MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
79
AKADEMIK LITSEY OʻQUVCHILARINING ONA TILI DARSLARIDA
GAP MAVZUSI USTIDA ISHLASH
Oʻrinboyeva Latofat Gʻaybillayevna
Jizzax davlat pedagogika universiteti Akademik litseyi ona tili va adabiyot
fanlar kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada akademik litsey o‘quvchilarining ona tili
darslarida gap mavzusi ustida ishlash samaradorligini oshirish masalalari ko‘rib
chiqilgan. Gapning tuzilishi, mazmuni va kommunikativ funksiyasini tushunish orqali
o‘quvchilarning til kompetensiyasi rivojlantirilishi mumkinligi haqida mulohazalar
yuritiladi. Tadqiqot natijalari o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega metodlarni aniqlashga yo‘naltirilgan.
Kalit so‘zlar:
ona tili, gap mavzusi, akademik litsey, nutqiy kompetensiya,
ta’lim metodlari.
Ona tili darslari o‘quvchilarning til bilimlarini rivojlantirishda asosiy o‘rin
egallaydi. Ayniqsa, akademik litsey o‘quvchilarining lingvistik va kommunikativ
kompetensiyalarini shakllantirishda gap mavzusining o‘rganilishi muhim ahamiyatga
ega. Gap tahlili o‘quvchilarni nafaqat til qoidalarini o‘rganishga, balki ulardan amaliy
foydalanishga o‘rgatadi. Ushbu maqolada gap mavzusining o‘rganilishi jarayonidagi
muammolar va samarali usullar tahlil qilinadi.
Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
- Empirik metod: dars jarayonlarini kuzatish va tahlil qilish.
- Eksperiment: gap mavzusini o‘rganishga yo‘naltirilgan maxsus
mashg‘ulotlarni tashkil etish.
- So‘rovnoma: o‘quvchilarning mavzu bo‘yicha fikr va mulohazalarini
o‘rganish.
- Ma’lumotlar tahlili: o‘quvchilarning yozma va og‘zaki ishlarida yo‘l
qo‘yilgan xatolarni tizimlashtirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
80
Akademik litsey o‘quvchilarining ona tili darslarida “Gap mavzusi” ustida
ishlash metodikasi haqida ba’zi fikrlar va tavsiyalarni taklif qilaman:
O‘quvchilarga gapning tuzilishi, mazmuni va uslubiy jihatlarini tushuntirish;
gap tuzishda aniqlik, mantiqiylik va grammatik to‘g‘rilikka e’tibor qaratish; tahliliy
va ijodiy ko‘nikmalarni rivojlantirish.
Darsning asosiy yo‘nalishlari:
Nazariy asoslar:
- Gapning tarkibi: Egasi, kesimi, ikkinchi darajali bo‘laklari.
- Gapning mantiqiy bog‘lanishi: Ma’no va shakl jihatdan bog‘lanish
usullari.
- Gapning uslubi: Og‘zaki va yozma uslubda gaplardan foydalanish.
Amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish:
- Tahlil qilish: Gaplarni grammatik jihatdan tahlil qilish.
- Sintaksis mashqlari: Notog‘ri tuzilgan gaplarni to‘g‘rilash.
- Ijodiy topshiriqlar: Yangi gaplar tuzish yoki berilgan jumlalarni
kengaytirish.
Dars jarayonini tashkil qilish metodlari:
Kirish qismi:
- Mavzu bilan tanishtirish.
- Nazariy tushunchalarni tushuntirish (masalan, “gapning sintaksik
bo‘laklari” mavzusi).
Asosiy qism:
- Blits savollar: Gapni tashkil etuvchi asosiy qismlar qaysilar? Misol bilan
tushuntirish.
- Mashq bajarish:
- Berilgan gaplarning tuzilishini aniqlash.
- Gaplarning noto‘g‘ri bo‘laklarini to‘g‘rilash.
- Ushbu gapni kengaytirib yoki qisqartirib ko‘rsatish.
- Munozara: O‘quvchilar birgalikda murakkab gaplarni tahlil qilishadi va
fikr almashishadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
81
Mustahkamlash qismi:
- Test savollari: O‘quvchilar bilimini tekshirish uchun qisqa savollar.
- Ijodiy topshiriq: O‘quvchilardan ma’lum bir mavzu asosida 3-4 jumla
tuzishni so‘rash.
