutorning o‘rni keng va ko‘p qirrali. Misol uchun:
To’y marosimlari: Urf-odatlarga ko‘ra, dutor chalish toy marosimlarida
kechinmalarni sharhlash va mehmonlarni xushnud etishda qo‘llaniladi. Bu yerda
dutor nafaqat musiqa vositasi, balki yangi oilaga omad va baxt tilash ramzi sifatida
ham e’tirof etiladi. Bayram tadbirlari: Navro‘z, Qurbon hayiti kabi milliy
bayramlarda dutor chalish an’analari davom ettiriladi. Bunday marosimlarda
dutorning ovozi bilan xalqning birligi, ruhiyati va tarixiy an’analarining davomiyligi
ifodalanadi. Afsanaviy rivoyatlar va hikoyalar: Dutor ko‘pincha xalq og‘zaki ijodi va
afsonalarida eslatib o‘tiladi. Bu rivoyatlar dutorning mistik kuchi va ruhiy
ahamiyatini o‘zida aks ettiradi. Ushbu urf-odatlar dutorning nafaqat san’at asbobi,
balki madaniy xotira va xalq ongining ajralmas qismi ekanligini ko‘rsatadi. Bugungi
kunda globalizatsiya sharoitida an’anaviy san’at shakllari, jumladan, dutor chalish
san’ati ham o‘zgarish jarayoniga duch kelmoqda. Zamonaviy musiqa janrlari,
elektron asboblar va yangi ijro uslublari dutorning an’anaviy qiyofasiga ta’sir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
424
ko‘rsatmoqda. Shunga qaramay, ko‘plab madaniyat arboblari va yosh ijrochilar
dutorning urf-odatlardagi rolini saqlab qolish va uni kelajak avlodlarga yetkazish
uchun faol ish olib bormoqdalar. Milliy festivallar, konsertlar va seminarlar dutor
san’atining yangi qirralarini kashf etishda muhim platforma hisoblanadi.
XULOSA
Dutor o‘zbek madaniyatining betakror unsurlaridan biri bo‘lib, uning tarixiy
ildizlari, urf-odatlardagi o‘rni va zamonaviy davrdagi saqlanishi milliy identitetni
mustahkamlashda katta rol o‘ynaydi. Tarixiy meros sifatida dutor nafaqat musiqa
asbobi, balki xalq og‘zaki ijodi, urf-odatlar va ruhiy qadriyatlarning jonli
namunasidir. Shu sababli, dutor san’atini asrash va rivojlantirish, kelajak avlodlarga
o‘zbek madaniy merosining boyligini etkazishda dolzarb masala sifatida qolmoqda.
ADABIYOTLAR
1. Xudoyberdiyev, M. (2018). O‘zbek xalq cholg‘u asboblari va ularning tarixi.
Toshkent: Milliy musiqa markazi nashriyoti.
2. Rasulov, A. (2020). Dutor san’ati va urf-odatlar. Samarqand: Madaniyat va san’at
nashriyoti.
3. Islomov, N. (2015). Markaziy Osiyo musiqa an’analari. Buxoro: Ilm-fan va san’at
nashriyoti.
