“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
96
TOSHKENT DARVOZALARI VA KO’CHALARINING TARIXI
Xakimdjanova Zilola Gayratovna
IIV 1-sonli Tashkent akademik litseyi
Huquqiy va ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi
Yetakchi o'qituvchisi
ANNOTATSIYA
Mazkur ilmiy maqolada Toshkent shahrining tarixiy darvozalari va
ko‘chalarining shakllanish jarayoni, ularning ijtimoiy-siyosiy, madaniy va iqtisodiy
ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda qadimiy va o‘rta asrlarga oid yozma manbalar,
arxiv hujjatlari va zamonaviy ilmiy ishlanmalar asosida Toshkent shahrining mudofaa
tuzilmalari, savdo yo‘llari bilan bog‘liq darvoza va ko‘cha nomlari tarixiy asosda
yoritiladi. Shuningdek, maqolada sobiq 12 darvoza tizimi va ularning joylashuvi,
nomlanish sabablari va zamonaviy ko‘cha nomlari bilan bog‘liqligi ko‘rib chiqiladi.
Bu tarixiy-madaniy obidalar orqali Toshkentning shaharsozlik tarixi, xalqning hayot
tarzi va urbanistik rivojlanish bosqichlari o‘rganiladi. Maqola natijalari tarixiy merosni
saqlash, turizm salohiyatini rivojlantirish va yosh avlodni tarixiy qadriyatlarga hurmat
ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Toshkent darvozalari, tarixiy ko‘chalar, shahar arxitekturasi,
urbanistik taraqqiyot, tarixiy manbalar, madaniy meros, 12 darvoza tizimi, mudofaa
devori, toponimika.
История ворот и улиц Ташкента.
АННОТАЦИЯ
В данной научной статье анализируется процесс формирования
исторических ворот и улиц Ташкента, их общественно-политическое,
культурное и экономическое значение. Исследование на основе древних и
средневековых письменных источников, архивных документов и современных
научных разработок проливает свет на исторический фон названий ворот и улиц,
связанных с оборонительными сооружениями и торговыми путями Ташкента. В
статье также рассматривается бывшая система 12 ворот и их расположение,
причины наименования и их связь с современными названиями улиц. Через эти
историко-культурные памятники изучается история градостроительства, образ
жизни народа и этапы городского развития Ташкента. Результаты статьи служат
сохранению исторического наследия, развитию туристического потенциала и
воспитанию подрастающего поколения в духе уважения к историческим
ценностям.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
97
Ключевые слова:
Ташкентские ворота, исторические улицы, городская
архитектура, градостроительство, исторические источники, культурное
наследие, система 12 ворот, оборонительная стена, топонимика.
History of Tashkent gates and streets.
ANNOTATION
This scientific article analyzes the process of formation of the historical gates and
streets of Tashkent, their socio-political, cultural and economic significance. The study,
based on ancient and medieval written sources, archival documents and modern
scientific developments, sheds light on the historical background of the names of gates
and streets associated with the defensive structures and trade routes of Tashkent. The
article also examines the former 12-gate system and their location, reasons for naming
and their connection with modern street names. Through these historical and cultural
monuments, the history of urban planning, the lifestyle of the people and the stages of
urban development of Tashkent are studied. The results of the article serve to preserve
the historical heritage, develop tourism potential and educate the younger generation
in the spirit of respect for historical values.
Keywords:
Tashkent gates, historical streets, urban architecture, urban
development, historical sources, cultural heritage, 12-gate system, defensive wall,
toponymy.
KIRISH
Toshkent shahrining qadimiyligi, boy madaniy merosi va urbanistik taraqqiyoti
o‘zining ko‘plab tarixiy darvozalari va ko‘chalari orqali yaqqol namoyon bo‘ladi.
Tarixiy manbalarga ko‘ra, Toshkentda miloddan avvalgi II asrdan boshlab insonlar
istiqomat qilgan bo‘lib, bu hudud Markaziy Osiyoning eng qadimgi shaharlari qatoriga
kiradi. Ayniqsa, IX–XII asrlarda shahar iqtisodiy va madaniy rivojlanishning
markaziga aylangan. Bu davrda Toshkentning 12 ta asosiy darvozasi mavjud bo‘lgan
va ularning har biri muayyan savdo yo‘llariga olib chiqadigan strategik ahamiyatga ega
bo‘lgan.
