MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
407
IJTIMOIY TARMOQLARNING YOSHLAR ONGIGA TA’SIRI
MATKARIMOVA JAMILA DURDIYEVNA TDTRU F.F.D.(DSC),
V.B.PROFESSOR
MAXMIRZAYEVA YULDUZ JAMOLITDIN QIZI TDTRU
SOTSIOLOGIYA YO’NALISHI 2-KURS TALABASI
TOSHPO’LATOVA GULSANAM SHAHRIDDIN QIZI TDTRU
SOTSIOLOGIYA YO’NALISHI 2-KURS TALABASI
Annotatsiya Ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar ongiga bo’lgan
ta’siri tahlil qilinadi. Ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy yoshlar hayotining ajralmas
qismiga aylangan bo'lib, ular nafaqat axborot almashish, balki o'zini ifodalash,
dunyoqarashni shakllantirish va ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirishda ham muhim
rol o'ynaydi. Maqolada ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar psixologiyasiga, shaxsiy
identitetni rivojlantirishga va ijtimoiy qadriyatlarga ta’siri o’rganiladi. Ijtimoiy
tarmoqlarning yoshlar ongiga ko’rsatadigan ijobiy va salbiy ta’sirlari, ularning
shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishga ta’siri hamda bu jarayonlarni boshqarish usullari
ko’rib chiqiladi.
Kalit so'zlar Ijtimoiy tarmoqlar, Yoshlar psixologiyasi, Shaxsiy identitet, O'zini
anglash, Ijtimoiy munosabatlar, Axborot almashish, Media ta’siri, Yoshlar ongining
shakllanishi, Ijobiy va salbiy ta’sir, Psixologik rivojlanish
Annotation This article will analyze the impact of social networks on the minds
of young people. Social networks have become an integral part of modern lives of
modern life, not only to share information, but also play an important role in the
development of self-expression, self-gullment, and social relationships. The article
explains the impact of social networks to the psychology of young networks, the
development of personal identity and social values. The positive and negative impacts
of social networks, their psychological effects, their impact on personal and social
development, as well as methods of managing these process management will be
discussed.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
408
Keywords Social networks, youth psychology, self-awareness, social relations,
exchange of information, information, media effects, positive and negative effects,
psychological development
Аннотация В этой статье будет проанализировать влияние социальных
сетей на умы молодых людей. Социальные сети стали неотъемлемой частью
современной жизни современной жизни, не только для того, чтобы делиться
информацией, но и играть важную роль в развитии самовыражения,
самоотгавления и социальных отношений. В статье объясняется влияние
социальных сетей на психологию молодых сетей, развитие личной
идентичности и социальных ценностей. Будут обсуждаться позитивные и
негативные последствия социальных сетей, их психологические последствия, их
влияние на личное и социальное развитие, а также методы управления этим
управлением процессами.
Ключевые слова социальные сети, молодежная психология, самосознание,
социальные отношения, обмен информацией, информация, эффекты СМИ,
позитивные и негативные последствия, психологическое развитие.
Ijtimoiy tarmoqlar bugungi kunda yoshlarning hayotiga chuqur ta’sir ko’rsatib,
ularning fikrlash tarzini, o’zini anglashini va ijtimoiy munosabatlarini
shakllantirayotgan eng asosiy vositalardan biri bo’lib qolgan. Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyevning "Yoshlar — bu kelajak, ularning har bir qadamini qo'llab-quvvatlash
va har tomonlama rivojlanishlariga sharoit yaratish bizning asosiy vazifamizdir.
Ijtimoiy tarmoqlarni oqilona foydalanish, yoshlarni ijtimoiy jihatdan faollashtirish va
axborot xavfsizligi haqida ularga tushuncha berish kerak" deydi yurtboshimiz.
