69
II
ШЎЪБА
ФРАЗЕОЛОГИК
БИРЛИКЛАРНИНГ СТРУКТУР
-
ГРАММАТИК ХУСУСИЯТЛАРИ ТАДҚИҚИ
(инглиз ва ўзбек тиллари мисолида)
доц. Ш.С.Ашуров (СамДЧТИ)
Халқ оғзаки ижодининг ноёб дурдонаси ҳисобланмиш мақол ва ибораларни
инглиз ва ўзбек тиллари мисолида ҳар тарафлама чуқур ўрганиш, унга хос лингвистик
моҳиятни тавсифлаш, қолаверса, уларни бадиий матнларда ўқиб тушуниш ҳамда
оғзаки нутқда қўллаш жараёни ҳам катта аҳамият касб этади.
Фразеологик бирликлар ижтимоий
-
маданий аҳамиятга эга бўлиб,
жамиятнингумумий тасвири, яшаш
тарзи, урф
-
одатларини ўзида намоён этадиган тил
воситаси ҳисобланади. Тилшуносликда фразеология тилнинг беқиёс бойлиги, чексиз
имкониятлари ҳамда унинг ўзига хос тарихий
-
тараққиёт босқичларини акс эттирувчи
лексик қатлам сифатида намоёнбўлади. [3,14]. У луғат сатҳидаги энг эркин
қўлланиладиган сатҳ бўлиб, асоси энг қадимги халқ оғзаки ижодига бориб тақалади.
Таҳлил жараёнида йиғилган мисоллар асосида ФБлар ўрганиш жараёнида
структур
-
грамматик таҳлил қилиб уларни уч турга, яъни гап шаклидаги, бирикма
шаклидаги ва якка сўздан, яъни бир компонентдан иборат бўлган гуруҳларга бўлиб
чиқиш мумкинлиги аниқланди. Таҳлил натижаларидан маълум бўлишича, сўз ва
бирикма шаклидаги мақол ва иборалар қолган икки турига қараганда кўпроқ учрайди.
Бирикма деганда мустақил сўзларнинг маъно ва грамматик жиҳатдан бир
-
бири билан
қўшилиши тушунилади. Бирикма ҳам нарса, белги, иш
-
ҳаракатни ифодалайди ва бу
жиҳатидан сўзга ўхшайди аммо юқоридаги белгиларни сўзга қараганда аниқроқ
ифодалайди:
faint of heart
–
қуён юрак
буни ўзбек тилига сўзма
-
сўз таржима
қилганимизда айнан отли сўз бирикмаси эканлиги маълум бўлади:
юракнинг
ҳушсизлиги.
Фразеологик бирлик эса маъно жиҳатдан бир сўзга тенг, ажралмас
ҳолатга келиб қолган бирликдир. Унинг таркибидаги сўзларни ҳоким ва тобе сўзларга
ажратиб бўлмайди:
hard times –
қора кунлар
ва биз бундай турғун бирикмаларни
иборага тенг дея оламиз.
Энди эса ФБлар, яъни ибора ва мақолларга юқорида таъкидлаб ўтилган турлар
бўйича мисоллар бериб ўтмоқчимиз:
Бирикма шаклида учрайдиган мақол ва иборалар:
Cast in the same mould –
икки томчи сувдек ўхшамоқ
;
Dances to the tune –
ноғорасига ўйнамоқ;
Dream on –
тушунгни сувга айтибсан;
To get on someone’s nerves –
кимнингдир асабига ўйнамоқ;
To give somediv the axe –
паттасини қўлига тутқазмоқ.
Ушбу кичик тадқиқотимизда бир компонентдан ташкил топган ФБларга ҳам
дуч келдик. Улар асосан оғзаки нутққа хос бўлиб, бундай фразеологик бирликлар
кўпроқ от ва сифат сўз туркумида шунингдек сифатдош
II
шаклида ҳам учраши
мумкин. Масалан:
peanut –
сув текин- от сўз туркуми;
horny –
енгилтак – сифат сўз туркуми;
hammered –
алкаш – сифатдош II.
70
Якка сўздан ташкил топган ёки бир компонентли ФБлар
ҳам
асосан от сўз
туркумига хос шаклда кўпроқ учрашини кузатдик:
Hick –
қишлоқи; Shogan – бойвачча; Hogwash – ёлғон; Dove – мусича-ю беозор;
Dough, lettuce, moola, clam –
қуруғи; Geezer – қария; Lemon – шалдироқ арава.
