МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 03, Март
107
https://universalpublishings.com
KOGNITIV DISSONANS FENOMENINING BOSHQA FANLAR BILAN
INTEGRATSIYASI.
Tursunova Marxabo Raxmonovna
Osiyo Xalqaro Universiteti
“Tarix va filologiya” kafedrasi assistenti.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kognitiv dissonans tushunchasi va uning
psixologiya, sotsiologiya, ta'lim, iqtisod va marketing kabi boshqa fanlar bilan
integratsiyasi o'rganilgan. Kognitiv dissonans, odamlarda mavjud fikrlar va xulqlar
orasidagi to'qnashuvga olib keladi, bu esa ma'lumotlarni qabul qilish, qaror qabul qilish
va xulq-atvorni o'zgartirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Maqola, ushbu
tushunchaning fanlararo ta'sirini o'rganib, tadqiqotlar va misollar orqali kognitiv
dissonansning amaliyotlarda qanday qo'llanilayotganini ko'rsatadi.
Kalit so'zlar:
kognitiv dissonans, psixologiya, sotsiologiya, ta'lim, iqtisod,
marketing, xulq-atvor, qaror qabul qilish.
Абстракт.
В этой статье исследуется концепция когнитивного диссонанса и
ее интеграция с другими дисциплинами, такими как психология, социология,
образование, экономика и маркетинг. Когнитивный диссонанс приводит к
конфликту между существующими мыслями и поведением людей, которые
важны для получения информации, принятия решений и изменения поведения.
В статье исследуются междисциплинарные последствия этой концепции,
показывая посредством исследований и примеров, как когнитивный диссонанс
применяется на практике.
Ключевые слова:
когнитивный диссонанс, психология, социология,
образование, экономика, маркетинг, поведение, принятие решений.
Abstract.
This article explores the concept of cognitive dissonance and its
integration with other disciplines such as psychology, sociology, education,
economics, and marketing. Cognitive dissonance is a conflict between people's existing
thoughts and behaviors, which plays a significant role in the perception of information,
decision-making, and behavior change. The article explores the interdisciplinary
impact of this concept and shows how cognitive dissonance is used in practice through
research and examples.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 03, Март
108
https://universalpublishings.com
Keywords:
cognitive dissonance, psychology, sociology, education, economics,
marketing, behavior, decision-making.
Kognitiv dissonans tushunchasi 1957 yilda Leon Festinger tomonidan ishlab
chiqilgan bo'lib, u inson psixologiyasining muhim bir qismidir. Ushbu konsept,
odamlarning bir-biriga zid bo'lgan fikr va xulq-atvorlari orasidagi muammolarni
qanday hal qilishlarini o'rganadi. Kognitiv dissonans, so'nggi yillarda turli fanlar
doirasida katta e'tibor qaratiladigan mavzu bo'lgan. Bu tushuncha, psixologik
nazariyalar, xulq-atvor bilimlari, shuningdek, iqtisodiyot va marketing sohasida ham
qiziqarli natijalar beradi. Maqola davomida biz kognitiv dissonansning boshqa fanlarga
ta'sirini o'rganamiz va ulardan qanday foydalanganligimizni ko'rib chiqamiz.
Zamonaviy tilshunoslikda kognitiv dissonans fenomenini o'rganish
nisbatan yaqinda boshlangan hisoblanadi. Bu borada birinchi ishlar bir necha o'n yillar
oldin paydo bo'lgan. Ayni paytda zamonaviy tilshunoslikda bag'ishlangan kognitiv
dissonans hodisasi va uning individual jihatlariga lingvistik nuqtai nazardan
qaraydigan bir qator ishlar mavjud bo’lib hisoblanadi. Oxirgi yillarda tilni kognitiv
aspektda tadqiq etish va badiiy tarjimaga kognitiv jihatdan yondashib olib borilgan
ishlar salmog‘i ancha oshib bormoqda. Kognitologiya ko‘p aspektlik fanlardan biri
bo‘lib, uning tadqiqot ob’ektiga olamni bilish, anglash, idrok etish kabi masalalar
kiradi. Ona tilini mukammal bilish va yana boshqa bir xorijiy tilni “zabt etish” - yangi
bir olamni idrok qilish, anglash demakdir. Tarjimonlar tarjima bilan shug‘ullanish
barobarida yangi bir olamni kashf etguvchi mutaxassilar hisoblanadilar.
