SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
3
81
ÕÀË£ÀÐÎ ÌÓÍÎÑÀÁÀÒËÀÐ // ÌÅÆÄÓÍÀÐÎÄÍÛÅ
ÎÒÍÎØÅÍÈß // INTERNATIONAL RELATIONS
ДЖУМАЕВ
РУСТАМ
Сиёсий
фанлар
доктори
,
профессор
,
ТошДШИ
БЎРОНОВ
СУҲРОБ
Тадқиқотчи
,
ТошДШИ
Афғон
муаммосининг
пайдо
бўлишига
доир
таҳлилий
қарашлар
Аннотация
.
Мазкур
мақолада
афғон
муаммосининг
серқирра
тус
олишига
сезиларли
таъсир
кўрсатган
тарихий
ва
геосиёсий
омиллар
таҳлил
қилинган
.
Таянч
сўз
ва
иборалар
:
Савр
инқилоби
,
Катта
ўйин
,
инглиз
-
афғон
урушлари
,
Пандора
қутиси
,
Дюранд
чизиғи
,
Федерал
маъмурий
қабилалар
ҳудуди
,
Шимоли
-
ғарбий
чегара
вилояти
,
Пуштунистон
.
Аннотация
.
В
данной
статье
проанализированы
исторические
и
геополитичекие
факторы
,
которые
заметно
влияют
на
многогранный
характер
афганской
проблемы
.
Опорные
слова
и
выражения
:
Саурская
революция
,
Большая
игра
,
Англо
-
афганские
войны
,
ящик
Пандоры
,
Линия
Дюранда
,
территория
племён
федерального
управления
,
Северо
-
Западная
пограничная
провинция
,
Пуштунистан
.
Abstract.
This article analyses historical and geopolitical factors which impact
perceptibly on the multifarious nature of the afghan problem.
Keywords and expressions:
Saur revolution, the Great game, Anglo-afghan wars,
Pandora’s box, Durand line, FATA – Federally Administered Tribal Areas, NWFP –
North-West Frontier Province, Pashtunistan
.
Афғонистон
–
ўз
тарихи
ва
бугунида
мураккаб
ва
зиддиятли
воқеаларга
тўла
,
жаҳоннинг
ҳал
этилиши
энг
мушкул
бўлган
муаммолари
тўпланган
мамлакат
ҳисобланади
.
Мазкур
заминда
давом
этаётган
оғир
ижтимоий
-
сиёсий
вазият
,
хусусан
,
террорчи
ва
экстремистик
гуруҳларнинг
афғон
заминида
паноҳ
топи
-
ши
,
этносиёсий
можаролар
,
қурол
-
аслаҳалар
,
наркотик
моддалар
савдоси
синга
-
ри
таҳдидлар
кўламининг
кенгайиб
бораётганлиги
афғон
муаммосини
чуқур
таҳлил
асосида
кўриб
чиқиш
ва
холисона
хулоса
чиқаришни
тақозо
этмоқда
.
Шуни
алоҳида
таъкидлаш
лозимки
,
ҳозирги
давр
сиёсий
жараёнларининг
ҳар
қандай
муҳокамасида
афғон
муаммоси
доимий
эътибор
марказларидан
бирига
айланган
.
Шу
сабабдан
ҳам
мазкур
муаммога
тааллуқли
масалаларда
турли
хил
қарашлар
ва
нуқтаи
назарлар
илгари
сурилмоқда
.
Энг
аввало
,
афғон
муаммоси
ҳақида
сўз
юритганда
унинг
келиб
чиқиш
тарихи
,
илдиз
-
лари
ва
сабабларини
тадқиқ
этиш
ўринли
ҳисобланади
.
Афғон
муаммоси
нима
сабабдан
пайдо
бўлди
,
нега
ушбу
заминдаги
қонли
тўқнашувлар
ҳамон
давом
этмоқда
,
бугунги
кунда
унинг
минтақа
ва
жаҳон
хавфсизлигига
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
3
82
таъсири
қай
даражада
эканлиги
борасидаги
муҳокама
ва
тадқиқотларни
изчил
ўрганиш
муҳим
аҳамият
касб
этади
.
Афғон
муаммосининг
пайдо
бўлишига
доир
таҳлиллар
жуда
кенг
ва
кўп
қиррали
бўлиб
,
муаммонинг
у
ёки
бу
жиҳатларини
ўзида
намоён
этади
.
Би
-
роқ
,
афғон
муаммосини
таҳлил
қилишда
иккита
энг
муҳим
бирламчи
омил
мавжудки
,
бу
омиллар
муаммонинг
асл
келиб
чиқиш
сабаблари
,
моҳияти
ҳақида
яхлит
тасаввур
ва
яқиндан
танишиш
имконини
беради
:
Тарихий
омил
.