XVI–XVIII asrlarda Toshkentning darvozalari nafaqat mudofaa maqsadlariga
xizmat qilgan, balki ma’naviy-ma’rifiy markazlar sifatida ham muhim rol o‘ynagan.
Jumladan, Ko‘kcha darvozasi, Shayxontohur darvozasi, Chig‘atoy darvozasi va boshqa
darvozalar orqali shahar ichkarisiga kirish qattiq nazoratda bo‘lgan. Bu darvozalar
atrofida masjidlar, karvonsaroylar, bozorlar va madrasalar faoliyat yuritgan. Har bir
darvoza yonida katta ko‘chalar boshlanib, bu ko‘chalar orqali aholining turmush tarzi,
kasb-kori va madaniyati namoyon bo‘lgan.
XIX asr o‘rtalariga kelib, Toshkent Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilganidan
so‘ng, shaharning arxitektura tizimida muhim o‘zgarishlar yuz berdi. 1865-yilda
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
98
General M. G. Chernyayev boshchiligidagi rus qo‘shinlari Toshkentni egallagach,
shahar ikki qismga — eski va yangi shaharga bo‘linib boshqarila boshlandi. Bu davrda
eski shaharning tarixiy darvozalari asta-sekin o‘z vazifasini yo‘qota boshladi, biroq
ularning nomlari va ko‘chalari saqlanib qoldi. XX asrda, xususan 1930–1960-yillarda,
Sovet Ittifoqi davrida shaharni zamonaviylashtirish ishlari doirasida ko‘plab tarixiy
darvozalar buzib yuborildi yoki ularning o‘rnida yangi infratuzilmalar barpo etildi.
Ammo ularning nomlari xalq xotirasida va kartografik hujjatlarda saqlanib qolgan.
Masalan, Ko‘kcha ko‘chasi, Sebzor ko‘chasi, Labzak ko‘chasi kabi nomlar hozirgacha
mavjud bo‘lib, ular o‘zining tarixiy ildizlari bilan bog‘langan. Bugungi kunda
Toshkent shahrining urbanistik rivojlanishini o‘rganishda tarixiy darvozalar va
ko‘chalar tizimi juda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Bu darvozalar nafaqat
arxitektura yodgorligi sifatida, balki tarixiy-madaniy kod sifatida ham beqiyos
ahamiyatga ega. 2020–2023-yillarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki, ayrim darvozalar ostidan qadimgi poydevor izlari, keramika parchalari, va
hatto savdo markazlari bo‘lgan joylar aniqlangan. Shu boisdan, Toshkent darvozalari
va ko‘chalarining tarixini o‘rganish nafaqat o‘tmishimizni anglashda, balki bugungi
shaharsozlik siyosatini shakllantirishda ham muhim omil hisoblanadi. 2021-yilda
“Toshkentning tarixiy arxitekturaviy merosini tiklash” dasturi doirasida bir nechta
sobiq darvozalar hududida restavratsiya ishlari boshlab yuborildi. Ushbu holatlar
Toshkent tarixining yana-da chuqurroq o‘rganilishi zarurligini anglatadi. Yana bir
muhim jihat shuki, Toshkent darvozalari atrofida joylashgan ko‘chalar bugungi kunda
ham o‘zining strategik va madaniy ahamiyatini saqlab qolgan. Masalan, Ko‘kcha,
Shayxontohur va Sebzor ko‘chalari hozirgi kunda ham aholining yirik oqimini, jamoat
transporti yo‘nalishlarini va madaniy markazlarni o‘zida birlashtiradi.