1
Kognitiv dissonans tushunchasi cognitio—«anglash» va dissonantia —
“nomuvofiqlik, mos kelmaslik, ohangdorlikning yo’qligi” degan ma’nolarni anglatadi.
Ushbu nazariyaning asoschisi amerikalik ruhshunos L. Frestinger [1919-1989] bo’lib,
bu nazariyaning asosini bilim tizimidagi nomuqobillik tashkil etadi. Bu nomuqobillik
ruhiy qoniqishga olib kelmaydi va bu hodisa ruhshunoslikda dissonans atamasini
olgan. Dissonans lotincha dissonans “dissonantia” ohangdorligi bir -biriga muvofiq
kelmaydigan tovushlar so’zlar yoki bo’g’inlarning to’qnashuvi, kesishuvi degan
ma’noni anglatadi
Kognitiv dissonans terminining lug‘aviy ma'nosini tahlil qilish maqsadida
bir nechta manbalarga murojaat qilingan. Kognitiv dissonans so'zining o'zida lotin
tilida "cognitio" - "anglash" va "dissonantia" - "nomuvofiqlik", "nomutanosiblik",
1
Shirinova R.X “
KOGNITIV DISSONANS FENOMENI VA UNING TARJIMADA TUTGAN O‘RNI” ILMIY
AXBOROTNOMA FILOLOGIYA 2016-yil, 6-son
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 03, Март
109
https://universalpublishings.com
"ohangsizlik" kabi ma'nolarni ifodalaydi. V.I. Dalning lug‘atida bu atama "dissonans"
sifatida quyidagi tavsif bilan keltirilgan: "Dissonans - musiqa sohasida notekis va
nomutanosib tovushlarning birlashishi" deb belgilangan. S.I. Ojegov izohli lug‘atida
keltirilishicha, dissonans - bu bir vaqtning o'zida turlicha ohanglarning notekis va g’alis
eshitilishi demakdir. Yana bir tomondan, konsonans atamasi musiqada tovushlar
orasidagi uyg'unlik va ohangdorlikni anglatadi va bu tasniflarga ko'ra, dissonans
konsonansning aksidir.
A.N. Chudinovning lug‘atida esa "dissonans" - "notekis va quloqqa yomon
tuyuladigan tovushlar kombinatsiyasi" deb ta'riflanadi. Ensiklopedik manbalarda esa
dissonans "musiqada turli tonlarning bir vaqtning o'zida notekis ovoz chiqarishi" deb
belgilangan va konsonansning qarama-qarshisi sifatida ko'rsatilgan. Yuqoridagi barcha
manbalar dissonans atamasini konsonansning aksini, shu bilan birga noqulaylik,
uyg'unlikdagi nomuvofiqlik sifatida tushuntiradi.
Kognitiv dissonans – bu insonlarning xulq-atvorini va fikrlarini o'zgartirishga
ta'sir qiluvchi kuchli omildir. Maqolamizda ko'rsatilganidek, kognitiv dissonans
psixologiya, sotsiologiya, ta'lim, iqtisod va marketingga ta'sir etadi. Har bir sohada
dissonansni hal qilish usullari va strategiyalari o'zgaradi, lekin umumiy tamoyil –
odamlarning maqsad va qarorlarini o'zgartirish orqali bir-biriga zid bo'lgan fikrlarni
muvofiqlashtirishdir. Kognitiv dissonans har doim o'zgaruvchan sharoitlarda
o'rganilishi zarur bo'lgan murakkab fenomen bo'lib, u fanning rivojlanishida muhim rol
o'ynaydi.