Афғонистондаги
ҳарбий
-
сиёсий
вазиятга
чинакам
баҳо
бе
-
ришда
,
даставвал
,
унинг
ўтмишида
содир
бўлган
ички
ва
ташқи
сиёсий
ҳодисаларга
алоҳида
эътибор
қаратиш
лозим
. 1937
йилда
француз
диплома
-
ти
Рене
Долло
Афғонистонни
“
Осиё
Швецарияси
”
деб
атаган
эди
1
.
Бу
айни
ўша
даврда
Афғонистонни
Осиё
қитъасининг
энг
барқарор
мамлакати
бўлга
-
нини
тасдиқлаш
имконини
беради
.
Кўпгина
экспертлар
ва
таҳлилчилар
аф
-
ғон
муаммосининг
пайдо
бўлиши
1978
йил
27
апрелдаги
“
Савр
инқилоби
”
билан
боғлиқ
,
дея
таъкидлашади
.
Бунинг
дастлабки
асосий
сабабларидан
бири
айнан
“
Савр
инқилоби
”
натижасида
Афғонистонда
фуқаролар
уруши
-
нинг
бошланиши
ҳисобланади
.
Тарих
фанлари
номзоди
,
шарқшунос
-
эксперт
С
.
Акимбековнинг
таъкидлашича
, 1978
йил
апрель
тўнтаришининг
ўзига
хос
жиҳати
шундаки
,
мазкур
воқеа
Афғонистоннинг
кейинги
даврлардаги
мо
-
дернизация
жараёнларига
салбий
таъсир
ўтказган
иккита
янги
сиёсий
куч
–
коммунистлар
ва
исломчиларнинг
пайдо
бўлишига
олиб
келди
2
.
Юридик
фанлари
доктори
П
.
Маккамбоев
“
Афғонистондаги
ҳарбий
-
сиёсий
вазият
ва
унинг
Марказий
Осиё
давлатлари
чегара
хавфсизлигига
таъсири
”
деб
ном
-
ланган
монографиясида
1978
йил
апрель
ҳодисалари
иккита
муросасиз
лагерлар
,
бир
томондан
,
АҚШ
,
бошқа
томондан
,
собиқ
СССР
ўртасидаги
мавжуд
қарама
-
қаршилик
асносида
вужудга
келганлиги
билан
характерла
-
нишини
қайд
этиб
ўтади
3
.
Шунингдек
,
таҳлилчиларнинг
аксарияти
“
Савр
инқилоби
”
собиқ
СССРнинг
режаси
эканлиги
хусусида
сўз
юритиб
,
бу
ҳоди
-
са
кейинчалик
Марказий
Осиёдаги
геосиёсий
вазиятга
ҳам
таъсир
кўрсатган
-
лигини
айтиб
ўтади
.
Жумладан
,
сиёсий
фанлар
доктори
,
профессор
,
истеъфодаги
полковник
Ш
.
Ғойибназаров
бу
ҳақда
шундай
баён
қилади
:
“
Афғон
инқилоби
овоза
бўлиши
биланоқ
ғарблик
айрим
сиёсатчилар
“
тўнта
-
риш
ташаббускорлари
режасидан
Москва
хабардор
бўлганлиги
”
ҳақида
гап
юрита
бошлашди
,
яъни
собиқ
Совет
Иттифоқини
тавсиф
этилган
воқеаларни
тайёрлаш
ҳамда
бевосита
иштирок
этишда
айблашди
.
Собиқ
Совет
Иттифо
-
қи
раҳбарияти
тўнтаришдан
кейин
бор
-
йўғи
уч
кун
ўтгач
, 30
апрелдаёқ
янги
1
Уильям
Мейли
.
Афганистан
с
точки
зрения
истории
и
географии
//
Конфликт
в
Афганис
-
тане
.
Международный
журнал
Красного
Креста
.
Избранные
статьи
из
номеров
880–881,
декабрь
2010 –
март
2011. – C. 13–14.
2
Акимбеков
С
.
М
.
История
Афганистана
.
ИМЭП
при
Фонде
Первого
Президента
. –
Астана
,
2015. –
С
. 284.
3
Маккамбаев
П
.
А
.
Военно
-
политическая
ситуация
в
Афганистане
и
ее
влияние
на
погра
-
ничную
безопасность
государств
Центральной
Азии
. –
Т
.:
Адолат
, 2013. – C. 66.
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
3
83
афғон
режимини
тан
олишини
эълон
қилгани
ҳам
бу
гаплар
тўғрилигини
исботлагандек
бўлди
.
Бироқ
, 1978
йил
апрель
тўнтариши
бир
режимнинг
бошқаси
билан
алмаштирилишигина
бўлмади
.
