“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
315
POLISEMIYA HODISASINING FRAZEOLOGIYADA NAMOYON
BO’LISHI VA UNING TADQIQ ETILISH TARIXI
Abdumusayeva Zilola
Toshkent amaliy fanlar universiteti
Lingivistika o’zbek tili yo’nalishi magistranti
Anotatsiya
: Mazkur ishda polisemiya hodisasining frazeologik birliklarda
namoyon bo‘lishi, uning til tizimidagi o‘rni va funktsional imkoniyatlari tahlil etiladi.
Frazeologizmlarda ko‘p ma’nolilikning shakllanish omillari, tarixiy taraqqiyot
bosqichlari hamda bu jarayonning lingvistik va madaniy omillari ochib beriladi.
Shuningdek, polisemiya hodisasining o‘zbek tili frazeologiyasida o‘rganilishi va ilmiy
manbalarda tadqiq etilish tarixi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: polisemiya, frazeologizm, ko‘p ma’nolilik, lingvistik tahlil, tarixiy
taraqqiyot.
Аннотация:
В данной работе рассматривается проявление явления
полисемии во фразеологических единицах, её место и функциональные
возможности в языковой системе. Анализируются факторы формирования
многозначности во фразеологии, исторические этапы развития, а также
лингвистические и культурные аспекты этого процесса. Особое внимание
уделяется истории изучения полисемии в узбекской фразеологии и её
исследованию в научных источниках.
Ключевые
слова
:
полисемия,
фразеологизм,
многозначность,
лингвистический анализ, историческое развитие.
Abstract
:This paper examines the manifestation of polysemy in phraseological
units, its role and functional features within the language system. It analyses the factors
contributing to the development of multiple meanings in phraseology, the historical
stages of its evolution, and the linguistic and cultural dimensions of this phenomenon.
The study also traces the history of research on polysemy in Uzbek phraseology and
its investigation in scholarly works.
Keywords
: polysemy, phraseological unit, multiple meaning, linguistic analysis,
historical development.
Avvalo polisemiya nima degan sovolga to’xtalsak. Polisemiya — bu bir
so‘zning yoki til birligining bir nechta bog‘liq ma’nolarga ega bo‘lishi hodisasi.
Polisemiya — yunoncha “poly” (ko‘p) va “sema” (ma’no) so‘zlaridan olingan
bo‘lib, so‘zning ko‘p ma’nolilik xususiyatini bildiradi.
Masalan:
O‘zbek tilidagi “oyoq” so‘zi:
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
316
“insonga tegishli tana a’zosi” — oyoq;
“mebelning oyoqlari” — stol oyoqlari;
“tog‘ning oyog‘i” — tog‘ etagi.
Bularning barchasi bir ildizdan chiqqan, ammo kontekstga qarab turli ma’nolar
anglatadi.
Polisemiya xususiyatlari:
Bitta so‘z bir nechta ma’noni bildiradi, lekin ular bir-biri bilan ma’no jihatdan
bog‘liq bo‘ladi.
Bu hodisa tilni ixcham va boy qiladi, chunki har bir yangi narsa uchun alohida
so‘z yaratish shart bo‘lmaydi.
Polisemiya ko‘pincha metafora yoki metonimiya yo‘li bilan yuzaga keladi.
Polisemiyaning asosiy farqi:
Uni omonimiya bilan aralashtirib yubormaslik kerak. Omonimiya — bir xil
shaklda, lekin mutlaqo bog‘lanmagan ma’nolardir. Masalan, o‘zbek tilidagi “olma”
(meva) va “olma” (olish fe’lidan) — ular omonim so‘zlardir, bog‘liq emas. Ammo
polisemiya — ma’nolar o‘zaro mantiqiy bog‘liq bo‘ladigan holatdir.
Polisemiya hodisasining frazeologiyada namoyon bo‘lishi
Frazeologiya va polisemiya bog‘lanishi
Frazeologiya — bu tilshunoslikning so‘z birikmalari, barqaror iboralar,
maqollar, idiomalar va boshqa tayyor ifodalar bilan shug‘ullanuvchi bo‘limidir.