Kognitiv dissonans iqtisodiyot sohasida insonlarning qaror qabul qilish
jarayonida muhim ahamiyatga ega tushuncha hisoblanadi. Iqtisodiy qarorlar ko'pincha
odamlarning mavjud fikr va xulq-atvori orasidagi to'qnashuvlar natijasida shakllanadi.
Dissonans, iste'molchilarni o'z tanlovlari yoki xaridlari haqida o'ylashga va ularni
o'zgartirishga undashi mumkin. Kirish qismida dissonansning iqtisodiy kontekstdagi
ahamiyatini belgilab o'tamiz.
Kognitiv dissonans va iqtisodiy qarorlar
Iqtisodiyotda kognitiv dissonans ba'zi bir muhim jihatlarni o'z ichiga oladi:
1. Iste'molchilar xulq-atvori: Iste'molchilar o'z tanlovlarida qaror qabul qilgandan
so'ng, ko'pincha o'zlarining ehtiyojlari yoki kutgan xususiyatlariga muvofiq bo'lmasa,
dissonansni his qilishadi. Masalan, qimmatbaho mahsulot sotib olgan iste'molchi,
uning sifatini taqqoslab, taklif etilgan narxni o'zaro bog'lash uchun o'z fikrlarini
o'zgartirishi mumkin.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 03, Март
110
https://universalpublishings.com
2. Marketerlar strategiyalari: Marketing mutaxassislari iste'molchilarni tavsiyalar,
ikkinchi fikrlar va reklamalar orqali dissonansni yoki tushunchalarni o'zgartirishga
undashi mumkin. Ushbu strategiyalar iste'molchilarning xulq-atvorini o'zgartirishga
yordam beradi va sotuvlarni oshiradi.
3. Qaror qabul qilish jarayoni: Qarorlar qabul qilinayotganda, dissonans odamlarni
turli alternativalarni ko'rib chiqishga, to'g'ri tasavvurlarni qidirishga yoki yangi
ma'lumotlarni qabul qilishga olib kelishi mumkin. Bu jarayonda odamlar o'z fikrlarini
qayta ko'rib chiqishi va yangilanishi kerak.
Kognitiv dissonans iqtisodiyotda iste'molchilar xulq-atvori va qaror qabul
qilish jarayonlarini tushunish uchun muhim vosita hisoblanadi. Iste'molchilarning
xulq-atvori fanida kognitiv dissonansni o'rganish orqali, marketing strategiyalarini
rivojlantirish va iste'molchilar bilan samarali aloqa o'rnatish imkoniyatlari aniqlanadi.
Ushbu tushuncha iqtisodiyot sohasida nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliyotda ham
o'z ahamiyatini yo'qotmaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
Heider F. Social perception and phenomenal causality. – Psychological Review,
1944. 11. 2.
2.
Festinger L.A. Theory of cognitive dissonance, – Stanford.: University Press, 1957.
3.
Воскобойник Г.Д. Когнитивный диссонанс как проблема теории и практики
перевода. Основные концептуальные положения. –Иркутск, 2002. – C.3.
4.
Кимишникова Я.С. Поэтический перевод в свете теории когнитивного
диссонанса (на материале переводов стихотворения Р.Киплинга ―If‖) //
Наукови записки Сер.: Филология. Выпуск 37, 2013. – С.127-131.
5.
Raxmonovna, T. M. (2024). The Importance of Learning Discourse Analysis in the
Acquisition of Foreign Languages.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(9),
45–48.
Retrieved
from
http://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4012
6.
Tursunova Marxabo Raxmonovna. (2024). Expanding Your Lexicon: Effective
Strategies for Enhancing Vocabulary in a Foreign Language.
EUROPEAN JOURNAL
OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(10), 141–145. Retrieved from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4204
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 03, Март
111
https://universalpublishings.com
7.
