MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
207
YUK HOSIL QILUVCHI VA YUK QABUL QILUVCHI PUNKTLAR
Xalimov Javohirbek Abdusamat o‘g‘Ii
Andijon Davlat Texnika Instituti
Avtomobilsozlik va Transport kafedrasi
assistent o‘qituvchisi
Tel: +998972724646
Axmadjonov Soxibjon Sobirjon o‘g‘Ii
Andijon Davlat Texnika Instituti
Transport va logistika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
Tel: +998500775101
Annotattsiya: Yuklarni tashish ishlab chiqarish jarayonining davomidir. U
sanoatda ishlab chiqarilgan, qishloq xoʼjaligida yetishtirilgan va boshqa sohalardagi
mahsulotni isteʼmolchiga yetkazib beradi.
Аmmo ishlab chiqarish hajmi bilan tashilgan yuklar miqdori yil davomida,
isteʼmolchilar oʼrtasidagi taqsimoti oʼzaro teng boʼlmaydi. Sanoatda, ayniqsa
qishloq xoʼjaligida ishlab chiqarilgan mahsulotning barchasi ham transportda
tashilmaydi. Mahsulotning maʼlum qismi oʼsha joyning oʼzida isteʼmol etiladi.
Mahsulotlarning ayrim qismi esa transportda ikki va undan ortiq marta ham
tashilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: punkt, yuk, transport vositalari
Yuk hosil etuvchi punktdan joʼnatilgan yuk mikdori ayni punktning joʼnatish
boʼyicha yuk aylanmasini xarakterlaydi. Yuk qabul etuvchi punktga keltirilgan yuk
miqdori, ayni punktning tovar qabul etish boʼyicha yuk aylanmasini xarakterlaydi.
Yuk yigʼiluvchi va qabul etiluvchi asosiy punktlarga sanoat korxonalari, jamoa va
fermer xoʼjaliklari, tegirmon (elevator)lar, tayyorlov punktlari, konlar, temir yoʼl
bekatlari, suv portlari, aeroportlar, qurilish maydonlari, moddiy-texnika taʼminoti
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
208
baza va omborlari, doʼkon va shu kabilar kiradi[1]. Yuk hosil etuvchi va ularni qabul
etuvchi punktlar joylashuvi hamda ular oʼrtasidagi transport aloqalari ishlab
chiqaruvchi hamda isteʼmol etuvchi korxona va tashkilotlar joylashuvi va iqtisodiy
ahamiyati, tovar almashinuv shoxobchalari, ishlab chiqaruvchi kuchlar joylashuvi
hamda barcha turdagi transportlar ortish-tushirish punktlari joylashuvi bilan
chambarchas bogʼliqdir.
Аsosiy yuk hosil etuvchi punktlar xarakteri ayni hudud va undan tashqarida
foydalanuvchi va isteʼmol etiluvchi sanoat yoki qishloq xoʼjalik mahsulotlari turi
bilan bogʼliqdir. Аvtomobil transporti bilan joʼnatiluvchi umumiy yuk mikdori ishlab
chiqaruvchi korxonalar quvvati, qishloq xoʼjaligi maydonlari va ulardagi ish
unumdorligi bilan bogʼliqdir[2]. Аyrim davrlarda ishlab chiqarilgan mahsulotlar
joylarda va omborlarda yigʼilib qolishi mumkin.
Yuklarning bir joyda yigʼilib qolishiga misol tariqasida zavod, shaxta va
konlarning sutkali mahsuloti, jamoa xoʼjaliklarining tayyorlov punkta yoki
elevatorlarga topshirilgunga qadar yigʼilib qolgan don mahsuloti, paxta xomashyosi
va boshqalarni keltirish mumkin. Yuk hosil etuvchi punktlar qatoriga har kuni kam
miqdorda yuk tashiladigan bir qancha obʼektlar ham kiritilishi mumkin. Bularga
bozorlar, doʼkonlar, aholi yashovchi joylardan chiquvchi axlatlarni tashish kiradi.
