MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
75
ONA TILI MASHG`ULOTLARIDA GRAMMATIK
TOPSHIRIQLARINING AMALIY AHAMIYATI
Oʻrinboyeva Latofat Gʻaybillayevna
Jizzax davlat pedagogika universiteti Akademik litseyi ona tili va adabiyot
fanlar kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqola ona tili mashg‘ulotlarida grammatik
topshiriqlarining amaliy ahamiyatini o‘rganishga bag‘ishlangan. Grammatik
topshiriqlar o‘quvchilarning nazariy bilimlarini amaliy qo‘llash, muloqot
qobiliyatlarini rivojlantirish va tilni o‘rganishda asosiy o‘ringa ega ekanligi tahlil
qilingan. Tadqiqot natijalari grammatik topshiriqlarining ta’lim jarayonidagi rolini
tasdiqlaydi va uni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
Grammatik topshiriqlar, ona tili mashg‘ulotlari, amaliy
qobiliyatlar, ta’lim metodlari, lingvistik kompetensiya.
Til ta’limi har bir jamiyatning madaniy va intellektual taraqqiyoti uchun
muhim omillardan biridir. Ayniqsa, ona tilini o‘rgatishda grammatik topshiriqlarining
o‘rni beqiyosdir. Ushbu maqola grammatik topshiriqlarining o‘quvchilarning til
qobiliyatlarini shakllantirishdagi ahamiyatini ochib berishga qaratilgan.
Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
- Grammatik topshiriqlar orqali o‘quvchilar ona tilining asosiy qoidalari,
jumladan, so‘z shakllarini o‘zgartirish, gap tuzish qonun-qoidalari, va so‘zlarning
o‘zaro bog‘lanishi kabi til me’yorlarini o‘rganadilar. Bu ularga tilning strukturaviy
asoslarini tushunishga va uni amalda qo‘llashga yordam beradi.
- Imlo va uslubiy xatolarni bartaraf etish: Grammatik topshiriqlarni bajarish
jarayonida o‘quvchilar so‘z va gaplarning to‘g‘ri yozilishi, tinish belgilaridan
foydalanish, hamda uslubiy jihatdan to‘g‘ri ifoda topish kabi ko‘nikmalarni
rivojlantiradilar. Bu esa, ularning yozma va og‘zaki nutqdagi aniqlik va aniqlanish
darajasini oshiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
76
- Til boyligini oshirish: Grammatik topshiriqlar so‘zlarning turli shakllarini
o‘rganish, sinonimlar va antonimlardan foydalanish orqali til boyligini kengaytirishga
yordam beradi.
- Me’yorlar va ijodkorlikni muvozanatlash: Til me’yorlarini puxta
o‘zlashtirish orqali o‘quvchilar ijodiy fikrlash jarayonida ham grammatik
me’yorlarga rioya qilgan holda o‘z fikrlarini mazmunli va tushunarli ifodalashga
erishadilar.
- So‘rovnoma va kuzatuv: o‘qituvchilar va o‘quvchilarning fikrlarini
o‘rganish orqali tahliliy ma’lumot olish.
Ona tili mashg‘ulotlarida grammatik topshiriqlarining amaliy ahamiyati
o‘quvchilarning lingvistik bilim va ko‘nikmalarini mustahkamlash, nutq
madaniyatini shakllantirish, hamda yozma va og‘zaki muloqotda grammatik jihatdan
to‘g‘ri ifoda qilish qobiliyatini rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi. Quyida grammatik
topshiriqlarining amaliy ahamiyati haqida batafsil ma’lumot keltiriladi:
Til me’yorlarini o‘rganish va qo‘llash
- Grammatik topshiriqlar orqali o‘quvchilar ona tilining asosiy qoidalari,
so‘zlarning shakli, gap tuzilishi, va jumlaning ma’nosi ustida ishlashni o‘rganadilar.
- Bu mashg‘ulotlar o‘quvchilarni imlo va uslubiy xatolardan xoli yozishga
o‘rgatadi.
Nutq madaniyatini rivojlantirish
- Grammatik topshiriqlar o‘quvchilarga fikrlarni aniq, mantiqiy va
grammatik jihatdan to‘g‘ri ifodalashga yordam beradi.
- Nutqda me’yorlarga rioya qilish ko‘nikmasi jamiyat bilan samarali
muloqot qilish imkoniyatini oshiradi.
Ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish
- Murakkab gap tuzish, sinonimlardan foydalanish, hamda so‘zlarni turli
kontekstlarda ishlatish orqali o‘quvchilar ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradilar.
- Bu jarayon ularda tilga nisbatan qiziqishni oshiradi.