Shuningdek, tarixiy ko‘chalar orqali Toshkentning urbanistik rivojlanishi,
me’moriy makonlarining o‘zgarishi, aholining joylashuv tendensiyalari, diniy va savdo
markazlarining shakllanishi haqida ham boy ma’lumotlar olinadi. 2022-yilda Toshkent
shahri bo‘yicha olib borilgan geoinformatsion tahlillar shuni ko‘rsatdiki, sobiq
darvozalar atrofidagi hududlar aholining eng zich yashash joylariga aylangan. Ushbu
ilmiy maqola aynan ana shu tarixiy-geografik, ijtimoiy va me’moriy jarayonlarni
yoritishga qaratilgan bo‘lib, o‘quvchilar, tadqiqotchilar va shahar rivojlanish siyosatini
ishlab chiquvchilar uchun muhim manba sifatida xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan,
Toshkent darvozalari va ko‘chalari shunchaki o‘tgan zamon yodgorligi emas, balki
hozirgi va kelajak urbanistik siyosatning uzviy bir qismidir.
NАTIJАLАR
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Toshkent shahrining qadimiy 12 darvozasi nafaqat
harbiy-mudofaa nuqtai nazaridan, balki savdo, diniy va madaniy markazlar sifatida
ham muhim ahamiyat kasb etgan. Xususan,
Ko‘kcha, Shayxontohur, Sebzor,
Chig‘atoy, Labzak va Qorasaroy darvozalari
o‘z davrida xalqaro karvon
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
99
yo‘llarining asosiy kesishgan nuqtalari bo‘lgan. 1865-yilda Toshkentning Rossiya
imperiyasi tomonidan bosib olinishi va keyingi yillarda shahar ikki qismga ajratilishi
(eski va yangi shahar) bu darvozalar tizimining sekin-asta yo‘qolishiga sabab bo‘lgan.
XX asrning 30–60-yillarida sovet modernizatsiyasi jarayonida tarixiy darvozalar
buzilgan bo‘lsa-da, ularning nomlari
ko‘cha va mahalla nomlari
sifatida saqlanib
qolgan. 2020–2023-yillarda olib borilgan geohududiy tahlillar va arxeologik
kuzatuvlar asosida bir nechta darvozalar o‘rnida
tarixiy poydevorlar
,
keramika
bo‘laklari
va qadimgi infratuzilma qoldiqlari aniqlangan.
Bugungi Toshkent shahrida mavjud
Ko‘kcha yo‘li, Sebzor ko‘chasi,
Shayxontohur tumani
va boshqa ko‘cha nomlari o‘zining tarixiy ildizlariga ega
bo‘lib, ular shahar tarixining tirik guvohlari hisoblanadi. Shu bilan birga, 2021-yildan
boshlab
“Tarixiy merosni tiklash”
dasturi doirasida sobiq darvozalar joylashgan
hududlarda
restavratsiya va saqlash ishlari
boshlangan. Mazkur natijalar Toshkent
tarixiy rivojlanishining urbanistik kartasini yaratishda muhim manba bo‘lib xizmat
qiladi.
MUHОKАMА
Toshkent shahrining tarixiy shakllanishida darvozalar va ko‘chalar asosiy
urbanistik o‘qlar sifatida muhim o‘rin egallagan. Bu darvozalar oddiy kirish-chiqish
nuqtasi bo‘libgina qolmay, balki ijtimoiy-iqtisodiy faoliyat, madaniy almashinuv va
harbiy nazorat nuqtalari sifatida xizmat qilgan. Arxeologik topilmalar va yozma
manbalar shuni ko‘rsatadiki, miloddan avvalgi II asrda Toshkent (Choch) vohasida
shahar hayoti shakllana boshlagan va bu jarayon keyingi asrlarda doimiy rivojlanish
yo‘liga o‘tgan. Xususan, IX–X asrlarda arab va fors yozma manbalarida Choch shahri
markaziy savdo nuqtasi sifatida tilga olinadi. Bu davrda darvozalar atrofida bozorlar,
madrasalar va mehmonxonalar qurilgan. Misol uchun, 982-yilda yozilgan al-Maqdisiy
asarida Toshkent atrofidagi darvozalar soni va ularning nomlari sanab o‘tilgan. Bu
darvozalar o‘z nomlarini yaqin atrofdagi mahallalar, ziyoratgohlar yoki ustuvor savdo
faoliyatidan olgan. XVI asrga kelib Toshkent to‘rt qismga — Ko‘kcha, Sebzor,
Shayxontohur va Beshyog‘ochga ajratilib, har bir qism o‘zining alohida boshqaruvi,
darvozasi va asosiy ko‘chasi bilan ajralib turgan. 1557-yilda Toshkent mustaqil shahar
hokimligi maqomini olgan va darvozalar soni 12 taga yetgan. Bu tizim shaharning
tashqi tahdidlardan himoya qilinishini, ichki savdo va boshqaruvni muvozanatda
ushlab turishini ta'minlagan. Darvozalar nafaqat strategik nuqta, balki shahar ramzi
sifatida ham qadrlangan. Masalan, Ko‘kcha darvozasi orqali Buxoro va Samarqand
yo‘llari boshlangan, Shayxontohur darvozasi esa diniy markazga olib borgan.