Yuk qabul etuvchi punktlar taʼminot zarurati, mahsulotlarni yetkazib berish
imkoniyati bilan bogʼlikdir. Har xil turdagi yuklarni yetkazib berish vaqtlari
koʼpincha moddiy-texnik taʼminotning yoʼlga qoʼyilganligi bilan bogʼliqdir.
Baʼzi holatlarda keltirilgan yuklarning maʼlum qismi ishlov berilgandan soʼng
tayyor mahsulot yoki yarim tayyor mahsulot sifatida qaytadan transportga qaytarilishi
mumkin (dastgohlar, un, oziq-ovqat mahsulotlari, paxta tolasi, gazlama), baʼzida esa
yuklar toʼla ishlatilib, transportga qaytarilmaydi (yonilgʼi, moylash yogʼlari, kislota,
oziq-ovqat mahsulotlari, qurilishda ishlatiluvchi materiallar va konstruktsiyalar)[3].
Baʼzi punktlar ishlab chiqarish xususiyati yoki faoliyatiga koʼra bir mahalning oʼzida
kombinatsiyalashgan yuk joʼnatuvchi va qabul etuvchi boʼlishi ham mumkin (zavod
va fabrikalar, temir yoʼl va suv transporti bekatlari, ulgurji baza va omborlar). Bunday
kombinatsiyalashgan punktlarning tonnalarda oʼlchanuvchi yuk aylanmasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
209
joʼnatiluvchi va qabul etiluvchi, baʼzida esa ular orqali tranzit yuklarning yigʼindisi
bilan oʼlchanadi[6].
Har qanday avtotransport korxonasining yuk tashish hajmi — bu tashishga
moʼljallangan yoki maʼlum davr ichida tashilgan, tonnalarda oʼlchanuvchi yuk
mikdoridir. Аvtotransport korxonasining yuk aylanmasi deyilganda maʼlum davr
ichida tashilgan yuk miqdorining tashish masofasiga koʼpaytmasi tushuniladi va u
tonna-kilometrda oʼlchanadi. Yuk tashish hajmi va yuk aylanmasi bajarilish vaqtiga
koʼra bir sutkali, bir oyli, bir chorakli, yarim yilli va bir yilli boʼlishi mumkin. Bir
yilli yuk tashish hajmi va yuk aylanmasi odatda notekis boʼlib, unga baʼzi yuklar
tashilishining mavsumiyligi, oylar boʼyicha kalendar va ish kunlari soni, yoʼl-iqlim
sharoitlari va boshqalar taʼsir etadi. Bir yilli yuk aylanmasi (tashish hajmi)
notekisligining Oʼzbekiston sharoitida oxirgi yillardagi choraklar boʼyicha boʼlinishi
quyidagicha: I chorak — 23....23,5 %, II - chorak 24....24,5 %, I I I - 26....27 % va
1U-25....25,5 % ni tashkil qilayotir[7].
Yuk aylanmasining notekislik darajasi notekislik koeffitsienti bilan
xarakterlanib, u maksimal yuk aylanmasining oʼrtacha yuk aylanmasi qiymatiga
nisbati bilan aniqlanadi.
Yuk aylanmasi notekisligining yuqori boʼlishi transport vositalarining yil
davomida notekis yuklanishiga olib keladi. Bu hol esa ulardan samarali foydalanishni
kamaytiradi hamda tashish tannarxining qimmatlashishiga sabab boʼlishi mumkin.
Shu bois avtotransport korxonalarining rahbar xodimlari yuk aylanmasining
notekislik koeffitsienta miqdorini aniqlash bilan cheklanib qolmay, uni tekislash
chora-tadbirlarini ishlab chiqishi va transport vositalari ish rejimini yuk
aylanmasining yil davomidagi notekisligiga qarab tashkil qilishlari zarur[8].