Frazeologizmlar ko‘pincha ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi. Shu sababli ular orasida
polisemiya keng tarqalgan.
So‘z polisemiya hodisasi kabi, frazeologik birlik ham bir nechta ma’noni anglata
oladi. Bu holatda bir ibora turli vaziyatlarda turlicha tushunilishi yoki vaqt o‘tishi
bilan yangi ma’no qatlamlariga ega bo‘lishi mumkin.
Frazeologik birliklarda polisemiya qanday yuz beradi?
Asosiy ko‘rinishlar:
Kontekstual polisemiya: Bitta frazeologizm turli kontekstlarda turlicha ma’no
beradi.
Tarixiy (diakronik) polisemiya: Iboraning dastlabki ma’nosi vaqt o‘tishi bilan
kengayadi yoki yangilanadi.
Variantlilik: Frazeologizmning shakli o‘zgarmaydi, ammo regionlarga yoki
madaniy muhitga qarab ma’nosi farq qiladi.
Misollar bilan tushuntirish
Masalan, o‘zbek tilidan:
“Yelkasiga tog‘ qo‘yish” — og‘ir yuk olish, mas’uliyat olish.
Ba’zi kontekstlarda bu faqat ish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, ba’zida esa
umuman og‘ir ahvolga tushish ma’nosida ishlatiladi.
Rus tilidan:
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
317
“Вешать лапшу на уши” — soxta gap bilan aldatmoq. Ba’zan bu ibora
“bo‘hton qilish”, ba’zan “yolg‘on-yashiq gap aytish” yoki “uning vaqtini o‘g‘irlash”
degan ma’noni beradi.
Ingliz tilidan:
“Kick the bucket” — to die (o‘lish). Boshqa kontekstdagi varianti sifatida ba’zi
mintaqalarda “chiqib ketish, hamkorlikni tugatish” ma’nosida ishlatilishi ham
mumkin.
Frazeologik polisemiya nimaga bog‘liq?
Metafora: Frazeologizm yangi vaziyatlarga moslashib, yangi obrazli ma’no
hosil qiladi.
Metonimiya: Bir qismi yoki belgisi orqali boshqa bog‘liq tushunchani bildiradi.
Pragmatik omillar: Nutq egasining maqsadi, auditoriya, vaqt va ijtimoiy vaziyat
ma’noni o‘zgartiradi.
Tarixiy kontekst: Tarixiy voqealar, yangi ijtimoiy tushunchalar iboraning
ma’nosini kengaytiradi.
Frazeologik polisemiya nimasi bilan qiziq?
Frazeologizmlar bir vaqtning o‘zida barqaror va o‘zgaruvchan bo‘lishi bilan
qiziq.
Polisemiya ular orqali madaniy va mental tafakkurni ifodalaydi.
Bu hodisa tarjima ishlarida ham murakkablik tug‘diradi, chunki bir iboraning
barcha ma’nosi boshqa tilga oson o‘tgarmaydi.
Xulosa
Demak, frazeologiyada polisemiya — bu frazeologik birliklarning bir nechta
bog‘liq ma’noga ega bo‘lishi va yangi semantik qatlamlarni hosil qilishi jarayonidir.
U tilning dinamik rivojlanishi, madaniyat va tafakkur bilan chambarchas bog‘liq. Shu
sababli bu masala zamonaviy tilshunoslikda kognitiv, madaniy, tarjimashunoslik va
pragmatik yondashuvlar bilan o‘rganilmoqda.