Internetning keng tarqalishi va mobil ilovalar orqali ijtimoiy tarmoqlarga kirish
imkoniyatining oshishi, yoshlarning bu platformalarda faoliyat ko'rsatishini yanada
osonlashtirdi. Yoshlar orasida o’zaro axborot almashish, yangi fikrlar bilan tanishish,
shaxsiy identitetni shakllantirish va dunyoqarashni rivojlantirishning asosiy vositasi
sifatida ijtimoiy tarmoqlar ajralmas rol o’ynamoqda. Ijtimoiy tarmoqlar nafaqat
yoshlarning psixologik va ijtimoiy rivojlanishiga, balki ularning ongini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
409
shakllantirishga ham ijobiy va salbiy ta’sir ko’rsatadi. Ushbu ta’sirlar, ayniqsa,
yoshlarning o'zini anglashida, o’zgarishlarga qarshi turishida va ijtimoiy qadriyatlarga
nisbatan qarashlarida sezilarli darajada aks etadi. Ijtimoiy tarmoqlar va yoshlar
o’rtasidagi o’zaro munosabatlar, ularning ongiga qanday ta’sir qilishi, ijtimoiy va
psixologik jihatlarni hisobga olgan holda tahlil qilish dolzarb ahamiyatga ega. Bu ishda
ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar ongiga ta’siri, ularning shaxsiy va ijtimoiy
rivojlanishiga qanday ta’sir qilishi, shuningdek, bu ta’sirlarni boshqarish va
optimallashtirish yo’llari ko’rib chiqiladi.
Ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning psixologik holatiga, ularning o'zini qadrlashiga
va ijtimoiy qobiliyatlariga sezilarli ta’sir ko’rsatmoqda. Ushbu platformalar orqali
yoshlar o'zaro muloqot qilish, fikr almashish va o'z fikrlarini ifodalash imkoniyatiga
ega bo'lishadi, lekin shu bilan birga, internetda yuzaga keladigan ijtimoiy bosim va
mukammallik haqidagi noto'g'ri tasavvurlar ham ularning ongiga ta’sir qilishi mumkin.
Masalan, yoshlar ko'pincha o'zlarini boshqalarga solishtirishi, tanqidlar va befarqlikka
duch kelishi mumkin, bu esa ularning o'z-o'zini qadrlash darajasini pasaytiradi va
stress, depressiya kabi psixologik muammolarga olib keladi. Ijtimoiy tarmoqlar
yoshlarning dunyoqarashini shakllantirishda katta rol o'ynaydi. Turli xil axborot
oqimlari, trendlar va fikrlar yoshlar ongiga ta’sir qilgan holda ularning hayotga bo'lgan
yondashuvini, ijtimoiy qadriyatlarni va munosabatlarni qayta ko’rib chiqishga olib
keladi. Ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlar turli madaniy, siyosiy va ijtimoiy qarashlar
bilan tanishish imkoniyatiga ega bo'lishadi, bu esa ularning fikr doirasini kengaytiradi.
Shu bilan birga, ba'zi yoshlar noto'g'ri ma'lumotlar, manipulyatsiya yoki virtual
haqiqatda yashashga moyil bo'lishi mumkin, bu esa ularning haqiqatga nisbatan
qarashlarini xato shakllantirishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar ongiga ta’siri
ikki tomonlama bo'lib, ularning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga ijobiy hamda salbiy
ta’sirlar ko'rsatadi. Ushbu ta’sirlarni tahlil qilish, ijtimoiy tarmoqlarni boshqarishning
samarali usullarini ishlab chiqish va yoshlarni bu platformalarda foydali tarzda
faollashtirish zaruriyatini taqozo etadi. Maqolada ijtimoiy tarmoqlarni yoshlarning
rivojlanishiga ta’sir etuvchi asbob sifatida ko’rib chiqish, shu bilan birga, ularning
salbiy ta’sirlaridan himoya qilish va ongli foydalanish yo’llari hamda ijtimoiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
410
tarmoqlarning yoshlar uchun salbiy oqibatlarini kamaytirish bo'yicha tavsiyalar taqdim
etiladi. "Ijtimoiy tarmoq" tushunchasi 1954-yilda paydo bo'lganini va albatta,
internetga hech qanday aloqasi yo'qligini hamma ham bilmaydi va ular bu hodisani
o'tgan asrning 30-yillarida o'rganishni boshladilar. Konsepsiyani sotsiolog Jeyms
Barns kiritgan: "ijtimoiy tarmoq" - bu ijtimoiy obyektlar (odamlar va tashkilotlar) va
ular o'rtasidagi aloqalar (ijtimoiy munosabatlar) bo'lgan tugunlar guruhidan iborat
ijtimoiy tuzilmadir - deb ta'kidlaydi" va shu tariqa ijtimoiy tarmoq tushunchasi paydo
bo'ladi. Bundan tashqari, ijtimoiy tarmoqlar haqida ilk bora o'z tasavvurlarini bayon
qilgan olimlar R.Solomonoff va Rapoport o'tgan asr o'rtalarida muloqotning virtual
ko'rinishi haqida o'z fikrlarini bayon qilishgan. Vengriyalik mutaxassislar P.Erdos va
A.Renilar ijtimoiy tarmoqlarni shakllantirish borasidagi tasavvurlarini aytib o'tishgan.
