“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-81, Issue-1, May -2025
396
SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGIDAGI MADANIYAT
Xakimdjanova Zilola Gayratovna
IIV 1-sonli Tashkent akademik litseyi
Huquqiy va ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi
yetakchi o'qituvchisi
АNNОTАTSIYА
Mazkur maqolada Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrida Movarounnahr va
Xuroson hududlarida madaniyatning rivojlanishiga oid asosiy jihatlar yoritilgan. XVI
asrning birinchi yarmida Shayboniylar tomonidan tashkil etilgan markazlashgan davlat
natijasida ilm-fan, adabiyot, san’at, me’morchilik va diniy hayotda sezilarli yuksalish
kuzatilgan.
Maqolada
Muhammad
Shayboniyxon
va
uning
vorislari
–
Ko‘chkunchixon, Ubaydullaxon, Abdullaxon II kabi hukmdorlarning madaniyat
rivojiga qo‘shgan hissasi, shuningdek, bu davrda yashab ijod qilgan alloma va
san’atkorlarning faoliyati tahlil etiladi. Tarixiy manbalar asosida ushbu davrda
madrasa va kutubxonalar sonining ortishi, ilmiy maktablarning shakllanishi,
shuningdek, amaliy san’at va xalq hunarmandchiligi taraqqiyoti ilmiy nuqtai nazardan
o‘rganiladi. Shayboniylar madaniyat siyosatining o‘ziga xos xususiyatlari orqali
ularning davlat qurilishi va xalq ma’naviy hayotiga ta’siri ochib berilgan.
Kalit so‘zlar
: Shayboniylar, madaniyat, ilm-fan, adabiyot, me’morchilik, san’at,
madrasa, kutubxona, hunarmandchilik, Ubaydullaxon, Abdullaxon II, Shayboniyxon,
Movarounnahr, Xuroson, islomiy uyg‘onish.
КУЛЬТУРА В ПЕРИОД ШЕЙБАНИДОВ.
АННОТАЦИЯ
В статье рассматриваются основные аспекты развития культуры в регионах
Мавераннахра и Хорасана в период правления династии Шейбанидов. В
результате создания централизованного государства Шейбанидами в первой
половине XVI века произошел значительный подъем науки, литературы,
искусства, архитектуры и религиозной жизни. В статье анализируется вклад
таких правителей, как Мухаммад Шайбани-хан и его преемников — Кочкунчи-
хана, Убайдулла-хана и Абдулла-хана II, в развитие культуры, а также
деятельность ученых и деятелей искусств, живших и творивших в этот период.
На основе исторических источников с научной точки зрения изучается рост
числа медресе и библиотек, формирование научных школ, а также развитие
прикладного искусства и народных промыслов в этот период. Специфика
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-81, Issue-1, May -2025
397
культурной политики Шейбанидов раскрывает их влияние на государственное
строительство и духовную жизнь народа.
Ключевые слова:
Шейбаниды, культура, наука, литература, архитектура,
искусство, медресе, библиотека, ремесла, Убайдулла-хан, Абдулла-хан II,
Шейбанид-хан, Маверауннахр, Хорасан, исламское возрождение.
CULTURE DURING THE SHAYBANID PERIOD
ABSTRACT
This article covers the main aspects of the development of culture in the regions
of Transoxiana and Khorasan during the reign of the Shaybanid dynasty. As a result of
the centralized state established by the Shaybanids in the first half of the 16th century,
a significant rise was observed in science, literature, art, architecture, and religious life.
The article analyzes the contribution of Muhammad Shaybanid Khan and his
successors - such rulers as Kochkunchi Khan, Ubaydullah Khan, and Abdulla Khan II
- to the development of culture, as well as the activities of scholars and artists who
lived and worked during this period. Based on historical sources, the increase in the
number of madrasas and libraries, the formation of scientific schools, as well as the
development of applied arts and folk crafts during this period are studied from a
scientific point of view. Through the specific features of the Shaybanid cultural policy,
their influence on state building and the spiritual life of the people is revealed.
Keywords:
Shaybani, culture, science, literature, architecture, art, madrasa,
library, crafts, Ubaydullah Khan, Abdullah Khan II, Shaybani Khan, Maveraunnahr,
Khorasan, Islamic revival.