The Importance of Learning Discourse Analysis in the Acquisition of Foreign
Languages. TM Raxmonovna
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION 4 (9), 45-
48
2024
8.
Translation Studies as a Fascinating World of Learning about Nations. TM
Raxmonovna
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION 4 (6), 32-
35
9.
Skill for Learning Foreign Languages. In
Formation and Development of Pedagogical
Creativity: International Scientific-Practical Conference (Belgium)
(Vol. 5, pp. 5-9).
10.
Raxmonovna, T. M. (2024). Effective Strategies for Teaching English to Medical
Students.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(3), 132-137.
11.
Tursunova Marxabo Raxmonovna. (2023). Adabiyotshunoslikda Obraz Va Ramz
Tushunchalari.
Open Academia: Journal of Scholarly Research
,
1
(3), 24–27.
Retrieved from https://academiaone.org/index.php/4/article/view/94
12.
Tursunova , M. (2024). FORMS AND METHODS OF TEACHING IN HIGHER
EDUCATION.
Modern Science and Research
,
3
(2), 276–281. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/29017
13.
Karimov , . R. ., & Tursunova, M. . (2024). THE PROBLEM OF ORIGINALITY IN
THE ANALYSIS OF PARALLEL CORPUS PRISM.
Молодые ученые
,
2
(2), 51–54.
извлечено от https://www.in-academy.uz/index.php/yo/article/view/26144
14.
Tursunova , M. (2024). THE IMPORTANCE OF TEACHING ENGLISH AS A
SECOND LANGUAGE.
Modern Science and Research
,
3
(1), 196–199. Retrieved
from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/27934
15.
Raxmonovna, T. M. (2023). Benefits of Teaching Foreign Languages to Young
Learners.
American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769)
,
1
(10),
603–606.
Retrieved
from
http://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/2195
16.
Tursunova Marxabo Raxmonovna. (2023). Translation as a Bridge Across
Cultures.
American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769)
,
1
(10),
463–466.
Retrieved
from
http://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/2137
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 03, Март
112
https://universalpublishings.com
17.
Tursunova, M. (2023). THE IMPORTANCE OF POSITIVE ATMOSPHERE IN
ENGLISH CLASSES.
Modern Science and Research
,
2
(12), 713–716. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/27179
18.
Tursunova Marxabo Raxmonovna. (2023). USING EFFECTIVE METHODS IN THE
PROCESS OF TEACHING ENGLISH GRAMMAR.
IMRAS
,
6
(7), 183–189.
Retrieved from https://journal.imras.org/index.php/sps/article/view/479
19.
Tursunova Marxabo Raxmonovna. (2023). Parallel Korpus Prizmasi Tahlilida Tarjima
Asarlarda Asliyat Muammosi Tadqiqi .
American Journal of Language, Literacy and
Learning in STEM Education (2993-2769)
,
1
(9), 311–317. Retrieved from
http://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/1505
20.
Tursunova, M. (2023). USING INDUCTIVE AND DEDUCTIVE APPROACH IN
TEACHING GRAMMAR.
Modern Science and Research
,
2
(10), 11-17.
21.
Tursunova, M. (2023). ROLE OF THE 4C METHOD IN LANGUAGE
TEACHING.
Science and innovation in the education system
,
2
(11), 75-83.
22.
Tursunova, M. R., & Karimov, R. A. (2023). PARALLEL KORPUSDA BADIIY
ASARALARNING ASLIYAT TARJIMASI TADQIQI.(O’. HOSHIMOVNING
“DUNYONING ISHLARI” ASARI ASOSIDA).
23.
Tursunova Marxabo Raxmonovna. (2023). THE 4C METHOD IS AN EFFECTIVE
WAY
IN
LANGUAGE
TEACHING.
[Data
set].
Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10033473
24.
Tursunova, M. (2023). BADIIY TARJIMA ASARLARDA ASLIYAT MUAMMOSI
TADQIQI. Interpretation and researches, 1(8).