Internet tarmog'ida insonlar o'rtasidagi muloqotning avj olishi, rivojlanib ketishini
olimlar ijtimoiy tarmoqlarning tezkor faoliyati bilan bog'lashadi. Kun sayin jadal
rivojlanib
borayotgan
axborot
asrida
zamonaviy
texnika
vositalaridan
foydalanmaslikning yoki ularga murojaat etmaslikning iloji yo'q. Chunki, inson
dunyoqarashining shakllanishida, ma'naviy olamining yanada kengayishida, ayniqsa
kompyuter texnologiyasi asosiy vosita rolini o'ynaydi. Hozirgi kun nuqtai nazari bilan
qaraydigan bo'lsak, allaqachon global tarmoqqa aylanib ulgurgan internet o'zining
tezkorligi chegara bilmasligi bilan ommaviy axborot vositalari orasida eng muhim
sohaga aylanib ulgurdi. Shuningdek, yosh avlod dunyoqarashini kengaytirish va
bilimini oshirishda mazkur axborot manbalari mu ahamiyatga ega. Ijtimoiy tarmoqlar
yoshlarning ongiga ta’sir qiladigan turli omillarga ega. Ushbu ta’sirlar, asosan,
ijtimoiy, psixologik va madaniy jihatlarni o'z ichiga oladi. Asosiy qismda bu omillarni
tahlil qilish, ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar ongiga qanday ta’sir qilishini chuqurroq
o'rganish ta’sirning ijobiy va salbiy tomonlarini ko’rib chiqish maqsad qilingan.
Ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning psixologik holatiga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatadi.
Yoshlar ko'pincha o’zlarini boshqalarga solishtiradilar, bu esa o'z-o'zini qadrlash va
o’ziga bo'lgan ishonchni pasaytirishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlarda muvaffaqiyatli va
mukammal ko’rinishlar ko'rsatiladi, bu esa yoshlarni o’zini ideal tarzda ko’rsatish
ehtiyoji bilan bog'laydi. Bu jarayon ularning o'zini past baholashiga, befarqlik va stress
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
411
holatlariga olib kelishi mumkin. Yoshlar o'zlarining "o'ziga xos" yoki "ideal"
tasvirlarini yaratish uchun doimiy ravishda onlayn faollik ko’rsatishga intilishadi. Bu,
ayniqsa, jismoniy ko’rinish, kiyinish, va ijtimoiy mavqe kabi omillarga e’tibor
qaratilishiga sabab bo'ladi. Bunday holatlarning natijasida ba’zi yoshlar o'zlarining
haqiqiyligini yo'qotib, internetdagi shaxsiy tasvirlariga ko'proq e'tibor berishadi. Bu
esa psixologik yuki oshirishi va o’z-o'zini anglashda noaniqliklarni keltirib chiqarishi
mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning shaxsiy identitetini shakllantirishda katta
ahamiyatga ega. Yoshlar o’zlarini ifodalash, o’z fikrlarini bildirib, boshqalar bilan
o’zaro munosabatlar o’rnatish orqali o'z identitetlarini rivojlantiradilar. Bu jarayon
ularning shaxsiy rivojlanishiga yordam beradi, ammo ayni paytda, ular o’zini taqdim
etishdagi ijtimoiy bosimlarni ham sezishlari mumkin. Ijtimoiy tarmoqlarda yoshlar
ko’pincha o’zlarini mukammal tarzda taqdim etishga harakat qiladilar. Bu idealizatsiya
qilish tendentsiyasi, o’z navbatida, haqiqatni noto'g'ri ko'rsatish va maqsadli
auditoriyaga muvofiq bo'lish istagi bilan bog’liq. Shaxsiy identitetni o’zgartirish yoki
unga ta’sir qilish yoshlarning o'zini anglashiga va qarorlar qabul qilishiga ta’sir
ko’rsatishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning jamiyatdagi o’rnini va
munosabatlarini shakllantirishda muhim vosita bo’lib xizmat qiladi. Internetda
boshqalar bilan bog’lanish, do'stlar va boshqa shaxslar bilan muloqot qilish orqali
yoshlar ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantiradilar. Bu, ayniqsa, jismoniy muloqotlar
cheklangan hollarda, masofaviy munosabatlarni o’rnatish imkonini beradi. Ijtimoiy
tarmoqlardagi onlayn muloqot, ba’zan real hayotdagi ijtimoiy munosabatlar bilan farq
qiladi. Yoshlar, ko'pincha, virtual dunyoda ko’proq vaqt o'tkazib, real dunyodagi
do’stliklar va o’zaro muloqotlarni kamaytirishadi. Bu, o’z navbatida, ijtimoiy
izolyatsiya va yolg’izlikka olib kelishi mumkin. Shuningdek, internetda o’tkaziladigan
vaqt ko’p bo’lishi, yoshlarni o’zlarini faqat onlayn dunyo bilan cheklashga undaydi, bu
esa haqiqatni noto'g'ri qabul qilish va muloqotga bo’lgan ehtiyojning kamayishiga