Tahlil qilish va mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
77
- Grammatik topshiriqlar mantiqiy tahlil qilish, jumlaning tuzilishini
o‘rganish va gapdagi so‘zlar o‘rtasidagi munosabatni tushunishga yordam beradi.
- Masalan, gapning bo‘laklarini aniqlash yoki morfologik tahlil qilish orqali
mantiqiy fikrlash rivojlanadi.
Amaliy nutq muhitida qo‘llash
- Darslarda o‘rganilgan grammatik qoidalarni nutqiy vaziyatlarda qo‘llash
o‘quvchilarning muloqot jarayonidagi ishonchini oshiradi.
- Real hayotda grammatik jihatdan to‘g‘ri muloqot qilish ularning ijtimoiy
faolligini oshirishga yordam beradi.
Davriy baholash va o‘z-o‘zini tahlil qilish imkoniyati
- Grammatik topshiriqlarni bajarish orqali o‘quvchilar o‘z bilim darajasini
baholash va o‘z kamchiliklarini aniqlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
- Bu ularda mas’uliyat va mustaqil ishlash ko‘nikmasini rivojlantiradi.
Yozma madaniyatni shakllantirish
- Insholar, xatlar yoki boshqa yozma ishlarni yozish uchun grammatik
topshiriqlar muhim poydevor hisoblanadi.
- To‘g‘ri tuzilgan gap va ifodalar yozma nutqni yanada boy va samarali
qiladi.
Grammatik topshiriqlarining turlari:
- Morfologik tahlil: So‘z turkumlari va ularning grammatik xususiyatlarini
o‘rganish.
- Sintaktik tahlil: Gapning tuzilishi va bo‘laklarini aniqlash.
- Imlo mashqlari: To‘g‘ri yozish qoidalarini mustahkamlash.
- O‘xshatish va ijodiy topshiriqlar: O‘xshash gap tuzish yoki ijodiy
vaziyatlarda yangi jumlalar yaratish.
Grammatik topshiriqlar o‘quv jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, tilni to‘liq
o‘zlashtirish va uni amaliy hayotda samarali qo‘llash imkonini beradi. Bu jarayon
natijasida o‘quvchilar muloqotda ham, yozma ishlarda ham grammatik jihatdan
to‘g‘ri va mazmunli ifodalanish ko‘nikmasiga ega bo‘ladilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
78
Olingan natijalar grammatik topshiriqlarining amaliy ahamiyatini tasdiqlaydi.
Shuningdek, ularning samaradorligi ko‘proq metodik yondashuvlarga bog‘liqligi
aniqlangan. Biroq, topshiriqlarni ishlab chiqishda o‘quvchilarning individual
xususiyatlarini hisobga olish zarur. Xalqaro tajriba ko‘rsatganidek, interfaol metodlar
va texnologiyalardan foydalanish bu jarayonni samaraliroq qiladi.
Xulosa
Grammatik topshiriqlar ona tili ta’limida o‘quvchilarning nazariy bilimlarini
amaliy ko‘nikmaga aylantirishga xizmat qiladi. Ularning samaradorligini oshirish
uchun quyidagi takliflar beriladi:
Grammatik topshiriqlarni kontekstual asosda ishlab chiqish.
Interfaol va zamonaviy texnologiyalardan foydalanishni kengaytirish.
Har bir o‘quvchining individual qobiliyatlarini hisobga olish orqali
differensial yondashuvni qo‘llash.
Grammatik topshiriqlarni o‘quvchilarning qiziqishlari va ehtiyojlariga mos
ravishda ishlab chiqish.
ADABIYOTLAR.
1. R.Safarova Pedagogika ensiklopediyasi. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi,
Davlat ilmiy nashriyoti, - T:, - 2015.- 250-b.
2. M.Qodirov, H.Ne’matov, M.Abduraimova, R.Sayfullayeva, B.Mengliyev Ona tili.
Umumiy o`rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. - T.: Cho‘lpon nomidagi
NMIU. 2019.
3. G‘.Hamroyev. Umumiy o`rta ta’lim tizimida fonetikaga doir o`quv materiallarining
metodik ta’minotini takomillashtirish. PhD dissertatsiyasi. – Samarqand-2019.
4. Usmanova Z.I. Ona tili darsliklari takomillashmoqda. "Экономика и социум"
№4(83), 2021, ч.2, 521-527.
5. Usmanova Z.I. (2021) Nazariyadan amaliyotga. Respublika ilmiy-amaliy onlayn
konferensiya, 158-161.
6. Usmanova Z.I. (2021). Yangi davr darsliklari Academic Research in Educational
Sciences, 2 (11), 282-287.