KIRISH
Markaziy Osiyoda XV asr oxiri va XVI asr boshlarida yuz bergan siyosiy
o‘zgarishlar natijasida tarix sahnasiga chiqqan Shayboniylar sulolasi faqatgina harbiy
va siyosiy yutuqlari bilan emas, balki madaniy hayotga qo‘shgan ulkan hissasi bilan
ham e’tiborga loyiqdir. Ularning hukmronligi davrida Movarounnahr va Xuroson
hududlarida ilm-fan, adabiyot, me’morchilik, san’at va diniy hayot sohalari izchil
rivojlandi. Ayniqsa, Muhammad Shayboniyxon (1451–1510) boshlab bergan siyosiy
barqarorlik va markazlashgan boshqaruv tizimi madaniy taraqqiyot uchun muhim
zamin yaratdi. Shayboniylar davlati davrida Buxoro, Samarqand, Toshkent, Hirot kabi
shaharlarda madaniy muhitning jonlanishi kuzatildi. Ma’lumotlarga ko‘ra, XVI
asrning birinchi yarmida Buxoroda 150 dan ortiq madrasa, 200 dan ziyod masjid va
yuzlab kutubxonalar faoliyat ko‘rsatgan. Bu esa madaniy rivojlanishning hajmini ochiq
ifodalaydi. Ubaydullaxon (1533–1540) va Abdullaxon II (1556-1598) davrida ilm-
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-81, Issue-1, May -2025
398
fanga bo‘lgan e’tibor yanada ortib, mashhur allomalar, shoirlar va me’morlar faoliyati
bilan madaniyatda yangilanish boshlangan.
Ushbu maqolada Shayboniylar sulolasining madaniyatga bo‘lgan munosabati,
ularning ilm-fan, san’at, adabiyot, me’morchilik va diniy-ma’rifiy sohalarda amalga
oshirgan islohotlari, shuningdek, bu sohalarning xalq hayotiga ta’siri tarixiy manbalar
asosida tahlil qilinadi. Maqola shuningdek, Shayboniylar davrining madaniy merosini
bugungi kun kontekstida qayta baholashga urinishdir. Tarixiy faktlarga tayansak,
Shayboniylar davrida Yassaviylik, Naqshbandiylik kabi tasavvufiy yo‘nalishlar orqali
ma’naviy hayotga ta’sir kuchaygan. Madrasalarda Qur’on tafsiri, hadis, fiqh bilan
birga, mantiq, falsafa, riyoziyot, tibbiyot, musiqa kabi dunyoviy fanlar ham o‘qitilgan.
1550-yillarga kelib, faqatgina Buxoro viloyatida 250 ga yaqin mudarris faoliyat
yuritib, 1000 dan ortiq talaba ilm olganligi qayd etilgan.
Shu sababli, Shayboniylar davrida Buxoro xonligi madaniyatini o‘rganish, bu
davrning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy barqarorligining natijasi sifatida qabul qilinadi.
Davlat rahbarlarining ilm-fan va madaniyatga bo‘lgan mehr-muhabbati tufayli bu davr
Sharq uyg‘onishining mantiqiy davomi sifatida baholanadi. Bugungi kunda
O‘zbekiston hududida joylashgan tarixiy obidalar, yozma manbalar va ilmiy asarlar
orqali Shayboniylar davrining boy madaniy merosi o‘rganilmoqda hamda
saqlanmoqda.
NАTIJАLАR
Shayboniylar davri madaniyati Movarounnahr tarixida muhim burilish nuqtasini
tashkil etadi. XVI asr boshida Muhammad Shayboniyxon tomonidan asos solingan
davlat nafaqat siyosiy jihatdan barqarorlikka erishdi, balki madaniy yuksalish uchun
keng imkoniyatlar yaratdi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu davrda Buxoro va
Samarqand madaniy markazga aylangan, 200 dan ortiq madrasa va 300 dan oshiq
kutubxona faoliyat yuritgan. Ayniqsa, Ubaydullaxon va Abdullaxon II davrida
adabiyot, san’at va ilm-fan yangi bosqichga ko‘tarilgan. Shayboniy hukmdorlari o‘z
atrofida olimlar, shoirlar va san’atkorlarni to‘plab, ularning ijodiga homiylik qilgan.