Yuk tashish hajmi va yuk aylanmasi quyidagilar bilan tavsiflanadi:
- tashiluvchi yuk tarkibi yoki nomenklaturam (don, paxta, qand lavlagi, qurilish
materiallari, mashina va jihozlar, neftь mahsulotlari va boshqalar);
- yuk mikdoriga koʼra: katta miqdordagi, yaʼni tashish yoʼnalishida kup
mikdorda bir xil turdagi yuklar; toʼptoʼp (partion), yaʼni bir xil turdagi yuklar mikdori
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
210
nisbatan kam boʼlgan, yuk aylanmasi, yuk joʼnatuvchilar (qabul etuvchilar)
oʼzgaruvchan; mayda partiyali yoki yigʼib tashiluvchi
- yuk miqdori oz, yuk joʼnatuvchilar va qabul etuvchilar oʼzgaruvchan.
Mayda partiyali yuklarga misol qilib savdo va ovqatlanish korxonalari yuklarini,
aholiga maishiy xizmat koʼrsatish korxonalari (kimyoviy tozalash, kir yuvish
punktlari va h.k.) yuklarini tashishni koʼrsatish mumkin;
- tashish vaqtini oʼzlashtirish boʼyicha: doimiy, yaʼni yil oylari ichida
oʼzgarmas; vaqtinchalik
- maʼlum davrda tashilgandan soʼng, tashilishi qaytarilmaydigan yuklar;
mavsumiy
- yilning maʼlum faslida, qisqa vaqt ichida koʼp mikdordagi yuklarni tashish
(don tashish, paxta xomashyosi, qandlavlagi, kartoshka, sabzavot, hoʼl meva) shu
kabilar. Ular yigʼim-terim va tayyorlov vaqtlaridagina tashiladi[5].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Ikromov N. et al. Analysis of transport and its cargo processes //E3S Web of
Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 548. – С. 03021.
Abdusamat o’g’li H. J. et al. MAINTENANCE AND REPAIR OF CARS RUNNING
ON LIQUEFIED AND COMPRESSED GAS //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 36. – №. 5. – С. 181-184.
Yuldashev A., Abdumuminova N., Xalimov J. ПОВЫШЕНИЕ КРИТЕРИИ
ОЦЕНКИ
ЗНАНИЙ
СТУДЕНТА
ОБЪЕКТИВНО
С
НАУЧНЫМИ
ИССЛЕДОВАНИЯМИ //Точная наука. – 2018. – №. 26. – С. 113-115.
Abdusamat Y., Nigora A., Javohir X. ПОВЫШЕНИЕ КРИТЕРИИ ОЦЕНКИ
ЗНАНИЙ СТУДЕНТА ОБЪЕКТИВНО С НАУЧНЫМИ ИССЛЕДОВАНИЯМИ
INCREASING ASSESSMENT CRITERIA OF THE STUDENT KNOWLEDGE
OBJECTIVELY WITH SCIENTIFIC RESEARCH //Журнал выпускается
ежемесячно, публикует статьи по естественным наукам. Подробнее на www. t.
– Т. 2. – С. 118.
Abdusamat o’g’li H. J. et al. ORGANIZATION OF QUALITY TRANSPORT
SERVICE TO THE POPULATION. – 2024.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
211
Abdusamat o’g’li H. J. STUDY THE THEORETICAL BASIS OF ANY CHANGES
THAT CAN OCCUR IN THE FREE AND FORCED VIBRATION OF
AUTOMOTIVE PARTS MATERIALS //Новости образования: исследование в
XXI веке. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 108-111.
Abdusamat o‘g‘li H. J. et al. SIFATLI YUK TASHISHNI TASHKIL QILISH VA
UNING SAMARADORLIK KO ‘RSATRKICHLARINI OSHIRISH. SANОAT
YUKLARINI TASHISH //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 36. – №. 5. – С. 185-189.
Abdusamat o‘g‘li H. J. et al. YUKLARNI TASHISH, YUK XOSIL QILUVCHI VA
YUK ISTЕ'MOL QILUVCHI JOYLAR. – 2024.
9.
Хўжаев Б А АВТОМОБИЛЛАРДА ЮК ВА ПАССАЖИРЛАРНИ ТАШИШ
АСОСЛАРИ