Турли
тоифадаги
тадқиқот
-
чиларнинг
кўпчилиги
Афғонистонда
айнан
1978
йилда
юз
берган
туб
ўзга
-
ришлар
Марказий
Осиё
минтақасида
қарор
топган
геосиёсий
мувозанатнинг
бузилиши
учун
шароит
яратди
,
деб
ҳисоблашга
мойилдирлар
”
1
.
Шунингдек
,
фақатгина
“
Савр
инқилоби
”
афғон
муаммосини
асосий
омили
деган
қарашлар
билан
чекланиб
қолмаслик
,
яъни
ундан
олдин
ҳам
содир
бўлган
турли
сиёсий
воқеалар
ривожи
масалани
кенгроқ
кўриб
чиқиш
заруратини
келтириб
чиқа
-
ради
.
Бир
қатор
сиёсатчилар
ва
таҳлилчилар
Афғонистон
геосиёсий
майдонида
содир
бўлган
“
катта
ўйин
”
воқеалари
,
хусусан
,
учта
инглиз
-
афғон
урушини
ҳам
бу
масаладан
айри
тасаввур
қилиб
бўлмаслигини
қайд
этишади
.
Инглиз
тадқиқотчиси
Петер
Гилберт
Афғонистон
барча
даврларда
“
катта
ўйин
”
нинг
геосиёсий
туташган
нуқтаси
бўлганлиги
ва
бу
ўйин
ҳозирги
Афғонистон
жараёнларига
таъсир
этувчи
из
бўлиб
қолганлигини
алоҳида
таъкидлайди
2
.
Тарихшунос
тадқиқотчилар
В
.
Массон
ва
В
.
Ромодин
“
Афғонистон
тарихи
”
деб
номланган
китобида
Афғонистон
тарихи
бўронли
ва
драматик
ҳодисаларга
тўла
эканлиги
,
бунда
инглиз
-
афғон
урушларининг
роли
ва
таъсири
ниҳоятда
катта
эканлиги
хусусида
батафсил
ёзиб
қолдирган
3
.
Афғон
муаммосига
доир
тарихий
омиллар
ҳақида
сўз
юритганда
юқори
-
да
санаб
ўтилган
воқеаларни
инкор
этмаган
ҳолда
,
Афғонистондаги
ҳозирги
вазиятга
кўлами
жиҳатидан
кучли
таъсирга
эга
яна
бир
муҳим
тарихий
ҳодисани
қўшиб
ўтиш
ўринли
бўлади
.
Сиёсий
луғатларда
Покистон
ва
Афғонистонни
ажратиб
турувчи
чегара
сифатида
маълум
Дюранд
чизиғи
-
нинг
ўрнатилишини
нафақат
Афғонистонда
,
балки
Осиё
қитъасида
“
Пандо
-
ра
қутиси
”
4
нинг
очиб
юборилиши
билан
қиёслаш
мумкин
.
Маълумки
,
Дюранд
чизиғи
1893
йил
12
ноябрда
афғон
амири
Амир
Абдураҳмон
ва
Британия
Ҳиндистонининг
ташқи
ишлар
бўйича
котиби
Мортимер
Дюранд
томонидан
имзоланган
“
Дюранд
чизиғи
битими
”
натижасида
вужудга
кел
-
ган
.
Мазкур
битим
ва
ундаги
музокаралар
жараёни
хусусида
Амир
Абдураҳ
-
моннинг
ўзи
қуйидагича
хотирлайди
: “
Дастлабки
расмий
мажлисдан
сўнг
дарҳол
музокараларга
киришдик
,
чунки
жаноб
Мортимер
Дюранд
зийрак
1
Ғойибназаров
Ш
.
Халқаро
терроризм
:
илдизи
,
омиллари
ва
манбалари
. –
Т
.:
Ўзбекистон
,
2013. –
Б
. 179–180.
2
Peter Gilbert. Afghanistan – the “great game” without end? International journal of leadership in
public services. Vol 8, No 1. https://www.emeralinsight.com/doi/full.
3
Массон
В
.
М
.,
Ромодин
В
.
А
.
История
Афганистана
.
Т
. II.
Афганистан
в
новое
время
. –
М
.:
Наука
, 1965. –
С
. 163–368.
4
Қадимги
юнон
афсоналарида
айтилишича
,
Гефест
ер
ва
сувдан
Пандора
исмли
қизни
яратади
.
Қиз
Зевсдан
инсоният
дуч
келиши
мумкин
бўлган
барча
бало
-
қазолар
,
офатлар
,
бахтсизликлар
солинган
қутини
олади
.