25.
Tursunova, M. (2023). BADIIY TARJIMADA LINGVOKULTUROLOGIK
XUSUSIYATLAR. Журнал: Союз Hауки и Oбразования, 5(2), 12-15.
26.
N. Brooks, (1968), Culture in the classroom. In JM Valdes (ed) Culture
bound:bridging the cultural gap in language teaching. Cambridge: Cambridge
UniversityPress.
Newmark, P., (1988), A Textbook on Translation, Prentice Hall, New
Yor
27.
Ilyosovna, M. D. (2025). WAR AND PEACE IN LITERATURE: A COMPARATIVE
STUDY OF UZBEK AND ENGLISH PERSPECTIVES.
JOURNAL OF SCIENTIFIC
RESEARCH, MODERN VIEWS AND INNOVATIONS
,
1
(3), 44-46.
28.
Mustafoeva, D. I. (2024). EFFECTIVE STRATEGIES FOR TEACHING WRITING
SKILLS TO NON-NATIVE ENGLISH SPEAKERS.
Bulletin news in New Science
Society International Scientific Journal
,
1
(6), 151-153.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 03, Март
113
https://universalpublishings.com
29.
Mustafoeva, D. I. (2024). USING TECHNOLOGICAL TOOLS AND PLATFORMS
TO ENHANCE ENGLISH LANGUAGE LEARNING AND TEACHING
PROCESS.
Bulletin news in New Science Society International Scientific
Journal
,
1
(5), 29-32.
30.
Ilyosovna M. D. BRIDGING CULTURES: THE CHALLENGES AND NUANCES
OF TRANSLATING THE KITE RUNNER INTO UZBEK //JOURNAL OF
SCIENTIFIC RESEARCH, MODERN VIEWS AND INNOVATIONS. – 2025. – Т.
1. – №. 4. – С. 100-102.
31.
Хасанова Шахноза Баходировна. (2025). ИНТЕРПРЕТАЦИИ ПРОБЛЕМ В
УПОТРЕБЛЕНИИ ФРАЗЕОЛОГИИ И ПРИНЦИПЫ ИХ ИЗУЧЕНИЯ.
MEDICINE, PEDAGOGY AND TECHNOLOGY: THEORY AND PRACTICE,
3(2), 221–230. https://doi.org/10.5281/zenodo.14914020
32.
Хасанова Шахноза Баходировна. (2025). МЕТОДОЛОГИЯ ИССЛЕДОВАНИЯ
УСТОЙЧИВЫХ ВЫРАЖЕНИЙ: ФРАЗЕОЛОГИЯ, ПОСЛОВИЦЫ И
ПОГОВОРКИ В СРАВНИТЕЛЬНОМ АНАЛИЗЕ РУССКОГО И УЗБЕКСКОГО
ЯЗЫКОВ. MEDICINE, PEDAGOGY AND TECHNOLOGY: THEORY AND
PRACTICE, 3(1), 89–103.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14639352
33.
Хасанова Шахноза. (2024). ФРАЗЕОЛОГИЗМЫ В РАССКАЗАХ А.П.
ЧЕХОВА: ИХ РОЛЬ И ФУНКЦИИ. MEDICINE, PEDAGOGY AND
TECHNOLOGY: THEORY AND PRACTICE, 2(11), 416–426.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14278389
34.
Хасанова , Ш., & Фуркатова , С. (2025). ЖИЗНЬ И НАУЧНО-
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ НАСЛЕДИЕ МИРЗО УЛУГБЕКА. Modern Science and
Research, 4(1), 410–415. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/63700
35.
Хасанова Шахноза. (2024). ФРАЗЕОЛОГИЗМЫ В РАССКАЗАХ А.П.
ЧЕХОВА: ИХ РОЛЬ И ФУНКЦИИ. MEDICINE, PEDAGOGY AND
TECHNOLOGY: THEORY AND PRACTICE, 2(11), 416–426.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14278389