Chig‘atoy darvozasi esa zargarlik va hunarmandchilik mahsulotlari savdosi bilan
mashhur bo‘lgan hududga tutashgan. Shu tarzda har bir darvoza Toshkent
madaniyatining o‘ziga xos yo‘nalishini ifodalagan.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
100
Toshkent darvozalari va ko‘chalari tarixiy jadvali
Tarixiy
davr
Darvoza
nomi
Asosiy vazifasi
Yo‘nalish/Savdo
yo‘li
Bugungi
ko‘cha/mahalla
nomi
IX–XII
asrlar
Ko‘kcha
Mudofaa va Buxoroga
chiqish
Buxoro yo‘li
Ko‘kcha yo‘li,
Ko‘kcha dahasi
IX–XII
asrlar
Shayxontohur Diniy markazga kirish Zangiota yo‘li
Shayxontohur
ko‘chasi
IX–XII
asrlar
Sebzor
Savdo va ziyorat
uchun chiqish
Samarqand yo‘li
Sebzor ko‘chasi
XVI–
XVIII asrlar
Chig‘atoy
Hunarmandlar bozori,
zargarlik yo‘li
Chig‘atoy yo‘li
Chig‘atoy ko‘chasi,
Chig‘atoy dahasi
XVI–
XVIII asrlar
Labzak
Yirik karvonsaroylar
va bozorlar hududi
Farg‘ona yo‘li
Labzak ko‘chasi
XVI–
XVIII asrlar
Qorasaroy
Qishloq va
chorvachilik
hududlariga chiqish
Yakkasaroy yo‘li
Qorasaroy mahallasi
XIX asr
Beshyog‘och
Shahar siyosiy
markazi yaqinida
joylashgan
General Chernyayev
yo‘li
Beshyog‘och
maydoni
XIX–XX
asr boshilari
Kukaldosh
Diniy-ma’rifiy
markaz yaqinida
Eski shahar yo‘li
Kukaldosh mahallasi
XX asr
(30–60-
yillar)
—
Ko‘plab darvozalar
buzib yuborilgan
Sovet urbanistik
rekonstruksiya
—
XXI asr
(2020–
2023)
—
Arxeologik
tadqiqotlar natijasida
topilmalar
Tarixiy
rekonstruksiya
Ko‘hna Toshkent
loyihasi doirasida
1865-yilda Rossiya imperiyasi Toshkentni bosib olganidan so‘ng, darvozalar va
ularning funksiyasi tubdan o‘zgara boshlagan. Ruslar yangi shaharning qurilishida eski
darvozalarni hisobga olmagan holda, zamonaviy harbiy va ma'muriy inshootlar
qurishni boshlagan. Bu holat, ayniqsa, 1870–1880-yillarda kuchaygan va tarixiy
darvozalar yo‘qotila boshlagan. Lekin ularning nomlari va vazifasi xalq xotirasida
saqlanib qolgan. XX asr boshlarida Toshkentda darvozalar yo‘q qilinib, ularning
o‘rnida asfalt yo‘llar, tramvay liniyalari va yangi binolar qurila boshlagan. Ayniqsa,
1935–1960-yillar oralig‘ida olib borilgan sovetcha modernizatsiya siyosati tufayli
ko‘plab tarixiy obidalar, jumladan darvozalar butunlay buzib yuborilgan. Bu
o‘zgarishlar milliy urban madaniyatining yemirilishiga olib kelgan. Biroq
ko‘chalarning nomlari, joylashuvi va shakli orqali sobiq darvozalar haqida tasavvur
qilish mumkin. Misol uchun, hozirgi Ko‘kcha ko‘chasi va Ko‘kcha dahasi nomlari
qadimiy Ko‘kcha darvozasidan meros qolgan. Xuddi shunday, Labzak ko‘chasi ham
o‘zining tarixiy ahamiyatini saqlab qolgan. 1980-yillarda Toshkent arxitekturalarini
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
101
o‘rganishga qaratilgan maxsus ekspeditsiyalar davomida sobiq darvoza poydevorlari
aniqlangan va xaritaga qayta kiritilgan.