Зевс
огоҳлантиришига
қарамасдан
,
Пандора
қизиқувчанлик
қилиб
қутини
очади
ва
бутун
офатларни
чиқариб
юборади
.
Шу
сабабли
“
Пандора
қутиси
”
ибораси
барча
бало
-
қазоларнинг
манбаи
сифатида
қўлланилади
.
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
3
84
сиёсатчи
шахс
бўлиб
,
форс
тилини
ҳам
яхши
биларди
,
бу
эса
барча
музока
-
раларни
тезлик
билан
амалга
оширишга
замин
яратди
.
Шу
тариқа
икки
давлат
ўртасида
хавфсизлик
ва
иттифоқ
ўрнатилди
”
1
.
Табиийки
,
Британия
Ҳиндистони
ва
Афғонистон
ўртасидаги
чегара
масалалари
Дюранд
чизиғи
билан
буткул
ўз
ечимини
топмади
.
Аксинча
,
айнан
Дюранд
чизиғи
Федерал
маъмурий
қабилалар
ҳудуди
(FATA – Federally Administered Tribal Areas)
ва
Шимоли
-
ғарбий
чегара
вилояти
(NWFP – North-West Frontier Province)
жойлашган
ҳудудларнинг
ҳақиқий
низо
маконига
айланишига
замин
яратди
.
Геосиёсий
омил
.
Афғонистон
ўз
географик
жойлашувига
кўра
,
жаҳоннинг
етакчи
давлатлари
манфаатлари
бир
-
бирига
тўқнаш
келган
макон
ҳисобланади
.
Минтақага
геосиёсий
менежерликни
даъво
қилувчи
бир
қатор
қудратли
кучлар
Афғонистондаги
вазиятни
ўз
назорати
ва
бошқарувига
олиш
мақсадида
бутун
салоҳиятини
намоён
этишга
тайёрлиги
бугунги
кунда
ҳам
ўз
аксини
топмоқда
.
Афғон
муаммоси
ташқи
кучларнинг
ички
сиёсий
жараёнларга
бевосита
ва
билвосита
аралашуви
натижасида
пайдо
бўлганига
кўпчилик
томонидан
алоҳида
урғу
берилади
.
Хусусан
,
Ўзбекистон
Республикаси
Президенти
Шав
-
кат
Мирзиёев
2018
йилнинг
27
март
санасида
“
Тинчлик
жараёни
,
хавфсизлик
соҳасидаги
ҳамкорлик
ва
минтақавий
шериклик
”
мавзусида
бўлиб
ўтган
Афғонистон
бўйича
Тошкент
халқаро
конференциясидаги
нутқида
афғон
муам
-
мосига
ташқи
омилнинг
таъсири
хусусида
ўз
фикр
-
мулоҳазаларини
қуйидагича
баён
этди
: “
Маълумки
, “
уруш
олови
”
афғон
халқига
четдан
тиқиштирилди
,
бу
–
унинг
танлови
эмас
”
2
.
Геосиёсий
омил
ҳақида
сўз
юритганда
уни
икки
гуруҳга
ажратиб
олиш
мақсадга
мувофиқдир
.
Биринчи
гуруҳни
жаҳон
сиёсатида
ва
глобал
муаммолар
доирасида
ўз
таъсирига
эга
етакчи
давлатлар
гуруҳи
ташкил
этади
.
Булар
жумласига
АҚШ
,
Россия
ва
Хитойни
киритиш
мумкин
.
АҚШнинг
Афғонистондаги
манфаатлари
қуйидагилардан
иборат
:
-
Минтақа
ва
халқаро
миқёсда
Америка
сиёсатига
рақобат
қилувчи
,
шу
-
нингдек
,
тўсқинлик
қилувчи
Россия
,
Хитой
ва
Эрон
геосиёсий
учбурчагига
тўсиқ
бўлиш
;
-
Каспий
денгизи
минтақаси
ва
Марказий
Осиё
минтақасидан
Афғонис
-
тон
орқали
ўтадиган
Ҳинд
океанигача
бўлган
геосиёсий
маконда
нефт
ва
газ
қувурлари
,
темир
йўл
,
транспорт
коммуникациялари
устидан
бутун
бошқа
-
рувни
ўз
назоратига
олиш
.
Сиёсий
фанлар
доктори
,
профессор
Н
.
Тўлага
-
нова
Афғонистон
ва
Марказий
Осиёни
ўз
ичига
олувчи
макроҳудуднинг
иқтисодий
ўсиш
истиқболлари
хусусида
шундай
таъкидлайди
: “
Катта
эҳти
-
1
نﺎﺧ
نﺎﻤﺡﺮﻟاﺪﺒﻋ
ﺮﻴﻡا
.