sabab bo'lishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar uchun keng qamrovli axborot
manbai bo’lib, ular turli mavzularda fikrlar almashish va yangi g'oyalarni o'rganish
imkoniyatiga ega. Yoshlar o’z fikrlarini ifodalash, yangi bilimlarni olish va global
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
412
miqyosda axborot almashish orqali o’z dunyoqarashlarini kengaytiradilar. Biroq, bu
jarayon noto'g'ri yoki manipulyatsiya qilingan axborotlarning tarqalishiga ham olib
kelishi mumkin. Yoshlar ko’pincha tasdiqlash va ko'plab "like"larni olish uchun
noto'g'ri ma’lumotlarni tarqatishlariga yo’l qo’yishadi, bu esa o'z navbatida, ularning
qarashlarini buzishi va noto'g'ri xulosa chiqarishlariga sabab bo'lishi mumkin. Ijtimoiy
tarmoqlarning ijobiy ta’sirlaridan biri, yoshlar uchun ta'lim, kreativlik va
o’zgarishlarga tayyor bo'lish imkoniyatlarini taqdim etishdir. Internetda mavjud
bo’lgan turli resurslar va onlayn kurslar yordamida yoshlar o’z bilim va ko'nikmalarini
oshiradilar. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlarni global masalalar haqida xabardor qilish va
turli ijtimoiy muammolarni ko’tarish uchun foydali vosita hisoblanadi. Ijtimoiy
tarmoqlarning salbiy ta’siri ham bor. Yoshlar orasida stress, depressiya, o'zini past
baholash va internetga haddan tashqari bog'lanish kabi psixologik muammolarni
keltirib chiqarishi mumkin. Onlayn dunyoda davom etadigan ijtimoiy bosim, tanqidlar
va o'zaro raqobat, yoshlarni o’z-o’zini past baholashga, o'ziga ishonchning
kamayishiga olib kelishi mumkin. Yoshlar ongiga ijtimoiy tarmoqlarning salbiy
ta’sirlarini kamaytirish va ularning foydasini maksimal darajada oshirish uchun,
onlayn faollikni boshqarish zarur. Bu uchun ijtimoiy tarmoqlarda vaqtni to'g'ri
taqsimlash, haqiqatni tekshirish va manipulyatsiya qilinmaydigan axborot olishga
e'tibor qaratish muhimdir. Yoshlarni internetdagi xatti-harakatlarini ongli ravishda
boshqarishga o'rgatish, ijtimoiy tarmoqlarda ijobiy va salbiy ta’sirlarni boshqarishga
yordam beradi. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar ongiga katta ta’sir ko’rsatib, ularning
hayotini yanada o'zgartirayotgan muhim omil hisoblanadi. Ular nafaqat ijtimoiy va
psixologik rivojlanish, balki shaxsiy identitetni shakllantirish, fikrlar almashish va
dunyoqarashni kengaytirishda muhim rol o’ynaydi. Salbiy ta’sirlar ham mavjud bo'lib,
ularning o’zini past baholash, stress va befarqlikka olib kelishi mumkin. Ijtimoiy
tarmoqlardan foydalanuvchi yoshlar ongini samarali boshqarish, salbiy ta’sirlarni
kamaytirish va ijobiy tomonlarini kuchaytirish uchun ongli foydalanish va ta'lim berish
muhim ahamiyatga ega. Hozirgi globallashuv jarayonida va jahonda olamshumul
o'zgarishlar sodir bo'layotgan bir paytda biz nafaqat aniq bir inson, balki butun jamiyat
hayotiga o'z ta'sirini o'tkazib kelayotgan axborot texnologiyalarining ajoyib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
413
ixtirolaridan biri bo'lmish sotsial tarmoqlarni chetlab o'tolmaymiz. Joriy vaqtda sotsial
tarmoqlar deyarli butun dunyoni qamrab olgan. Ayniqsa, yosh avlod juda ham sotsial
tarmoqlarni yaxshi ko'radi. Kimga internetda o'z rasmlarini qo'yish, olis masofadagi
do'stlar va qarindoshlar bilan gaplashish, o'yinlar o'ynash, musiqa tinglash va so'nggi
yangiliklardan xabardor bo'lish, statuslarni t inmay o'zgartirish yoqmaydi deysiz? Agar
biz sotsial tarmoqlar soniga va ularning turlariga e'tibor qaratadigan bo'lsak, ularning
hammasini yoritishda bu maqola ojizlik qiladi. Keling biz eng mashhur sotsial
tarmoqlar va ularga qancha foydalanuvchi a'zo bo'lganligiga bir nazar tashlaylik:
Facebook - 750 million, Twitter - 200 million, Qzone - 480 million, Odnoklassniki.ru
- 100 million, V kontakte - 135 million va hokazo. Mana ko'rib turganingizdek, shu
raqamlar insoniyatning qanchalik sotsial tarmoqlar ichiga kirib ketayotganligidan
dalolat bermoqda. Tabiiyki, sizda savol paydo bo'lishi mumkin: bu yaxshimi yoki
aksinchami? Albatta, ko'pchilik bu tarmoqlarni ma'qullaydi va unga ijobiy baho beradi.