2020–2023-yillar oralig‘ida olib borilgan arxeologik qazishmalar davomida
Chig‘atoy darvozasi yaqinidan qadimgi keramika buyumlari, mozor qoldiqlari va
bozor inshootlariga oid izlar topilgan. Bu topilmalar Toshkent tarixining chuqur
ildizlarga ega ekanligini yana bir bor isbotladi. Shu bilan birga, bu davrda Toshkent
shahar hokimligi tomonidan “Tarixiy merosni saqlash” dasturi doirasida bir nechta
darvoza joylarida esdalik belgilar o‘rnatildi. Bugungi Toshkent shahrida sobiq
darvozalar joylashgan hududlar aholi zich joylashgan, faol savdo yuritiladigan va
turistik qiziqish uyg‘otuvchi manzillar hisoblanadi. Misol uchun, Shayxontohur
darvozasi hududidagi Hazrati Imom majmuasi yillik ziyoratchilar soni bo‘yicha
birinchi o‘rinda turadi. Bu esa tarixiy darvozalarning bugungi kundagi ijtimoiy-
ma’naviy ahamiyatini tasdiqlaydi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2022-yil holatida
Toshkentda 48 ta ko‘cha tarixiy darvoza yoki madaniy obidalar nomi bilan ataladi. Bu
holat shahar topomimik tizimining tarix bilan uzviy bog‘langanligini ko‘rsatadi. Shu
bois, Toshkent darvozalari va ko‘chalarini o‘rganish orqali tarixiy shahar
geografiyasini, urbanistik taraqqiyot bosqichlarini va ijtimoiy makonni anglash
mumkin.Darvozalarning tarixiy xaritasini tiklash, ular bilan bog‘liq toponimlarni
aniqlash va saqlash bugungi shahar rivojlanish siyosatining ajralmas bo‘lagi bo‘lishi
zarur. 2023-yil dekabr oyida Toshkent tarixiy markazi hududida sobiq Sebzor
darvozasi joylashuvi aniqlanib, u yerda yodgorlik belgisi o‘rnatilishi rejalashtirilgan.
Bunday tashabbuslar nafaqat tarixiy xotirani saqlaydi, balki yangi avlodni o‘z
ildizlariga hurmat ruhida tarbiyalaydi.
Muhokamalar davomida shuni ham anglash mumkinki, Toshkent darvozalari va
ko‘chalari o‘zining me’moriy estetikasi, funksional roli va ma’naviy timsoli sifatida
shahar ruhiyatining ajralmas bo‘lagidir. Bu tarixiy-madaniy merosni chuqur o‘rganish,
zamonaviy shaharsozlik siyosatiga ilmiy asos yaratishda muhim vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Shu jihatdan olib qaraganda, har bir sobiq darvoza joyi tarixiy manzara sifatida
qayta tiklanishi, interaktiv xaritalarda belgilanishi va ta’lim-tarbiyada foydalanilishi
zarur. Shuningdek, Toshkent darvozalarini o‘rganish orqali xalqning ijtimoiy xotirasi,
urf-odatlari, hunarmandchiligi va savdo aloqalari haqida ham muhim xulosalar
chiqarish mumkin. 2025-yilga borib Toshkent tarixiy markazining “intellektual
xaritasi” yaratilib, har bir sobiq darvoza uchun QR-kodli ma’lumot belgisi o‘rnatilishi
rejalashtirilgan. Bu esa nafaqat sayyohlar, balki mahalliy aholi uchun ham katta manba
bo‘lib xizmat qiladi.