ﺦیراﻮﺘﻟا
جﺎﺕ
)
زا
١٧۴٧
ﺎﺕ
١٩٠٠
م
.(.
–
ﻞﺑﺎﮐ
.
ﺪﻧﻮﻴﻡ
،
١٣٧۵
.
–
۴٢٠
-
۴٢٣
.
(
Амир
Абдулраҳмон
хон
.
Тоже
алтаворих
(
аз
1747
то
1900
м
.). –
Кобул
:
Майванд
, 1375. –
С
.
420
–
423);
Амир
Абдураҳмон
.
Тарихлар
тожи
(1747
йилдан
1900
йилгача
). –
Кобул
:
Майванд
, 1996. –
Б
. 420–423.
2
Ўзбекистон
Республикаси
Президенти
Шавкат
Мирзиёевнинг
Афғонистон
бўйича
“
Тинч
-
лик
жараёни
,
хавфсизлик
соҳасидаги
ҳамкорлик
ва
минтақавий
шериклик
”
мавзусида
ўтказилган
халқаро
конференсиядаги
нутқи
. http: // press-service.uz/uz/lists/view/1601
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
3
85
мол
билан
,
яқин
истиқболда
глобал
аҳамиятга
эга
ҳамда
етакчи
давлат
-
ларнинг
геоиқтисодий
манфаатларига
ҳар
доим
ҳам
дахл
қилмайдиган
Каспий
денгизидан
нефт
ва
газни
транспорт
воситасида
ташиш
масалалари
дунёнинг
етакчи
давлатлари
ва
Марказий
Осиё
минтақаси
давлатларининг
кун
тартибидаги
долзарб
масаласи
сифатида
намоён
бўлади
”
1
.
-
Геостратегик
аҳамиятга
эга
бўлган
минтақада
ҳарбий
-
сиёсий
ҳозирликни
таъминлаш
учун
Афғонистоннинг
“
қулай
полигон
”
ҳисобланиши
.
Россиянинг
Афғонистондаги
геосиёсий
манфаатлари
қуйидагиларни
ташкил
этади
:
-
Афғонистон
ҳамда
Марказий
Осиё
ҳудудида
АҚШ
ҳарбий
-
сиёсий
иштирокининг
кучайиши
ва
геосиёсий
рақобат
муҳитида
АҚШнинг
устун
-
лик
қилишга
интилиши
;
-
Мамлакат
ҳудудида
диний
фанатизм
ва
фундаментализм
,
шунингдек
,
диний
экстремизм
ва
терроризмнинг
авж
олиши
ҳамда
ушбу
иллатларнинг
Марказий
Осиё
минтақаси
,
қолаверса
,
Россиянинг
жанубий
ҳудудлари
хавф
-
сизлиги
ва
барқарорлигига
хавф
солиши
,
хусусан
,
Россиянинг
Шимолий
Кавказ
минтақасидаги
Чеченистон
ва
Доғистонда
фаолият
олиб
борган
экстремистик
кайфиятдаги
террорчиларнинг
Афғонистон
билан
бевосита
алоқада
бўлганлиги
2
;
-
Наркотик
моддалар
савдосининг
Афғонистон
ҳудудидан
Россия
йўна
-
лиши
томонга
энг
қулай
ва
арзон
коридор
сифатида
олиб
ўтилиши
;
-
Афғонистон
ҳудудининг
истиқболда
Россия
табиий
газ
ва
нефт
маҳ
-
сулотларини
,
шу
билан
биргаликда
,
ҳарбий
қурол
-
аслаҳа
анжомларини
етказиб
бериш
учун
катта
бозорга
айланиши
эҳтимоли
3
.
Хитойнинг
Афғонистондаги
геосиёсий
манфаатлари
сирасига
қуйидаги
-
ларни
киритиш
мумкин
:
-
Хитойнинг
Шинжон
уйғур
автоном
вилоятида
террористик
ва
сепара
-
тистик
ҳаракатларнинг
авж
олиши
бевосита
Афғонистондаги
беқарор
вазият
билан
боғлиқ
эканлиги
;
-
АҚШнинг
минтақага
таъсири
доираси
кенгайиши
ва
бу
жараёнларда
Афғонистоннинг
марказий
ўрин
эгаллаши
;
-
Хитойнинг
минтақада
амалга
оширишни
мўлжаллаган
иқтисодий
лойиҳаларини
(
айниқса
, “
Бир
камар
–
бир
йўл
”)
хавфсизлигини
таъминлаш
зарурияти
ва
Афғонистоннинг
бундай
лойиҳалар
кесимида
жойлашганлиги
.
Иккинчи
гуруҳни
минтақада
ўз
таъсир
доирасини
ва
назоратини
кучайтиришга
салоҳияти
бор
бўлган
минтақавий
давлатлар
гуруҳи
ташкил
этади
.
