“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
119
“3D GRAFIKASI VA METAVERS: YANGI AVLOD DIZAYN
OPERATORLARI UCHUN OCHILGAN UFQLAR”
Otaniyozova Zaynabxon Sharipboyevna
Hazorasp tuman 1- son Politexnikumi
"Informatika va AT" (Maxsus) fan oʻqtuvchisi
АNNОTАTSIYА
Ushbu maqolada zamonaviy raqamli dizaynning yuksalib borayotgan yo‘nalishi
—
3D grafikasi
va
metavers
olamining o‘zaro aloqasi, ularning dizayn operatorlari
uchun qanday yangi imkoniyatlar ochayotgani chuqur yoritiladi. Maqola doirasida
3D
modelleme
,
avatar dizayni
,
virtual muhitlarni yaratish texnologiyalari
,
shuningdek, bu jarayonlarda ishlatiladigan zamonaviy dasturiy vositalar (Blender,
Unity, Unreal Engine) hamda ularning ta’lim va kasb sohalariga integratsiyalashuvi
tahlil qilinadi. Metavers olami faqatgina o‘yin yoki ko‘ngilochar soha emas, balki
biznes, ta’lim, sog‘liqni saqlash va marketing kabi sohalarda ham yangi ufqlar
ochayotgani haqida amaliy misollar asosida fikr yuritiladi. Ayniqsa, dizayn
operatorlari uchun zarur bo‘lgan yangi ko‘nikmalar —
3D vizualizatsiya
,
UX/UI
dizayn
,
immersiv interfeyslar bilan ishlash
,
blokcheyn asosli obyektlar
yaratish
kompetensiyalari haqida ma’lumotlar keltiriladi. Shu bilan birga, metavers muhiti
orqali yaratiladigan interaktiv kontentlar iqtisodiy samaradorlik va kreativ
industriyadagi o‘sishga ta’siri ham yoritiladi. Maqola ta’lim tizimida yangi avlod
dizayn operatorlarini tayyorlashda metavers imkoniyatlarini jalb etish bo‘yicha ilmiy
takliflar va istiqbollarni ham o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar
: 3D grafikasi, metavers, dizayn operatori, virtual muhit, avatar
dizayni, raqamli kreativlik, immersive texnologiyalar, vizual kommunikatsiya,
interaktiv dizayn, kreativ industriya.
KIRISH
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarning shiddatli rivojlanishi insoniyat
tafakkurida butunlay yangi bir olam —
metavers
konsepsiyasini shakllantirdi. Bu
olam — real va virtual dunyo o‘rtasidagi chegaralarni yo‘q qiluvchi, 3D
texnologiyalar, sun’iy intellekt, immersiv dizayn va real vaqtli grafik muhitlar orqali
yaratiladigan keng qamrovli platformadir. Aynan shu texnologik inqilob zamonaviy
dizayn operatorlari uchun ilgari tasavvur qilinmagan imkoniyatlar, yangicha mehnat
bozorini va ijodiy erkinlikni ochmoqda.
3D grafikasi nafaqat san’at va animatsiya sohalarida, balki tibbiyotdan tortib
muhandislikgacha, ta’limdan tortib savdogacha bo‘lgan ko‘plab sohalarda dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. 2024-yil statistikalariga ko‘ra, jahonda 3D vizualizatsiya
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
120
bozorining hajmi $32 milliard AQSh dollariga yetgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich har yili
o‘rtacha 18-20% ga oshib bormoqda. Aynan metavers muhiti esa bu texnologiyani
yanada chuqurlashtirgan holda, dizaynerlar uchun real hayotdagi obyektlarni raqamli
muhitda qayta yaratish, interaktivlikni oshirish va vizual effektlarni kengaytirish
imkonini bermoqda.
Metavers — bu oddiygina virtual dunyo emas. Bu o‘zaro bog‘langan 3D fazolar,
foydalanuvchi boshqaruvi ostida ishlaydigan avatarlar, real iqtisodiy muomalalar va
sun’iy intellekt integratsiyasiga ega virtual muhitdir. 2023-yilda Meta (sobiq
Facebook) kompaniyasining metavers loyihalariga sarmoya miqdori $15 milliarddan
oshdi. Bu esa yaqin kelajakda 3D dizaynerlar, modelchilar, animatsiyachilar va boshqa
raqamli ijodkorlar uchun o‘ziga xos yangi kasblar va faoliyat yo‘nalishlarini yuzaga
keltiradi.