XULОSА
Toshkent darvozalari va ko‘chalarining tarixi — bu shunchaki arxitektura
yodgorliklari yoki toponimlar yig‘indisi emas, balki o‘zida ming yillik shahar
madaniyati, siyosiy voqealari, savdo-sotiq aloqalari va xalqning turmush tarzini
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
102
mujassam etgan murakkab tarixiy qatlamdir. Tadqiqot natijalari Toshkentning har bir
darvozasi va u bilan bog‘liq ko‘chalar shahar hayotida qanday o‘rin tutganini, qanday
vazifalarni bajarganini, vaqti kelganda qanday o‘zgarishlarga uchraganini yoritib
berdi. Masalan,
X–XII asrlarda
Toshkent darvozalari asosiy karvon yo‘llari bilan
bog‘langan bo‘lsa,
XVI–XVIII asrlarda
ular mustahkam mudofaa va ma’naviy
markazlarga aylangan.
1865-yildan boshlab
, shahar Rossiya imperiyasi tarkibiga
kirgach, darvozalarning arxitektura va funksional o‘rni zaiflashgan,
XX asrning 30–
60-yillarida
esa ular butunlay buzib yuborilgan. Shunga qaramay, ularning tarixiy izi,
nomi va madaniy ahamiyati Toshkent kartografiyasida, xalq xotirasida va toponimik
tizimida saqlanib qolgan.
2020–2023-yillarda
olib borilgan ilmiy-arxeologik
tadqiqotlar bu darvozalar ostidan qadimiy poydevorlar, bozor izlari va keramikalar
topilganini ko‘rsatdi.
Toshkent shahar arxitekturasi va urbanistik taraqqiyotini o‘rganishda darvoza-
ko‘chalar tizimini tiklash nafaqat tarixiy adolatni tiklash, balki kelajak avlodni o‘z
ildizlariga hurmat bilan qarashga o‘rgatish uchun ham muhimdir. Bugungi kunda
“Tarixiy merosni tiklash” dasturi doirasida sobiq darvozalar o‘rnini belgilash,
yodgorlik belgilarini o‘rnatish va ular asosida interaktiv xaritalar yaratish dolzarb
masalaga aylangan. Shunday qilib, Toshkent darvozalari va ko‘chalari tarixi orqali biz
shahar va xalq o‘tmishini, uning madaniy rivojlanish bosqichlarini, urbanistik va
iqtisodiy o‘zgarishlarini chuqurroq anglash imkoniga ega bo‘lamiz. Bu esa bizni tarixni
unutmaslikka, uni qayta kashf etish va qadrlashga undaydi.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI:
1.
Al-Maqdisiy. Ahsan at-Taqasim fi Ma’rifat al-Aqalim. IX asr manbasi.
2.
Narshaxiy. Buxoro tarixi. X asr.
3.
Toshkent arxitekturasi. Tahrir hay’ati: Karimov M., Raxmonov Sh. — Toshkent:
Fan, 1986.
4.
A. Semenov. Toponimika Sredney Azii. Moskva, 1955.
5.
Gulyamov Ya. G. Drevniy Tashkent i ego darvoza. Toshkent, 1974.
6.
Qodirov F. Toshkentning tarixiy xaritasi. O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi,
2003.
7.
Usmonov A. Urbanizatsiya jarayonida tarixiy merosni saqlash muammolari. –
Ilmiy jurnal, 2021.
8.
Toshkent shahar hokimligi. Tarixiy merosni tiklash dasturi (2021–2025). – Rasmiy
hisobot.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi. Toshkentning madaniy obidalari. –
Toshkent, 2020.
10.
UNESCO O‘zbekistondagi vakolatxonasi. Urban Heritage of Central Asia. – Parij,
2022.