Гап шаклидаги мақол ва ибораларни чуқурроқ таҳлил қиганимизда, уларни
гапнинг ифода мақсадига кўра
–
дарак, ундов, буйруқ ва сўроқ гапларга ажратиб
чиқдик. Тўпланган мисолларни таҳлил қилиш жараёнида гап шаклидаги мақол ва
маталларнинг дарак гап шакли энг кўп учрашини, ундан кейин эса буйруқ гаплар,
сўроқ ва ундов гаплар эса деярли учрамаслиги ойдинлашди.
Дарак гаплар орқали бирор нарса маълум қилинади ёки бирор нарса ҳақида
хабар берилади. Бундай гаплар маслаҳат, ташвиқ, севинч, ачиниш, ишонч, ғазаб, орзу
-
умид кабиларни ифодалайди.
Дарак гап шаклидаги мақоллар эса асосан маслаҳат,
насиҳат, огоҳлантириш кабиларни ифодалайди Дарак гап шаклидаги мақол ва
фразеологик бирликларга
қуйидаги
мисолларни келтириб ўтиш мумкин:
It takes two to make quarrel –
қарс икки қўлдан чиқади
A drowing man will clutch at a straw –
чўкаётган одам хасга ёпишади
Many cooks spoil the broth –
чўпон кўпайса қўй харом ўлади
The apple never falls far from the tree –
олманинг тагига олма тушади
Good fences make good neighbours –
ўзингни эҳтиёт қил қўшнингни ўғри тутма
Буйруқ гапларда суҳбатдошни ниманидир қилишга ундаш мақсад қилиб
қўйилади ва бундай гаплар илтимос, буйруқ, таклиф, маслаҳат, ҳайратланиш, ташвиқ
тарзида бўлиши мумкин
.
Инглиз тилидаги буйруқ гапларда эга
“
сен
”
сўзининг нол
алтернативи билан англашилади. Ўзек тилида эса буйруқ гапнинг эгаси кесимдан
англашилади. Буйруқ гаплар тингловчини бирор иш
-
ҳаракатни бажаришга ундайди.
Буйруқ гап шаклидаги
мақол ва фразеологик бирликларга мисоллар келтириб ўтамиз
:
Tell me who you go with and I’ll tell who you are –
Дўстингни кимлигини айт мен
сенинг кимлигингни айтаман;
Do as I say, not as I do –
Мулланинг айтганини қил, қилганини эмас;
Never tell tales out of school –
Уйдаги гапни кўчага чиқарма;
Never put off until tomorrow what you can do today –
Бугунги ишни эртага
қолдирма;
Don’t cut off your nose to spite your face –
Бургага аччиқ қилиб кўрпангни ёқма.
Мисоларни таҳлил қилиш жараёнида, йиғилган мисолларнинг кам фоизини
ташкил қилсада, ФБларда мажҳул нисбат ҳам кенг қўлланилганлигига гувоҳ бўлдик.
Мажҳул нисбатда иш
-
ҳаракатнинг бажарувчиси кўрсатилмайди. Мабодо
кўрсатилганда ҳам муҳим ҳисобланмайди. Мажҳул нисбат кўпроқ ўтимли
феъллардан:
Desires are nourished by delays,
баъзан эса предлогли ўтимсиз феъллардан
ҳам ясалиши мумкин:
The doctor was sent for.
Инглиз тилида мажҳул нисбат
қўлланилган ФБлар ўзбек тилида аниқ нисбат шаклидаги ФБларга тўғри келмоқда.
Буни қуйидаги мисолларда кўришимиз мумкин:
Rome was not built in a day –
Мусулмончилик аста-аста;
A liar is not believed when he tells the truth –
Ёлғончининг рост сўзи ҳам ёлғон;
No man is born wise or learned –
Ҳеч ким илмли бўлиб туғилмаган;
Ask no questions and you will be told no lies –
Савол берма ёлғон эшитмайсан.
Гап шаклидаги ФБни гапнинг тузилишига кўра турлари бўйича таҳлил
қилганимизда уларнинг кўпчилиги содда гаплардан ташкил топганини аниқлашга
муваффақ бўлдик. Содда гап бош бўлаклар ва иккинчи даражали бўлаклардан ташкил
топади
ва ўз
навбатида содда йиғиқ
–
Money talks
ва содда ёйиқ
–
A drowving man will
71
clutch at a straw –
чўкаётган одам хасга ёпишади
гапларга бўлинади.