Булар
қаторига
Покистон
,
Ҳиндистон
,
Эрон
ва
бошқа
давлатларни
1
Туляганова
Н
.
У
.
Афганский
конфликт
и
его
последствия
в
контексте
становления
новой
системы
безопасности
в
Центральной
Азии
.
Автореф
.
дис
c.
док
.
пол
.
наук
. –
Т
., 2006. – C. 22–23.
2
Рашидов
Р
.P.
Геосиёсий
омил
–
Афғонистондаги
вазиятга
таъсир
этувчи
муҳим
омил
сифатида
. –
Т
.:
ТошДШИ
, 2013.
№
2. –
Б
. 140.
3
Умнов
А
.
Ю
.
В
фокусе
Афганистан
. –
М
.:
Международные
отношения
,
ИМЭМО
РАН
, e-
mail: ktsmi@mgimo.ru.2008. –
С
. 124–125.
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
3
86
киритиш
мумкин
.
Шу
жумладан
,
Марказий
Осиё
ҳам
Афғонистон
геосиёсий
жараёнларининг
фаол
иштирокчиси
ҳисобланади
.
Покистоннинг
Афғонистондаги
манфаатлари
:
-
Икки
давлат
ҳудудидаги
чегараларнинг
тартибга
солинмагани
ва
назо
-
ратсизлиги
.
Айни
шу
ҳолатда
покистонлик
пуштунлар
ва
афғонистонлик
пуш
-
тунларнинг
“
Пуштунистон
”
давлатини
тузиш
эҳтимоли
келгусида
Покистон
-
нинг
бир
қатор
ҳудудлардан
ажралиб
қолиш
хавфини
вужудга
келтиради
;
-
Покистон
наздида
Марказий
Осиё
билан
савдо
-
иқтисодий
ва
транс
-
порт
-
коммуникация
алоқаларининг
амалиётга
жорий
этилишида
Афғонис
-
тон
асосий
тўсиқ
ҳисобланади
.
Профессор
Ш
.
Ғойибназаровнинг
бу
борада
-
ги
фикрлари
диққатга
сазовор
: “
Исломобод
Афғонистоннинг
бўлиб
олини
-
шига
чидай
олмаслигининг
асосий
сабаби
эса
собиқ
Совет
Иттифоқи
парчалангач
,
Покистоннинг
Марказий
Осиё
ёш
мамлакатлари
билан
иқтисо
-
дий
ҳамкорликни
йўлга
қўйиш
имконияти
яратилганлигидадир
.
Бу
ҳамкор
-
лик
ҳар
икки
томон
учун
жуда
манфаатли
бўлиши
кутилмоқда
эди
.
Муста
-
қил
давлатлар
ўз
ёқилғи
-
энергетика
ресурсларини
импорт
қилиш
учун
янги
транспорт
йўлакларига
муҳтож
эди
,
Покистон
эса
уларга
Арабистон
денгизи
ва
Ҳинд
океанига
чиқиш
имконини
яратишга
шайлигини
билдирди
.
Бунинг
учун
Исломободда
Покистон
ва
Марказий
Осиё
темир
йўли
тармоғини
яратиш
режаси
,
шунингдек
,
Покистонга
туркман
нефти
ҳамда
газини
етка
-
зиб
бериш
учун
қувур
ўтказиш
лойиҳаси
ишлаб
чиқилди
.
Бу
режалар
муваффақиятли
амалга
оширилса
,
Исломобод
мислсиз
иқтисодий
ва
сиёсий
фойда
олган
бўларди
,
чунки
Покистон
Марказий
Осиёнинг
барча
асосий
транспорт
йўлакларининг
тўлиқ
“
эгаси
”
га
айланарди
. 90-
йилларнинг
ўрта
-
сида
бўлиб
ташланган
Афғонистон
“
Покистоннинг
орзуси
”
йўлидаги
ягона
жиддий
тўсиқ
бўлиб
турарди
.
Зотан
,
Исломобод
кўзда
тутган
транспорт
коммуникациялари
айнан
шу
давлат
ҳудудидан
ўтиши
лозим
эди
”
1
.
-
Покистон
учун
минтақада
Ҳиндистон
,
Эрон
сингари
таъсири
кучли
давлатлар
қаторига
Афғонистоннинг
ҳам
қўшилиши
номақбул
саналади
.
Бунинг
асосий
сабаби
Афғонистоннинг
ҳам
истиқболда
Покистонга
ўз
талабларини
қўйиши
Исломобод
сиёсий
ва
иқтисодий
алоқаларининг
деярли
барча
томондан
узиб
қўйилишига
олиб
келади
.