Chunki, hozir sotsial tarmoqlar bo'sh vaqtni o'tkazishning eng yaxshi vositasi
hisoblanadi. Endi esa, keling, sotsial tarmoqlarnig bizning hayotimizga,
dunyoqarashimizga, ongimizga, aql-u shuurimizga va sog'lig'imizga qanday ta'sir
etishi haqida fikr yuritaylik. Internetning zo'r berib rivojlanishi bilan odamzod borgan
sari me'yorni unutib, uning girdobiga bexosdan tortilmoqda. Axir biz bir muhim
narsani esdan chiqarmasligimiz darkor: real hayot boshqa, virtual hayot boshqa. Biz
kundalik hayotda odamlar bilan jonli muloqotda bo'lamiz, jonli fikr almashinamiz va
o'zimizga kerakli bo'lgan xulosalarni chiqaramiz. Virtual hayot esa insonni tamomila
dunyoqarashi va ongini o'zgartirib yuborishi mumkin. Keling, aynan shuni sotsial
tarmoqlar misolida ko'raylik. Hozirda sotsial tarmoqlarning PR faoliyati va reklamasi
juda rivojlanmoqda. Hatto 2010 yili amerikalik rejisser Devid Fincherning Facebook
sotsial tarmog'i asoschisi Mark Tsukerberg haqidagi "Sotsial tarmoq" nomli badiiy
filmi suratga olindi. Hozirgi zamonda ko'p yoshlar o'z vaqtlarini sotsial tarmoqlarda
o'tkazishadi. Ular hatto darslarini, uy yumushlarini va o'z rejalarini ham yodidan
chiqarib yuborishadi. Bu esa, sotsial tarmoqlarga qaram bo'lishdan boshqa hech gap
emas. Yoxud boshqacha so'z bilan aytadigan bo'lsak, bu - psixologik qaramlikdir.
