MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
142
MATEMATIKA DARSLARI ORQALI O’QUVCHILARNI AQLIY
RIVOJLANISHINI TAKOMILLASHTIRISH
Shukurov Xursan Gadoyevich, Norova Intizor Haqberdiyevna
Matematika fani o‘qituvchilari, BuxMTI akademik litseyi
Annotatsiya:
Maqolada yurtiamizda ta’lim sоhasida оlib bоrilayotgan
islоhоtlar o‘quvchilar uchun zamоn talabiga javоb bеradigan dars jarayoni,
uslubiy ko‘rsatmalar, uslubiy qo‘llanmalar yaratish, bunda o‘quvchilarning aqliy
rivojlanishida matematika darslarining o‘rni yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
matematika, murakkab, hamkor, metod, Evristik ta’lim,
muammo…
Yurtimizda ta’lim sоhasida оlib bоrilayotgan islоhоtlar o‘quvchilar uchun
zamоn talabiga javоb bеradigan dars jarayoni, uslubiy ko‘rsatmalar, uslubiy
qo‘llanmalar yaratishni taqоzо qiladi, ayniqsa iqtidоrli o‘quvchilarni aniqlash,
ularni fanlarning muayyan sоhalari buyicha ilmiy tadqiqоt ishlariga jalb qilishga
katta e’tibоr qaratilmоqda. Jumladan, o‘quvchilar uchun biroz murakkablik
tug‘diradigan matematika, fizika kabi aniq fanlar bo‘yicha qator uslubiy qo‘llanmalar
ishlab chiqilganligi fikrimizning yaqqol dalilidir. Barcha fanlar matematika bilan
aloqador, ya’ni matematik bilimlar hamma soha uchun zarurdir. Matematik
bilimlar bo‘lmasa, matematik ta’rifsiz muhandislik hisoboti va fizikaviy
nazariyani ishlab chiqish mumkin emas, biz ishlaydigan signal yoki videokuzatuv
tizimini ishlab chiqmaydi, dasturchi operatsion tizimga yondashuvni topa olmaydi.
Darslarning samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning bilim darajalarini boyitishda
darslarda turli interfaol metodlardan foydalanish yaxshi samara beradi.
O‘quvchilarda bilimga ishtiyoq uyg‘otadi. O‘quvchilar darsga puxta hozirlik
ko‘rishga intiladilar. Bunday usullar darsning qiziqarliligini va ta’sirchanligini
oshiradi, o‘quvchilarni ta’lim jarayonining faol sub’yektlariga aylantiradi.
O‘quvchilarning mustaqil bajarib, tushunib yetishlari uchun turli interaktiv metodlar
va mashqlardan foydalanishimiz mumkin. Barchamizga ma’lumki, qo‘shish-ayirish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
143
ko‘paytirishbo‘lish kabi eng muhim amallarni har bir o‘quvchi mustaqil bajara
olishi qat’iy talab sifatida belgilanishi shart. Ammo ayrim o‘rinlarda (har doim
ham emas), muayyan mavzularni o‘tishda ularni zamonaviy elektron qurilmalar
bilan bog‘liq holda tushuntirish o‘quvchilar o‘zlariga yaxshi tanish va qiziq bo‘lgan
ma’lumotlarni zarur va foydali bo‘lganlari bilan bog‘langan holda eslab qolishlari
mumkin. Matematika - qiziqarli va noodatiy fan. Qiziqarli matematika esa kishi aqlini
charxlaydi va kundalik hayotda duch keladigan masalalarni osonroq yechishga,
mavzuni o‘zlashtirishga yordam beradi.
“Evristik ta’lim” metodi. Evristik degan so‘zning ma’nosi savol javobga
asosan “topaman” demakdir. Evristik metod bilan o‘qitish maktablarda asosan XIX
asr boshlaridan boshlab qo‘llanila boshladi. Amerikalik olim D. Poya evristik ta’lim
metodi to‘g‘risida shunday degan edi. Evristikani maqsadi yangiliklarga olib
boruvchi metod va qoidalarni izlash demakdir.