Ҳиндистоннинг
Афғонистондаги
манфаатлари
қуйидагилардан
иборат
:
-
Ҳиндистоннинг
Афғонистон
билан
маданий
ва
сиёсий
тарих
шакл
-
ланган
бир
ҳудудда
жойлашганлиги
;
-
Минтақада
ўзининг
сиёсий
рақобатчиси
ҳисобланган
Покистоннинг
Афғонистонга
таъсирини
камайтириш
,
шунингдек
,
Покистон
ва
Афғонистон
ҳудудидаги
жангари
гуруҳларнинг
Кашмир
томон
йўналтирилиши
хавфи
-
нинг
мавжудлиги
.
Профессор
Жоши
Нирмала
Ҳиндистоннинг
бу
борадаги
манфаатлари
хусусида
қуйидагича
ёзади
: “
Ҳиндистоннинг
манфаати
Афғо
-
1
Ғойибназаров
Ш
.
Халқаро
терроризм
:
илдизи
,
омиллари
ва
манбалари
. –
Т
.:
Ўзбекистон
,
2013. –
Б
. 194–195.
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
3
87
нистонни
диний
экстремизм
ва
терроризм
маркази
сифатида
қабул
қилмас
-
ликдан
иборат
.
Бироқ
,
расмий
жиҳатдан
Ҳиндистон
“
Толибон
”
гуруҳини
Покистон
билан
яқин
алоқага
киришиши
,
уларнинг
фундаменталистик
кели
-
шуви
ҳамда
Жамму
ва
Кашмир
ҳарбий
амалиётларига
афғон
ёлланма
аскарларининг
кенг
жалб
қилинишидан
ташвишланади
”
1
. “
Деҳли
сиёсий
тадқиқотлар
гуруҳи
”
директори
Радҳа
Кумарнинг
қайд
этишича
,
кўпчилик
афғонлар
Покистоннинг
афғон
сиёсатидаги
ҳар
қандай
ҳаракатларига
қарши
чиқишмоқда
ва
бу
жараёнда
Ҳиндистоннинг
хавфсизлиги
афғон
суверени
-
тети
билан
чамбарчас
боғлиқ
,
деб
ҳисоблашмоқда
2
.
-
Афғонистон
ички
бозорида
ҳинд
ишлаб
чиқариш
маҳсулотлари
сонини
ошириш
ҳамда
ҳинд
инвестициясининг
афғон
йўналишини
кенгайтириш
;
-
Марказий
Осиё
мамлакатлари
билан
савдо
-
иқтисодий
алоқаларни
ку
-
чайтиришда
Афғонистоннинг
муҳим
транспорт
йўлаги
эканлиги
.
Эроннинг
Афғонистон
билан
боғлиқ
геосиёсий
манфаатлари
:
-
Эроннинг
Афғонистон
билан
ўзаро
яқин
диний
,
ижтимоий
-
маданий
ва
сиёсий
алоқалар
тарихига
эга
эканлиги
;
-
“
Толибон
”
ҳаракатининг
Эрон
манфаатларига
буткул
мос
эмаслиги
ва
мазкур
ҳаракатнинг
Эрон
ва
Афғонистон
чегарасига
яқин
ҳудудларда
жой
-
лашган
шиа
оқими
вакилларига
таҳдид
ва
хавф
-
хатарлар
солиб
келиши
;
-
Ҳозирги
вақтда
янги
синовлар
билан
ҳаракатланаётган
Эрон
ва
Амери
-
ка
муносабатлари
Теҳронда
жиддий
хавотирларни
вужудга
келтиради
.
Катта
эҳтимол
билан
Вашингтоннинг
Афғонистондаги
ҳарбий
-
сиёсий
ҳозирлиги
,
Ироқ
ва
Кавказдаги
таъсирини
мустаҳкамлаши
орқали
Эрон
атрофида
“
геостратегик
ҳалқа
”
ни
яратишдаги
ҳарбий
-
сиёсий
уринишлари
Эрон
раҳбариятини
жиддий
ташвишга
солади
3
.
Юқоридаги
таҳлиллар
асосида
қуйидаги
хулосаларни
келтириш
мумкин
:
Биринчидан
, “
Дюранд
чизиғи
”, “
Инглиз
-
афғон
урушлари
”, “
Савр
инқи
-
лоби
”
ҳамда
совет
қўшинларининг
Афғонистон
ҳудудига
киритилиши
сингари
суронли
воқеалар
ҳозирги
даврдаги
афғон
инқирозининг
серқирра
тус
олишига
замин
яратган
сабаблар
деб
баҳолаш
имконини
беради
.