Ma’lumotlarga ko‘ra, bu davrda 500 ga yaqin shoir va yozuvchi faoliyat yuritgan
bo‘lib, ularning asarlarida diniy, falsafiy va ijtimoiy mavzular keng aks etgan.
Me’morchilikda esa Islom madaniyati an’analari davom ettirilib, 100 dan ortiq
me’moriy obidalar – masjid, madrasa va maqbaralar bunyod etilgan. Natijaviy xulosa
sifatida shuni aytish mumkinki, Shayboniylar davrida madaniyat siyosiy barqarorlik
bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlangan. Madaniyatga qaratilgan e’tibor tufayli
bu davr Sharq uyg‘onishining davomiy bosqichlaridan biri sifatida baholanadi. Shu
asosda aytish mumkin: Shayboniylar davridagi madaniy yuksalish keyingi asrlardagi
ilm-fan va san’at taraqqiyotining poydevorini yaratdi
MUHОKАMА
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-81, Issue-1, May -2025
399
Shayboniylar davri Markaziy Osiyoda madaniyat, ilm-fan va san’at taraqqiyoti
uchun alohida bir davr sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Aynan ushbu davrda
diniy va dunyoviy bilimlarni targ‘ib qilish, me’morchilikni rivojlantirish, xalq og‘zaki
ijodini qo‘llab-quvvatlash orqali madaniy uyg‘onish jarayoni yuz berdi. Bunday
ko‘lamli o‘zgarishlar mamlakat ijtimoiy hayotining barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatdi.
Muhammad Shayboniyxonning Movarounnahrni egallashi bilan boshlangan bu
davrda Buxoro, Samarqand, Toshkent, Hirot kabi shaharlar madaniyat va ilm-fan
markazlari sifatida rivojlanishda davom etdi. Buxoroda 1510-yildan keyin qurilgan ilk
madrasa – Ko‘chkunchixon madrasasi ilmiy markazga aylandi. Statistik manbalarga
ko‘ra, XVI asrning o‘rtalarida faqatgina Samarqand shahrida 160 dan ortiq madrasa
faoliyat yuritgan. Bu madrasalarda diniy fanlar bilan bir qatorda, matematika, tibbiyot,
geometriya, mantiq kabi ilmlar ham o‘qitilgan. Bu esa, Shayboniylar ilm-fanga katta
e’tibor qaratganidan dalolat beradi. Shayboniy hukmdorlari o‘z davrining ma’naviy
ehtiyojlariga mos ravishda kutubxonalar tashkil etdilar. Ayniqsa, Ubaydullaxon va
Abdullaxon II zamonida shoir va allomalarning asarlarini to‘plash, ko‘chirish va
saqlash ishlari yo‘lga qo‘yildi. Bu kutubxonalar ilmiy maktablar shakllanishi uchun
zamin yaratdi.
Muhammad Solih, Darvesh Ali Changi, Majididdin Samarqandiy kabi ijodkorlar
Shayboniylar homiyligida yashab ijod qilgan. Ularning ko‘p asarlari bugungi kungacha
saqlanib qolgan bo‘lib, bu davr adabiy merosining boyligini ko‘rsatadi. Me’morchilik
sohasida ham bu davrda katta yutuqlarga erishildi. Masalan, Ko‘chkunchixon
madrasasi, Mir Arab madrasasi, Kalon minorasi, Abdullaxon madrasasi – bularning
barchasi o‘sha davr me’morchilik uslubining yorqin namunalaridir. Shayboniylar
davrida diniy tasavvuf ta’limotlari, xususan Naqshbandiylik keng yoyildi. Bu esa
madaniy hayotda axloqiy me’yorlarning mustahkamlanishiga olib keldi. Tasavvuf
asarlari yozilishi va ularning madrasalarda o‘qitilishi bunga misoldir. Hunarmandchilik
va amaliy san’at ham Shayboniylar davrida rivoj topdi. Gilamdo‘zlik, zargarlik,
yog‘och o‘ymakorligi, keramika ishlab chiqarish bo‘yicha maxsus ustaxonalar tashkil
etildi. Bu esa ichki bozorni mustahkamlab, eksport imkoniyatlarini kengaytirdi.