“Muammoli ta’lim” metodi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning bilish
faoliyatini faollashtirish hamda ularning intellektual imkoniyatlaridan yuqori
darajada foydalanish quyidagi umumiy omillarga bog‘liq bo‘ladi: Yuqoridagi
bosqichlar asosida o‘quv materiali tushuntiriladiganda o‘quvchilar o‘zlari darrov
tushunib yetmaydigan fakt va tushunchalarga duch keladilar. Natijada
o‘rganilayotgan mavzu materiali bilan o‘quvchilar orasida muammoli vaziyat hosil
bo‘ladi.
“Hamma, hammaga o‘rgatadi” mashqi. Ushbu mashqdan foydalanish
matematika darslarida ham qo‘l keladi. Buni barcha fanlarga moslab o‘tkazish
mumkin. Matematikada mustahkamlash darslarida o‘qituvchi mavzularga doir
ma’lumotlarni qisqacha yozib keladi. Masalan, uzunlik birliklariga millimetr,
santimetr, detsimetr, kilometrlar kiradi. Hamma tomonlari teng to‘rtburchak kavadrat
deyiladi va hokazo. Bu ma’lumotlar o‘quvchilarga tarqatiladi. Ular o‘zlaridagi
ma’lumotlarni o‘qib, o‘rganadilar. Ma’lum vaqtdan keyin yonidagi o‘rtog‘i bilan bir-
birining ma’lumotini o‘rganadi. Belgilangan vaqt tugagach, 4 ta o‘quvchi bir
biriga ma’lumotlarini o‘rgatadilar. O‘qituvchi tomonidan vaqt belgilanib, vaqt
tugaganligi, endi yonidagi sherigiga o‘rgatishini eslatib, aytib boradi. Mashq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
144
tugagach, o‘qituvchi quyidagi savollar bilan o‘quvchilarga murojaat qilishi
mumkin: ushbu mashq sizga nimasi bilan yoqdi va nimalari foydali bo‘ldi? Bu
mashqda siz uchun nima osonroq bo‘ldi, o‘zingiz o‘qib o‘rganganingizmi yoki
boshqaga ma’lumot berganingizmi? Bu mashq orqali o‘quvchilar o‘tilgan
mavzularni yodga oladilar. O‘zlashtirmagan o‘quvchilar bo‘lsa, ular ham bilib
oladilar.
«Nimaga? va nima uchun?» metodi. Bu metodni barcha umumta‘lim
fanlarining barcha mavzularini o'rganish jarayonida qo'llash mumkin. Jumladan,
matematika fanida ham mavzularni o'rganishda qo'llasak bo'ladi, bunda o'qituvchi bir
xil hajmdagi karton qog'ozlarga bittadan qirqtagacha aniq savollar yozib chiqadi.
Savollar «nimaga va nima uchun?» tamoyiliga moslab yoziladi. Usulni qo'llashdan
oldin barcha varaqalar yig'ib olinib, aralashtiriladi va teskari qilib qo'yib chiqiladi.
O'quvchilar birin-ketin varaqa tortib, savolga javob beradilar. Agar savolga javob
bo'lmasa, o'quvchi uni qaytib joyiga qo'yadi. Savolga to'g'ri javob bergan o'quvchi
varaqani o'zida saqlab qoladi. Eng ko'p varaqa to'plagan o'quvchi g'olib hisoblanadi.
Xullas, o‘quvchilarning aqliy rivojlanishi uchun avvalo ularning qiziqish va
qobiliyatlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini oqilona tashkil qilish hamda
ularning shaxsi shakllanishi uchun differensial yondashish kelajakda
mamlakatimizni jahon andozalari talablariga javob bera oladigan kadrlar tayyorlash
uchun xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Jumayev M.E va boshqalar. Matematika o‘qitish metodikasi-T.:2003-yil
2. R.Ishmuхamеdоv, L.Abduqоdirоv, A.Pardayеv. Ta’limda innоvatsiоn
tехnоlоgiyalar. — T., 2008-yil.