Афғо
-
нистон
ва
Покистон
чегараси
,
айниқса
, “
Дюранд
чизиғи
”
муаммосининг
ҳануз
бартараф
этилмагани
ҳозирги
даврда
Афғонистон
ва
унинг
атрофида
террорчи
ва
жангари
гуруҳларнинг
қайтадан
фаоллашуви
,
янги
кучларнинг
минтақага
осонлик
билан
кириб
келиши
ва
салбий
таъсир
кўрсатиш
имко
-
ниятининг
сезиларли
даражада
ошишига
замин
яратмоқда
.
1
Joshi Nirmala. Indian perspectives on regional approach to Afghanistan //
Буюк
ипак
йўлининг
ўтмиши
ва
ҳозирги
куни
:
ривожланишнинг
ижтимоий
-
маданий
,
тарихий
,
сиёсий
ва
иқтисодий
йўналишлари
:
халқаро
илмий
-
амалий
конференция
материаллари
тўплами
. –
Т
.:
ТошДШИ
, 2013. –
Б
. 265.
2
Radha Kumar. Afghanistan’s new National Unity Government: What can India expect? // Delhi
Policy Group, 2014. – P. 6–7.
3
Алимов
Р
. M.
Центральная
Азия
:
общность
интересов
. –
Т
.:
Шарқ
, 2005. – C. 170.
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
3
88
Иккинчидан
,
фақатгина
Афғонистондан
ташқари
жаҳоннинг
ҳеч
бир
ҳудудида
етакчи
(
АҚШ
,
Россия
,
Хитой
,
шу
жумладан
,
Европанинг
етакчи
давлатлари
)
ва
минтақавий
давлатларнинг
барчаси
(
Покистон
,
Ҳиндистон
,
Эрон
,
Туркия
,
Араб
етакчи
давлатлари
,
Марказий
Осиё
давлатлари
)
геосиё
-
сий
манфаатлари
бир
жойда
тўпланмаган
.
Учинчидан
,
Афғонистон
ва
унинг
атрофидаги
“
Янги
катта
ўйин
”
да
“
ғалаба
учун
эмас
,
мағлубиятга
учрамаслик
учун
ўйнаш
”
қоидасининг
устувор
бўли
-
шини
кўриш
мумкин
.
Бу
эса
афғон
муаммосининг
истиқболда
ҳам
глобал
миқёсда
мислсиз
даражада
ўринга
эга
бўлиб
қолишини
кўрсатиб
беради
.
ТУРСУНОВ
БОТИР
Заместитель
директора
ИСМИ
при
Президенте
Республики
Узбекистан
О
некоторых
стратегических
приоритетах
Узбекистана
в
рамках
ШОС
Аннотация
.
В
статье
рассматриваются
приоритетные
направления
деятель
-
ности
ШОС
в
контексте
национальных
интересов
Республики
Узбекистан
в
данной
Организации
.
Особое
внимание
уделено
анализу
концептуальных
аспектов
и
ключевых
сфер
сотрудничества
в
рамках
ШОС
,
таких
как
безопасность
,
проблема
Афганис
-
тана
,
транспортные
коммуникации
,
экономическая
диверсификация
.
Опорные
слова
и
выражения
:
ШОС
,
сотрудничество
,
интерес
,
направление
,
национальная
безопасность
,
экономика
.
Аннотация
.
Мақолада
Ўзбекистон
Республикасининг
миллий
манфаатлари
нуқ
-
таи
назаридан
ШХТ
фаолиятининг
устувор
йўналишлари
кўриб
чиқилади
.
Хавфсизлик
,
Афғонистон
муаммоси
,
транспорт
коммуникациялари
,
иқтисодиётни
диверсифи
-
кация
қилиш
каби
ШХТ
доирасидаги
ҳамкорликнинг
концептуал
жиҳатлари
ва
асосий
йўналишларини
таҳлил
қилишга
алоҳида
эътибор
қаратилади
.
Таянч
сўз
ва
иборалар
:
ШХТ
,
ҳамкорлик
,
манфаат
,
йўналиш
,
миллий
хавфсиз
-
лик
,
иқтисодиёт
.
Abstract.
The article considers the priority areas of the SCO activity in the context of
national interests of the Republic of Uzbekistan in this Organization. Particular attention
is paid to the analysis of conceptual aspects and key spheres of cooperation within the
SCO framework, such as security, the problem of Afghanistan, transport communications,
economic diversification.
Keywords and expressions:
SCO, coopereation, interest, sphere, national security,
economics.
Основанная
в
2001
г
.
Шанхайская
организация
сотрудничества
за
ко
-
роткие
с
исторической
точки
зрения
сроки
заняла
достойное
место
в
ряду
авторитетных
и
влиятельных
международных
организаций
.
Без
всяких
сомнений
,
деятельность
ШОС
считается
действенным
фактором
безопас
-