Internet olamida sayyohat qilar ekansiz, ba'zilarning erta-yu kech "Online", "V
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
414
seti'V'Gotov k obщyeniyu" kabi statuslarini ko'rasiz. Ushbu odamlar bamisoli sotsial
tarmoqlarda "yashashadi" Ular uchun virtual hayot muammolari va tashvishlari har
narsadan, jumladan real hayotdan ustun turadi. Bizning fikrimizcha, bu tendentsiya
salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Chunki inson sotsial tarmoqlarda bo'lar ekan,
u o'z hayotini faqat shu tarmoqlar orqali ko'radi, xulosalarni tarmoq nuqtai nazaridan
va ulardagi a'zolar fikrlaridan chiqaradi, uning dunyoqarashi shu tarmoq doirasida
shakllanadi, xullas bunday insonlaring ongi faqat bir olamda yashaydi. Inson real
hayotidagi kamchiliklarini, siqilishlarini va muvaffaqiyatsizliklarini tarmoqda
qoplashga intiladi. Rasmlar va ularga berilgan sharhlar, yangi do'stlar, yorqin lavhalar
va tarmoqlararo uyushmalar odamni to'lqinlantiradi. Internet ularning fikrlashini
butunlay o'zgartirib yuboradi. Undan tashqari sotsial tarmoqlar g'arazgo'y odamlarning
yovuz maqsadlariga xizmat qilishlari mumkin. Masalan, tarmoqqa qo'yilgan axborot
va xabarlar boshqalar tomonidan o'g'irlanishi, buzilishi va boshqa tarmoq a'zolariga
yuborilishi mumkin. Yoki firibgarlar qalbaki rasmlar va yolg'on ma'lumotlar bilan o'z
maqsadlariga erishishlari mumk in. Hatto sotsial tarmoqlar butun boshli qotilliklar,
isyonlar, urushlarga sabab bo'lishi mumkin. Masalan, zamonaviy fanda "informatsion
urush" degan atama ham mavjud. Informatsion urush sotsial tarmoqlarda juda qo'l
kelishi mumkin. Ana endi hozirgi vaqtdagi voqyealar bilan sotsial tarmoqlarin
bog'laylik. Ma'lumki, 2011 - yilning boshi butun jahonning diqqat - e'tiboriga sazovor
bo'lgan "arab inqiloblari" yoki "arab bahori" nomli voqealar bilan boshlandi. Tunisda
boshlangan davlat to'ntarishi zanjirli reaktsiya bo'ylab Misr, Liviya, Suriya, Iordaniya,
Yaman va boshqa arab davlatlariga tarqaldi. Bu to'ntarishlarga ahamiyat beradigan
bo'lsak, harakatlarni boshlaganlar 18 - 35 yoshlardagi fuqarolar edi. Ya'ni, ular ham
sotsial tarmoqlar ta'siri ostida bo'lib qolib, ularning boshqa o'lkalardagi do'stlari qanday
yashayotganligini ko'rib o'z hayotlarini tubdan o'zgartirishga ahd qilishadi. Masalan,
Misrdagi tartibsizliklar "Tvitter inqilobi" degan nomni oldi. Qarangki, sotsial tarmoq
qanchalik jamiyat hayotiga va davlat siyosatiga o'z ta'sirini o'tkaza oldi.
O'ylashimizcha, bu dalil sotsial tarmoq ta'siriga tushgan yangi fuqarolik jamiyati
shakllanishinig boshlanishi hisoblanadi. Yaqindagina ommaviy axborot vositalarida
biz bir xabarga duch keldik. Ma'lumki, Saudiya Arabistonida ayollarga transport
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
415
vositasini haydash taqiqlanadi. Arab dunyosida bo'layotgan voqyealarni kuzatib
borgan Saudiya Arabistonidagi ba'zi ayol fuqarolar Facebook tarmog'ida o'z sotsial
uyushmasini tuzishadi. Bu uyushmada ularni bir g'oya birlashtirib turdi, ya'ni ular
ayollarni avtomobil haydashga va barcha taqiqlarni yo'q qilishga chaqirishgan. Yana
bir misol. Shu yilning iyul oyida tinch Norvegiya aholisini larzaga solgan
qo'poruvchanlik xarakati ham tarmoqda o'z aksini topgan. 77 kishining shafqatsiz
tarzda olamdan ko'z yumishiga sababchi bo'lgan Anders Breyvik ham o'z rejalarini
Facebook tarmog'ida doimiy yoritib kelgan.
2025-yil yanvar oyida dunyo bo'ylab internetdan foydalanish statistikasi.
Ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar ongiga ta’siri ikki tomonlama. Boshqa
tomondan, bu tarmoqlar yoshlarning o'zini ifodalash, kreativlikni rivojlantirish, yangi
axborotlar olish va global masalalarga qiziqishlarini oshirishda muhim vosita bo'lishi
mumkin. Ijtimoiy tarmoqlarda turli ijtimoiy va madaniy fikrlarni o’rganish orqali
yoshlar dunyoqarashini kengaytirishadi, shuningdek, ular o'zaro muloqot qilish va o'z
fikrlarini bildirish imkoniyatini topadilar. Bu yoshlarni yangi g'oyalar va yondoshuvlar
bilan tanishtiradi. Ularning shaxsiy identitetini shakllantirishda yordam beradi.
Ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta’sirlari ham o’z o’rnini egallaydi. Yoshlar orasida o'z-
o'zini past baholash, stress, depressiya va virtual dunyoda yashashga moyillik kabilar
uchraydi. Ijtimoiy tarmoqlarda ko'rsatiladigan idealizatsiya va mukammallik haqidagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
416
noto'g'ri tasavvurlar yoshlarning haqiqiylikka nisbatan qarashlarini buzishi va ularning
psixologik salomatligiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Yoshlarning o'zlarini
boshqalar bilan solishtirishlari, mukammallikni izlashlari va onlayn boshqalar bilan
raqobat qilishlari ularni psixologik jihatdan charchatishi va stressga olib kelishi
mumkin. Ijtimoiy tarmoqlardan samarali foydalanish yoshlarning ongini boshqarish
uchun muhimdir. Ularni ijtimoiy tarmoqlarni ongli ravishda va muvozanatli tarzda
ishlatishga o'rgatish zarur. Yoshlarni haqiqatni tekshirish, noto'g'ri axborotlardan
ehtiyot bo'lish va ijtimoiy tarmoqlarda salbiy ta’sirlarni kamaytirish uchun ma’lumot
va ongli qarorlar qabul qilishga o’rgatish muhim ahamiyatga ega. Buning uchun
ijtimoiy tarmoqlarda vaqtni to'g'ri taqsimlash, ijobiy kontent yaratishga va qiziqarli
mavzularda munosabat bildirishga e’tibor qaratish kerak bo’ladi. Kelajakda ijtimoiy
tarmoqlardan foydalanishni yaxshilash va yoshlar ongiga ta’sirni ijobiy yo’naltirish
uchun bu sohada o'qituvchilar, ota-onalar va ijtimoiy mutaxassislar o’rtasida hamkorlik
va qo’llab-quvvatlash kerak. Ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar rivojlanishiga bo’lgan
ta’sirini boshqarishda ta'lim, psixologik yordam va ongli foydalanish asosiy omil
bo'lishi kerak. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning psixologiyasi va ijtimoiy rivojlanishiga
katta ta’sir ko‘rsatib kelmoqda. Ular yoshlarning o‘zaro muloqot qilish, yangi
axborotlar olish, fikr almashish va o‘zlarini ifodalash imkoniyatlarini yaratadi. Biroq,
ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta’sirlari ham kuzatilmoqda. Yoshlar orasida o‘zini past
baholash, stress, depressiya va virtual dunyoda yashashga moyillik kabi muammolar
o‘sib bormoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda ko‘rsatiladigan mukammallik haqidagi
idealizatsiyalar va har kimning eng yaxshi versiyasini namoyish etish yoshlarni o‘zini
boshqalar bilan solishtirishga va shu orqali o‘zini past baholashga olib kelishi mumkin.
Bu esa ularning psixologik holatiga salbiy ta’sir qiladi. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar
o‘rtasida tez va oson aloqalarni o‘rnatish imkoniyatini yaratgan bo‘lsa-da, bu shaxsiy
aloqalarni kamaytiradi va yoshlarni haqiqiy hayotdagi ijtimoiy ko‘nikmalardan
mahrum qilishi mumkin. Ko‘plab yoshlar onlayn aloqalarni afzal ko‘rishadi, bu esa
jismoniy muloqotni pasaytiradi va izolyatsiyaga olib kelishi mumkin. Ijtimoiy
tarmoqlarda yoshlar orasida tajovuzkorlik va kiberbulliying kabi salbiy aloqalar
kengaymoqda. Bu muammolar yoshlarning ruhiy holatiga zarar yetkazib, o‘ziga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
417
bo‘lgan ishonchni kamaytiradi va depressiya, xavotir kabi psixologik muammolarni
keltirib chiqaradi. Ijtimoiy tarmoqlarning ijobiy tomoni shundaki, ular yoshlar uchun
bilim olish va ta’limga doir yangi imkoniyatlarni yaratadi. Yoshlar ijtimoiy tarmoqlar
orqali turli ilmiy resurslarga ega bo‘lishi, o‘qish va o‘rganish jarayonini osonlashtirishi
mumkin. Biroq, ijtimoiy tarmoqlarga ko‘p vaqt ajratish ta’limga xalaqit berishi
mumkin, chunki ular o‘quvchilarning e’tiborini chalg‘itadi. Shunday qilib, yoshlarni
ijtimoiy tarmoqlardan samarali va muvozanatli foydalanishga o‘rgatish zarur, chunki
ularning ongi va rivojlanishi uchun ijtimoiy tarmoqlardan to‘g‘ri foydalanish juda