1556-1598-yillarda Abdullaxon II davrida madaniy siyosat davlat darajasiga olib
chiqildi. Davlat xarajatlarining 23 foizigacha bo‘lgan qismi madaniyat va ilm-fan
sohalariga ajratilgan. Bu fakt davlat tomonidan madaniyatni moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash borasidagi siyosatini ko‘rsatadi. Shayboniylar diniy qadriyatlarni davlat
siyosatiga aylantirish orqali xalqqa yaqinlashdi. Madaniy faoliyatlar orqali diniy birlik,
milliy o‘zlik, o‘zaro tushunuv kuchaydi. Xalq orasida diniy bayramlar, ma’rifiy
suhbatlar va jamoaviy saboqlar ommalashdi.
Shayboniylar davri Buxoro xonligi memorchilik san’ati ham o‘zining
jozibadorligi va hashamati bilan ajralib turadi. XVI asr muxandislik imkoniyatlari,
jamiyatning ma’naviy va madaniy rivoji o‘laroq Buxoro va uning atroflari
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-81, Issue-1, May -2025
400
obodonlashdi hamda yangi ko‘rinishga ega bo‘ldi. Buxoroda Mir Arab, Abdullaxon,
Qulbobo ko‘kaldosh, Nodir devonbegi, Ernazarbiy elchi madrasalari, Toshkentdagi
Baroqxon va Ko‘kaldosh madrasalari shayboniylar davri memorchiligining yorqin
namunalari hisoblanadi.
Ilm-fan sohasida eng muhim yutuqlardan biri bu – astronomiya va falakkiyotga
bo‘lgan e’tibordir. Ulug‘bek merosiga tayanilgan holda, Buxoroda bir qancha
astronomik kuzatuv markazlari tashkil etilgan. Bu kuzatuvlar qishloq xo‘jaligida ham
qo‘llanilgan. Tibbiyot sohasida esa Yunon va Sharq tabobati an’analari qo‘shilib,
davolash markazlari ochildi. Ibn Sino asarlari asosida tuzilgan darsliklar madrasalarda
o‘qitilgan. Dastlabki dorixonalar ham aynan Shayboniylar davrida tashkil etilgan.
Shayboniy hukmdorlari orasida o‘zlari ham ijod qilgan shaxslar bo‘lgan. Jumladan,
Muhammad Shayboniyxon “Devoni Shayboniy” nomli she’riy to‘plam muallifidir. Bu
to‘plamda u adabiy, diniy va siyosiy g‘oyalarni bayon etgan. Hozirgi kunda
hukmdorning ko‘pgina asarlari dunyoning turli mamlakatlari kutubxonalarida
saqlanadi. Jumladan, Shayboniyxonning she’riy to‘plami hozirda Istanbul
kutubxonasidan joy olgan. Shayboniy Ubaydullaxon ham “Ubaydi” tahallusi bilan ijod
qilib, o‘z g‘azal, ruboiy, qit’a va tuyuqlari bilan ushbu davr adabiyotiga katta hissa
qo‘shgan. U Boburdan so‘ng ruboiy yozish an’anasini davom ettirgan ijodkor
hisoblanadi.
Davlatning barqarorligiga asoslangan madaniyat siyosati sababli o‘zbek adabiy
tili va yozuv madaniyati rivojlandi. Arab yozuvi asosidagi xattotlik san’ati yuksaldi,
she’riy janrlar boyidi, tarixiy asarlar ko‘paydi. Shayboniylar davridagi madaniy o‘sish,
birinchi navbatda, hukmdorlarning intellektual salohiyati bilan bog‘liq. Ko‘plab
manbalarda Shayboniy amirlarining adabiyot va tarix ilmlarini puxta egallagani
yozilgan. Shu davrda maktabgacha ta’lim shakllari – diniy boshlang‘ich saboqlar orqali
amalga oshirila boshladi. Bu esa savodxonlik darajasining oshishiga olib keldi. 1570-
yillarda Samarqandda bolalar maktablari soni 80 dan oshgan edi.
