MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
51
OLIY VA O’RTA MAKTABLARDA PSIXOLOGIYA O’QITISH
TARIXI
Jarılkasınova Gulnur Sharapat qizi
Kudaybergenova Dilaram Bazarbay qizi
BERDAQ NOMIDAGI QORAQOLPOQ DAVLAT UNIVERSITETI CHIMBOY
FAKULTITETI 3-A AMALIY PSIXOLOGIYA TALABASI.
Erjanova Venera
Berdoq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Pedagogika va psixologiya
kafedrasi assistenti. Oliy va o‘rta maktablarda psixologiya o‘qitish tarixi
Annotatsiya.Ushbu maqolada oliy va o‘rta maktablarda psixologiya fanining
o‘qitilish tarixi, uning rivojlanish bosqichlari hamda ta’lim tizimidagi o‘rni yoritilgan.
Psixologiya fanining xalqaro miqyosdagi shakllanishi, O‘zbekistonda ilmiy fan sifatida
tan olinishi va maktab dasturlariga joriy etilishi tahlil qilinadi. Oliy ta’limda
psixologiyaning mustaqil yo‘nalish sifatida rivojlanishi va o‘rta maktablarda
“Psixologiya asoslari” fanining o‘quvchilarga ko‘rsatadigan ta’siri yoritilgan.
Maqolada psixologik bilimlarning ta’limdagi ahamiyati va amaliy foydasi haqida
xulosa chiqarilgan.
Kalit so‘zlar: psixologiya, ta’lim tizimi, oliy maktab, o‘rta maktab, psixologiya
asoslari, pedagogik psixologiya, maktab psixologi, O‘zbekiston, fan tarixi.
Kirish
Psixologiya – inson tafakkuri, his-tuyg‘usi va xatti-harakatlarini o‘rganadigan
fan sifatida qadim zamonlardan boshlab ilmiy izlanishlarning markazida bo‘lib kelgan.
Bu fan turli davr va bosqichlarda o‘zgarib, takomillashib bordi. O‘zbekiston va dunyo
miqyosida psixologiyaning ta’lim tizimiga kiritilishi ham bosqichma-bosqich, tarixiy
taraqqiyot asosida yuz bergan. Ushbu maqolada aynan oliy va o‘rta maktablarda
psixologiya fanining o‘qitilishi tarixiy taraqqiyoti tahlil qilinadi.
Asosiy qism
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
52
1. Dunyo tajribasi
Psixologiya fanining maktablarga kirib kelishi XIX asr oxiri va XX asr
boshlariga to‘g‘ri keladi. 1879-yilda Vundt tomonidan Germaniyada birinchi
psixologik laboratoriya ochilgach, psixologiya fan sifatida mustahkamlandi.
Keyinchalik AQSh, Rossiya, Fransiya, Angliya kabi mamlakatlarda psixologiya
fanining ta’limdagi roli ortdi. XX asr o‘rtalariga kelib, maktab psixologiyasi alohida
yo‘nalish sifatida rivojlandi. Oliy ta’limda esa psixologiya pedagogika, tibbiyot,
huquqshunoslik yo‘nalishlarida asosiy fanlardan biri sifatida o‘qitila boshlandi.
2. O‘zbekistonda psixologiya fanining ta’lim tizimiga kirib kelishi
O‘zbekistonda psixologiya fani ilk bor XX asr boshlarida pedagogika fanining
tarkibida o‘qitila boshlagan. 1920–1930-yillarda Turkiston xalq dorilfununida (hozirgi
O‘zbekiston Milliy universiteti) psixologiyadan ilk ma’ruzalar o‘qilgan.
Mustaqillikdan so‘ng, 1990-yillarda fanlar tasnifi yangilanishi bilan bir qatorda
psixologiya mustaqil o‘quv faniga aylantirildi. Hozirgi kunda psixologiya maktab
dasturiga asosiy hayotiy kompetensiyalarni shakllantirish vositasi sifatida kiritilgan.
3. Oliy ta’limda psixologiya fani
Bugungi kunda O‘zbekistondagi ko‘plab oliy ta’lim muassasalarida “Umumiy
psixologiya”, “Pedagogik psixologiya”, “Ijtimoiy psixologiya”, “Amaliy psixologiya”
kabi fanlar o‘qitiladi. Psixologiya bakalavriat va magistratura bosqichlarida mustaqil
yo‘nalish sifatida shakllangan. Bu esa mutaxassislarni ilmiy asosda tayyorlashga
xizmat qilmoqda.
4. O‘rta maktablarda psixologiya o‘qitilishi
O‘rta maktablarda psixologiya 10–11-sinflarda “Psixologiya asoslari” fan
sifatida tanishtirilgan. Darslarda o‘quvchilarga o‘zini anglash, o‘zini boshqarish,
stressga qarshi kurashish, kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish kabi mavzular
o‘rgatiladi. Bundan tashqari, maktab psixologi orqali ham o‘quvchilar bilan individual
ishlar olib boriladi.
Xulosa
Psixologiya fanining oliy va o‘rta ta’lim tizimidagi o‘rni bugungi kunda tobora
ortib bormoqda. Bu fan nafaqat nazariy bilimlarni, balki hayotiy ko‘nikmalarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
53
shakllantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, ijtimoiy-emotsional salomatlikni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Kelgusida ushbu fanning o‘quv dasturlarini yanada
boyitish, zamonaviy psixologik yondashuvlarni tatbiq etish ta’lim sifatini oshirishga
xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Abduqodirov A. Pedagogik va yosh psixologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020.
2. Azizxo‘jaeva N.N. Pedagogika va psixologiya asoslari. – Toshkent: Fan, 2019.
3. Ergashev I. Umumiy psixologiya. – Toshkent: Iqbol, 2021.
4. Jo‘rayev N. Ta’limda psixologiya fanining o‘rni. – Toshkent: TDPU nashriyoti,
2022.
5. Karimov B. Psixologiya asoslari: o‘quv qo‘llanma. – Samarqand: SamDU, 2018.
6. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari
uchun psixologiya fanidan darslik (10–11-sinflar). – Toshkent: “Yangi asr avlodi”,
2023.
7. www.edu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim portali.
8. www.ziyonet.uz – Ta’lim va fan axborot portali.
9. www.psychologytoday.com – Zamonaviy psixologik tadqiqotlar va maqolalar
portali.
10. www.unesco.org – UNESCO xalqaro ta’lim va psixologiya yondashuvlari.