Zamonaviy dizayn operatori endilikda faqatgina rasm chizuvchi emas, balki butun
boshli dunyolarni yaratish, ularni foydalanuvchi tajribasiga moslashtirish, 3D muhitda
interaktiv obyektlar ishlab chiqish, vizual va audio elementlarni uyg‘unlashtirish, hatto
avatarlarning psixologik ifodalarini ham yaratadigan ko‘p qirrali mutaxassisdir.
Bunday o‘zgarishlar ta’lim muassasalarida dizayn bo‘yicha ta’lim dasturlarini
yangilash, yangi kompetensiyalarni o‘rgatish va metavers muhitida ishlashga
moslashtirish zaruratini keltirib chiqarmoqda.
Ushbu maqolada 3D grafikasi asosida qurilgan metavers muhitlarining yaratilish
texnologiyalari, ularning dizayn operatorlari kasbiga bo‘lgan talabi, zamonaviy
dasturiy vositalar orqali bajarilayotgan amaliy ishlar, shuningdek, O‘zbekiston va
jahon miqyosidagi ilg‘or tajribalar o‘rganiladi. Ayniqsa, Unity, Blender, Unreal Engine
kabi platformalarda ishlash ko‘nikmalarining dolzarbligi, AR/VR texnologiyalar bilan
integratsiyalashgan dizayn metodlarining kelajakdagi ahamiyati tahlil qilinadi.
2022–2025-yillarda metaversga oid dizayn yo‘nalishida yuzlab startaplar, ilmiy
loyihalar va xalqaro tanlovlar paydo bo‘ldi. O‘zbekiston yosh dizaynerlari ham bu
jarayonda faol ishtirok etmoqda. Bu esa raqamli avlod dizaynerlariga xalqaro
maydonlarda tanilish, eksportga yo‘naltirilgan raqamli mahsulotlar ishlab chiqish va
virtual iqtisodiyotda faol rol o‘ynash imkonini beradi. Metavers muhitlarida ishlash esa
o‘z navbatida axborot xavfsizligi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, raqamli mulk
huquqlari kabi yangi muammolarni ham kun tartibiga olib chiqmoqda. Dizayn
operatorlari bu sohalarda ham ongli bo‘lishi, o‘z loyihalarining texnik va axloqiy
jihatlarini nazorat qila olishi talab etiladi. Xulosa qilib aytganda, 3D grafikasi va
metavers konsepsiyasi XXI asrda raqamli ijodiy mehnatga bo‘lgan yondashuvni
tubdan o‘zgartirmoqda. Bu nafaqat texnologik, balki ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy
jihatdan ham dizayn operatori kasbini global darajaga olib chiqmoqda. Bugun
boshlangan bu yo‘l ertangi kunda yangi avlod dizaynerlari uchun cheksiz imkoniyatlar
eshigini ochadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
121
NATIJALAR
So‘nggi yillarda, ayniqsa
2020–2024-yillar oralig‘ida,
dunyo bo‘ylab
3D
grafikasi va metavers texnologiyalari
tez sur’atlar bilan rivojlandi. 2022-yilda
metavers loyihalariga global miqyosda
$120 milliard AQSh dollari
dan ortiq
investitsiya yo‘naltirildi. O‘zbekiston ham bu jarayondan chetda qolmadi — 2023-
yilda Axborot texnologiyalari vazirligi metavers platformalarida ishlay oladigan
3D
dizayn mutaxassislarini tayyorlash bo‘yicha yangi o‘quv modullarini
ishlab
chiqdi.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha,
dizayn operatorlari
uchun eng talabgir
ko‘nikmalar — bu
Blender, Unreal Engine, Unity
dasturlarini mukammal bilish,
AR/VR dizayn
sohasida ishlash,
interaktiv avatarlar yaratish, va virtual
muhitlarda foydalanuvchi tajribasini loyihalash
bo‘ldi.
Amaliy misollarda, 2024-yil yakunida yurtimizda o‘tkazilgan
“Digital Creators
Uzbekistan”
tanlovida 3D va metavers yo‘nalishida qatnashgan 70% ishtirokchi aynan
dizayn operatori sifatida ishlashni tanlagani kuzatildi. Shu orqali kasbga bo‘lgan
yoshlar qiziqishi hamda bozor talabi ortib borayotganini ko‘rish mumkin.
Shuningdek, metavers asosidagi
virtual ofislar, ta’lim muhitlari va madaniy
meros obyektlarining raqamli nusxalari
ni yaratish bo‘yicha ham 3D dizaynerlar faol
ishtirok etmoqda. Bu esa 2025-yilgacha dizayn operatorlariga bo‘lgan talabni kamida
35% ga oshirishi
prognoz qilinmoqda.