Гап алоқа
воситаси бўлиши билан бир вақтда сўзловчининг воқеа
-
ҳодисага бўлган
муносабатини ҳам ифодалайди. Мақолларда
эса фақатгина бир кишининг эмас балки
бутун бир жамиятнинг муносабати, қарашлари ўз аксини топади. Қуйидаги мисоллар
орқали бунинг яққол исботини кўришимиз мумкин:
Don’t judge a book by its cover –
Одамни юзидан баҳо берма;
Eyes are bigger than one’s stomack –
Ўзи тўйса ҳам кўзи тўймайди; Book is best
friend –
Китоб энг яхши дўст;
There is no such thing as a free lunch –
Текин бўлса тошни ют;
Two heads are better than one -
Битта калла калла, иккита каллла тилла.
Таҳлил натижаларига кўра мақолларнинг аксарият қисмини содда гаплар
ташкил қилади, қўшма гап шаклидаги мақоллар тўплаган мисолларимизнинг 20
-25
фоизини ташкил этмоқда.
Қўшма гаплар шаклидаги ФБларга қуйидаги мисолларни келтириб ўтамиз:
The dogs bark, the caravan goes on –
Ит ҳурар карвон ўтар;
Take care of the pence and the pound take care of themselves –
Пулнинг онаси
тийин;
As you are, so will your governors be –
Ўзинг қандай бўлсанг бошлиғинг ҳам
шундай;
As you sow, so shall you reap –
Нима эксанг шуни ўрасан;
When the cats away, the mice will play –
Сулаймон ўлди девлар қутулди.
Хулоса сифатида шуларни таъкидлаш лозимки, ФБларни структур
-
грмматик
таҳлил қилганимизда ФБларнинг бирикма ҳамда гап шаклларида ва якка
компонентдан ташкил топган шаклларига гувоҳ бўлдик. Таҳлил натижалари шуни
кўрсатдики гап шаклидаги мақол ва маталларнинг дарак гап шакли
йиғилган
мисолларнинг қарийб 70 фоизини, буйруқ гаплар эса 30 фоизини ташкил қилади.
Сўроқ ва ундов гаплар эса деярли учрамайди.
Гап шаклидаги ФБларни гапнинг тузилишига кўра турлари бўйича таҳлил
қилганимизда уларнинг кўпчилиги содда гаплардан ташкил топганини аниқлашга
муваффақ бўлдик.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
:
1.
Алефиренко, Н.Ф. Фразеология и паремиология: учебное пособие.
–
М.:
Флинта, 2009.
– C. 344.
2.
Ashurov, Shahobiddin Saidovich. "Инглиз ва ўзбек тилларидаги
интернационал мақоллар таржимасидаги ассиметрик ҳолатлар."
Молодой ученый
18
(2020): 584-586.
3.
Ашуров
Ш., Шукурова
Ф. Инглиз ва ўзбек тилларидаги фразеологик
бирликлар этимологиясига оид айрим мулоҳазалар //
Международный журнал
искусство слова.
– 2020. –
Т. 3.
–
№. 2.
13-
18 БЕТЛАР.
4.
Кунин, А.В. Курс фразеологии современного английского языка.
–
М.: ВШ
,
Дубна: Изд. Центр «Феникс», 1996.
–
381с.
5.
Рахматуллаев
Ш
.
Ўзбек
тилининг
фразеологик
луғати
. –
Тошкент
:
Ўқитувчи,
1978. –
406 б.
6.
Ўзбек
халқ мақоллари.
–
Т., Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти.1989.
-
511 б.
7.
Lоngmаn Dictiоnаry оf Cоntеmpоrаry Еnglish
–
3d еd.
–
Hаrlоw: Lоngmаn Ltd
Grоup, 1995.
72
8.
Milаdа Brоukаl. Idiоms Fоr Еvеry Dаy Usе. Nаtiоnаl Tеxtbооk Cоmpаny.
Lincоlnwооd, Illinо
is U
SА.1994.
– 129 p.
9.
Ашуров, шахобиддин, and фарида шукурова. "инглиз ва ўзбек тилларидаги
фразеологик бирликлар этимологиясига оид айрим мулоҳазалар." международный
журнал искусство слова 3.2 (2020).
10.
Ашуров, Ш., и М. Мирзакулова. «Концепт „любовь“ в пословичной картине
мира в английском и узбекском языках». Общество и инновации, т. 2, вып. 4/S, май
2021 г., сс. 78
-83, doi:10.47689/2181-1415-vol2-iss4/S-pp78-83.
11.
Aliboyev, Sobir. "Замонавий таълимда рақамли тизимларни қўллаш:
Филология ва педагогика соҳасида замонавий тенденцялар ва ривожланиш
омиллари." Архив Научных
Публикаций JSPI (2020).
12.
Ashurov, Shahobiddin Saidovich. "Инглиз ва ўзбек тилларидаги
интернационал мақоллар таржимасидаги ассиметрик ҳолатлар." Молодой ученый
18 (2020): 584-586.