muhimdir. Kelajakda, yoshlar ongiga ijtimoiy tarmoqlarning ta’sirini ijobiy
yo‘nalishda boshqarish uchun ota-onalar, ta’lim muassasalari va mutaxassislar
o‘rtasida yaqindan hamkorlik qilish zarur. Faqat shunday qilib, yoshlar ijtimoiy
tarmoqlardan foydalangan holda shaxsiy rivojlanishlarini davom ettirishlari va
psixologik salomatliklarini saqlab qolishlari mumkin. Yangi texnologiyalar va axborot
almashish imkoniyatlari yoshlar uchun foydali va xavfsiz bo‘lishi kerak, shunda ular
ijtimoiy tarmoqlardan haqiqatan ham o‘z rivojlanishlariga xizmat qiladigan vosita
sifatida ham foydalanishlari mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlar bugungi kunda yoshlarning hayotining ajralmas qismiga
aylanib, ularning psixologik va ijtimoiy rivojlanishida katta ta’sir ko'rsatmoqda. Ushbu
tarmoqlar yoshlarning shaxsiy identitetini shakllantirish, ijtimoiy munosabatlarni
rivojlantirish va dunyoqarashlarini kengaytirishda muhim vosita bo’lishi bilan birga,
ular yoshlarning psixologik holatiga ham salbiy ta’sir ko'rsatishi mumkin. Yoshlar
ijtimoiy tarmoqlar orqali o’z fikrlarini ifodalash va boshqalar bilan muloqot qilish
imkoniyatiga ega bo'lishadi, lekin bu jarayon o’zini past baholash, stress, depressiya
va virtual dunyoda yashash kabi muammolarga ham olib kelishi mumkin. Ijtimoiy
tarmoqlarning yoshlar ongiga ta’sirini o’rganish, ularning ijobiy va salbiy ta’sirlarini
tushunishga imkon yaratadi. Bu esa yoshlarning internetda faoliyatini boshqarish, ular
uchun foydali va xavfsiz onlayn muhit yaratish zaruratini ko'rsatadi. Ijtimoiy
tarmoqlardan samarali foydalanish va bu platformalarning salbiy ta’sirlarini
kamaytirish uchun yoshlarni ongli ravishda foydalanishga o'rgatish, axborotlarni
tekshirish va manipulyatsiya qilinmaydigan kontentga e’tibor berish muhimdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
418
Ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar uchun salbiy oqibatlarini kamaytirish, ularning ijtimoiy
va psixologik rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatish uchun, ota-onalar, ta'lim
muassasalari va mutaxassislar o’rtasida hamkorlikni mustahkamlash kerak. Faqatgina
shu tarzda yoshlarni internetdagi salbiy ta’sirlardan himoya qilish, ijtimoiy
tarmoqlardan foydali tarzda foydalanish va ijobiy rivojlanish uchun imkoniyatini
yaratish ham mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mirziyoyev, Sh. M. Yoshlar siyosati va ularning ijtimoiy rivojlanishidagi
ahamiyati. Toshkent: O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi. 2017
2.
Xusainov, F. Ijtimoiy tarmoqlar va yoshlar ongiga ta’siri. O'zbekiston Pedagogika
va Psixologiya Jurnali, 48(3), 15-21. 2019
3.
Salimov, M. Ijtimoiy tarmoqlar va yoshlar: Ta’sir va imkoniyatlar. Tashkent
O'zbekiston Respublikasining Axborot texnologiyalari vazirligi. 2020
4.
Abdullayev, A. T. Ijtimoiy tarmoqlarda yoshlar faolligi va ularning ongiga ta’siri.
"Psixologiya va ta’lim" jurnalida. Toshkent. 2021
5.
Berdimuhamedov, R. Ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlar o'zini ifodalash va
jamiyatdagi o’rni. Tashkent Fan va ta'lim nashriyoti. 2018
6.
Zhuravlev, A. B. Ijtimoiy tarmoqlar va yoshlarning psixologik salomatligi.
Psixologiya va tarbiya, 62(2), 88-94. 2017
7.
Rakhmatov, Sh. K. Yoshlar va internet Ijtimoiy tarmoqlar ta’sirini tahlil qilish.
O’zbekiston ijtimoiy fanlar akademiyasi. 2022
8.
UNICEF Yoshlar va raqamli dunyo: Ijtimoiy tarmoqlar va yoshlar ongiga ta’siri.
BMT tomonidan chiqarilgan global hisobot. 2020
9.
World Economic Forum (WEF) (2021). Social Media and the Youth Effects and
Opportunities. Global Report on Social Media and Youth.
10.
Smith, J., & Davis, L. (2019). Social Media and Youth: Effects on Behavior and
Mental Health. Journal of Youth Studies, 21(4), 431-445.
Internet saytlar
1.
2.