Polisemiya hodisasining frazeologiyada namoyon bo‘lishi va uning tadqiq etilish
tarixi
Tilning eng asosiy belgilaridan biri — uning o‘zgaruvchanligi va dinamik
rivojlanishidir. Bu jarayon tilning barcha qatlamlarida, xususan, leksik qatlamida
yaqqol namoyon bo‘ladi. Leksik qatlamda esa so‘zlarning ko‘p ma’noliligi
(polisemiya) alohida o‘rin tutadi. Umuman olganda, polisemiya hodisasi lug‘aviy
birliklarning muloqot jarayonida kontekstga bog‘liq holda turli ma’no sohalarini
ifodalash qobiliyatini bildiradi. Shu bois, polisemiya tilshunoslikda so‘z ma’nosi,
semantika, semasiologiya va frazeologiya kabi sohalarda muhim nazariy va amaliy
masala sifatida o‘rganiladi.
Frazeologiya tilning eng qadimiy qatlamlaridan biri bo‘lib, unda milliy mentalitet,
tarixiy voqealar, xalq dunyoqarashi va madaniyati o‘z ifodasini topadi. Frazeologik
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
318
birliklarning polisemiya hodisasi esa ularni yanada murakkab va ko‘p qirrali semantik
tizim sifatida ko‘rsatadi. Frazeologik birliklar — barqaror so‘z birikmalari sifatida
ko‘pincha ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi, ammo ko‘p hollarda ular ko‘p ma’nolilik
xususiyatiga ham ega bo‘lishi mumkin. Masalan, ba’zi frazeologizmlar turli
kontekstlarda turlicha tushuniladi yoki yangi ma’no qatlamlarini hosil qiladi.
Polisemiya hodisasining frazeologiyada o‘rganilishi tilshunoslikning umumiy
rivojlanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Avvaliga umumiy tilshunoslikda so‘zning ko‘p
ma’noliligi masalasi asosiy diqqat markazida bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik alohida
frazeologik birliklar tarkibida ham polisemiya hodisasi alohida ilmiy masala sifatida
o‘rganila boshlandi.
Frazeologiyada polisemiya tadqiqoti G‘arb va Sharq tilshunosligida turlicha
bosqichlardan o‘tgan. Masalan, rus tilshunosligida bu masala V.V. Vinogradov, A.V.
Kunin, N.M. Shansky kabi olimlarning asarlarida batafsil yoritilgan. Ular frazeologik
birliklarning barqarorlik, ko‘chma ma’no va ko‘p ma’nolilik xususiyatlarini izchil
o‘rganganlar. Shu bilan birga, ingliz tilshunosligida ham frazeologiyaning semantik
xususiyatlari va polisemiya aloqalari C. Bally, J. Lyons, P. Gläser kabi olimlar
tomonidan tadqiq etilgan.
O‘zbek tilshunosligida frazeologiyaning umumiy nazariy masalalari H.
Doniyorov, A. Madvaliev, M. Mirzaev, A. Jo‘rayev singari olimlar tadqiqotlarida o‘z
aksini topgan. Biroq polisemiya va frazeologiya aloqasi masalasi hali yetarlicha
mukammal tadqiq etilgan deb bo‘lmaydi. Shu bois, hozirgi kunda frazeologizmlarning
polisemiya hodisasi nuqtayi nazaridan o‘rganilishi dolzarb ilmiy masalalardan biri
sifatida qaralmoqda.
Polisemiya hodisasi frazeologiyada ikki yo‘nalishda kuzatiladi:
Ichki polisemiya: Bu holatda frazeologik birlikning o‘zi bir nechta ma’noga ega
bo‘ladi. Masalan, ba’zi iboralar tarixiy va ijtimoiy o‘zgarishlarga bog‘liq holda yangi
ma’nolar bilan boyiydi.
Tashqi polisemiya: Bu yerda bir frazeologik birlik turli kontekstlarda yangi
semantik vazifani bajaradi yoki boshqa frazeologik birliklar bilan semantik aloqa hosil
qiladi.
Zamonaviy frazeologiyada polisemiya hodisasini tadqiq etishda kognitiv va
antroposentrik
yondashuvlar
muhim
o‘rin
tutadi.
Bu
yondashuvlar
frazeologizmlarning shakllanishida inson tafakkuri, psixologiyasi va ijtimoiy
tajribasining qanday rol o‘ynashini tushuntirishga yordam beradi.