Xalq og‘zaki ijodi – dostonlar, ertaklar, maqollarni yig‘ish va yozma shaklga
keltirish jarayoni Shayboniylar davrida boshlangan. Bular keyinchalik yozma adabiyot
rivojiga asos bo‘ldi. Masalan, “Alpomish” dostonining qadimgi versiyalari aynan shu
davrga taalluqlidir. Xulosa qilib aytganda, Shayboniylar davrida madaniyatni
rivojlantirish davlat siyosatining ajralmas qismi bo‘lgan. Bu orqali ular ichki
barqarorlikka erishgan, xalq bilan yaqin bo‘lgan va o‘zlaridan madaniy meros
qoldirgan. Bugungi kunda O‘zbekiston hududida joylashgan ko‘plab tarixiy
yodgorliklar, qo‘lyozmalar va san’at namunalarida Shayboniylar davrining izlarini
ko‘rish mumkin. Bu esa ushbu davrni nafaqat tarixiy, balki zamonaviy madaniy
taraqqiyotimiz uchun ham muhim davrga aylantiradi.
Shunday qilib, Shayboniylar davrida madaniyatning yuksalishi – davlat
boshqaruvi, ilm-fan, san’at, ta’lim va axloqiy qadriyatlarning uyg‘un holda
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-81, Issue-1, May -2025
401
rivojlanishining yorqin ifodasidir. Bu holat, bugungi O‘zbekiston ma’naviyatining
ildizlarini anglashda muhim manbadir.
XULОSА
Shayboniylar davri Oʻrta Osiyo tarixida nafaqat siyosiy mustahkamlik va harbiy
yurishlar davri, balki madaniy va ilmiy taraqqiyotning yangi bosqichi sifatida ham
alohida oʻrin egallaydi. Ushbu maqolada olib borilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, XVI
asrning birinchi yarmida Shayboniylar hukmronligi ostida Buxoro, Samarqand,
Toshkent va Hirot kabi shaharlarda madaniyat sohalarining barcha yoʻnalishlarida
izchil oʻsish yuz bergan.
Hukmdorlarning ilm-fan va madaniyatga nisbatan ijobiy munosabati natijasida
madrasalar soni ortgan, kutubxonalar tashkil etilgan, adabiyot va sanʼat rivoj topgan.
Ayniqsa, Ubaydullaxon va Abdullaxon II davridagi madaniyat siyosati o‘z zamonasi
uchun ilg‘or bo‘lgan. Shoirlar, olimlar va meʼmorlar faoliyatiga homiylik qilish
amaliyoti bu davrda davlat miqyosiga ko‘tarilgan.
Shayboniylar davridagi meʼmorchilik yodgorliklari, adabiy meros va yozma
manbalar
bugungi
kunda
ham
o‘z
ahamiyatini
yo‘qotmagan.
Xalq
hunarmandchiligining rivoji, tasavvufiy g‘oyalarning tarqalishi, xalq ta’limi tizimining
shakllanishi bu davr madaniyatining muhim tarkibiy qismlaridir.
Shunday qilib, Shayboniylar davri madaniyatini o‘rganish – nafaqat tarixiy
yodgorliklarni anglash, balki milliy o‘zlikni, ma’naviy qadriyatlarni chuqur tushunish,
bugungi madaniyat siyosatini boyitish uchun ham muhim asos hisoblanadi. Bu davr –
milliy uyg‘onish tarixining muhim bosqichlaridan biridir.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI:
1.
Аsqarov А. Oʻzbekiston tarixi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2000. – 368 b.
2.
Berdiev А. Shayboniylar tarixi va madaniyati. – Samarqand: Zarafshon, 2005. –
224 b.
3.
Qodirov M. Oʻzbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Akademnashr, 2012. – 290 b.
4.
Vohidov B. Oʻzbek sanʼat tarixi. – Toshkent: Fan, 1999. – 210 b.
5.
Fayzullaev А. Me’morchilik yodgorliklari tarixidan. – Buxoro: BuxDU nashriyoti,
2017. – 178 b.
6.
Sirojiddinov S. Shayboniylar davrida adabiyot taraqqiyoti. – Toshkent: Ilm ziyo,
2018. – 256 b.
7.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008. – 180 b.
8.
Abdurahmonov I. Oʻrta asrda Markaziy Osiyo madaniyati. – Toshkent: Sharq,
2014. – 312 b.
9.
G‘ulomov Y. Buxoro tarixi va madaniyati. – Toshkent: Fan, 1997. – 190 b.
10.
Alimova D.A., Babadjanov B.M. Oʻrta asrlar Markaziy Osiyo madaniy merosi. –
Toshkent: Fan, 2020. – 304 b.