Yakuniy qism:
- Dars xulosasini chiqarish.
- O‘quvchilarning faoliyatini baholash va uyga vazifa berish.
Amaliy topshiriqlar namunasi:
Misol:
- Quyidagi gapning grammatik bo‘laklarini aniqlang:
“Akademik litseyda ona tili darslari qiziqarli o‘tkaziladi.”
- Egasi: Akademik litseyda
- Kesimi: o‘tkaziladi
- Aniqlovchi: ona tili
- Hol: qiziqarli
Ijodiy topshiriq:
- Quyidagi jumlalarni kengaytiring:
“Yoshlar kitob o‘qiydi.”
Kengaytirilgan javob: “Akademik litsey yoshlar ona tili va adabiyot
darslarida qiziqarli kitoblarni muntazam o‘qiydi.”
Blits savollar:
- Gapning asosiy bo‘laklari qaysilar?
- Kesim qaysi gap bo‘lagi bilan bog‘liq?
Uyga vazifa:
- Berilgan matndan 5 ta gapni tanlab, ularning grammatik tuzilishini tahlil
qilish.
- "Ilmiy mavzuda gap tuzish va uning uslubiy xususiyatlari" haqida kichik
maqola yozish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
82
Bu metodika orqali o‘quvchilar ona tili darslarida gap mavzusini chuqur
o‘zlashtirishi, yozma va og‘zaki nutqida grammatik va uslubiy to‘g‘rilikka rioya
qilishni o‘rganishi mumkin.
Gap mavzusini o‘rganish jarayonida kommunikativ va grammatika
yondashuvlarini uyg‘unlashtirish muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilarning til
kompetensiyasini rivojlantirish uchun amaliy mashqlar, rolli o‘yinlar va muammoli
vaziyatlar asosida tuzilgan darslar samarali bo‘ladi. Shu bilan birga, dars jarayonida
aniqlangan kamchiliklar o‘quvchilarning individual yondashuvga bo‘lgan ehtiyojini
ta’kidlaydi.
Xulosa
Tadqiqot natijalariga asoslanib quyidagi takliflar ishlab chiqildi:
Ona tili darslarida gap mavzusini o‘rganishda interaktiv va innovatsion
metodlardan keng foydalanish.
O‘quvchilarning nutqiy kompetensiyasini rivojlantirishga qaratilgan maxsus
dasturlarni ishlab chiqish.
Mashg‘ulotlarda o‘quvchilarning faolligini oshiradigan rolli va guruhli
ishlarni kengroq qo‘llash.
Dars jarayonida turli texnologik vositalardan (multimedia, interaktiv taxta)
foydalanishni rag‘batlantirish.
ADABIYOTLAR.
1.
Qosimova K.,Matchonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh.Ona
tili o‘qitish metodikasi. Toshkent, ”Nosir”, 2009
2.
A.Nurmonov. O‘zbek tilshunosligi tarixi. T., 2002
3.
R.Ishmuhamedov, A.Abduqodirov, A.Pardayev. Ta’limda innovatsion
texnologiyalar. Toshkent: O‘zbekiston Prezidentining “Iste’dod” jamg‘armasi, 2008
4.
A.Mamatov. Nutq madaniyati va til normasiga oid terminlar va tushunchalar
izohi. Toshkent: Bayoz MCHJ matbaa korxonasi, 2014
5.
Shayxislamov, N. (2021). OT SO ‘Z TURKUMIDA METONIMIYA
HODISASI. Scientific progress, 2(6), 1883-1888.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
83
6.
Шайхисламов, Н. (2021). ТИЛДА ЛАКУНА МУАММОСИ ВА УНИНГ
ЕЧИМИ. Scientific progress, 2(7), 1285-1290.
7.
Шайхисламов, Н. (2021). ЎЗБЕК ТИЛИ АССОЦИАТИВ ЛУҒАТИНИНГ
ТУЗИЛИШИ ТЎҒРИСИДА МУЛОҲАЗАЛАР. Central Asian Research Journal for
Interdisciplinary Studies (CARJIS), 1(1), 20-25.
8.
Shayxislamov, N. (2021). JAHON LINGVISTIK EKSPERTOLOGIYASIDA
TARKIBIY QISMLAR MASALASINING O ‘RGANILISHI. Scientific progress,
2(5), 333-337.