Umuman olganda, o‘rganilgan natijalar shuni ko‘rsatadiki,
3D grafikasi va
metavers muhitlari
yangi avlod dizayn operatorlari uchun nafaqat yangi kasb
yo‘nalishlarini, balki global texnologik mehnat bozoriga chiqish imkoniyatlarini ham
ochib bermoqda.
MUHOKAMA
So‘nggi o‘n yillikda raqamli texnologiyalar evolyutsiyasi insoniyatning kreativ
salohiyatini butunlay yangi darajaga olib chiqdi. Ayniqsa, 2019–2024 yillar oralig‘ida
3D grafikasi va metavers atrofida shakllangan texnologiyalar shunchalik tez
rivojlandiki, nafaqat dizayn sohasi, balki ta’lim, sog‘liqni saqlash, savdo va sanoat
tizimlarining ham faoliyatiga chuqur kirib bordi. Bu davrda faqatgina AQShda
metavers bilan bog‘liq texnologiyalar uchun 70 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari
yaratilgani qayd etilgan.Metavers atamasi ilk bor 1992-yilda Nil Stivenson tomonidan
o‘zining “Snow Crash” asarida ishlatilgan bo‘lsa-da, u amalda 2020-yillarda global
texnologik kompaniyalar — Meta, Google, Microsoft, Apple tomonidan keng
rivojlantirildi. Aynan 2021-yilda Facebook o‘z nomini Meta'ga o‘zgartirgach,
metavers sohasi eksploziv tarzda rivojlandi va 3D grafikasi bilan bog‘liq har bir soha
markaziy o‘ringa chiqdi. Bugungi dizayn operatorlari faqat oddiy grafik dizayner emas.
Ular 3D muhitda avatarlar, interaktiv platformalar, vizual identifikatsiya tizimlari va
virtual haqiqatda ishlaydigan ob'ektlarni ishlab chiqarayotgan muhandislik va san’atni
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
122
birlashtirgan mutaxassislardir. Misol uchun, 2023-yilda Koreyada o‘tkazilgan “Virtual
World Builders Expo” ko‘rgazmasida dizaynerlar tomonidan yaratilgan metavers
loyihalarining 63 foizi aynan 3D dizayn operatorlari ishtirokida tayyorlangani qayd
etilgan.
Metavers ichidagi kontentlarning yarmi real iqtisodiy qiymatga ega bo‘lib, 3D
dizaynerlar NFT, Web3 va blokcheyn tizimlar asosida yaratilgan aktivlar dizaynida
faol ishtirok etmoqda. Bu esa ularni nafaqat san’atkor, balki yangi turdagi raqamli
tadbirkorga aylantirdi. 2022-yilda OpenSea platformasida yaratilgan 3D NFT’larning
umumiy bahosi $4 milliarddan oshdi. Dizayn operatorlari uchun zamonaviy dasturiy
vositalarni bilish darajasi ularning muvaffaqiyat kaliti hisoblanadi. Bugungi kunda
Blender, Autodesk Maya, Unity, Unreal Engine kabi vositalar 3D muhiti bilan
ishlashda asosiy qurol bo‘lib xizmat qilmoqda. Ayniqsa Unreal Engine 5 platformasi
yordamida yaratilgan 3D muhitlar vizual realizmda inson ko‘ziga eng yaqin effektlarni
bera boshladi. O‘zbekistonda ham bu soha faol rivojlanmoqda. 2023-yilda O‘zbekiston
Yoshlar ishlari agentligi tomonidan “Raqamli dizaynerlar akademiyasi” loyihasi ishga
tushirildi. Unda metavers va 3D dizayn yo‘nalishida 600 dan ortiq yoshlar bepul
o‘qitildi. Bu tajriba asosida O‘zbekiston 2024–2025 yillarda o‘zining raqamli kreativ
sanoatini eksportga yo‘naltirish strategiyasini ishlab chiqmoqda.
Tahlillarga ko‘ra, dunyoda metavers bilan bog‘liq dizayn xizmatlariga talab 2025-
yilgacha yiliga o‘rtacha 35 foizga oshadi. Bu esa o‘z navbatida dizayn operatorlari
uchun yangi o‘quv standartlari, kasbiy sertifikatlash tizimlari va xalqaro
akkreditatsiyalarni zarur qiladi. Dizayn operatorlarining yangi ko‘nikmalari orasida
“Immersive UX design”, “Spatial Interaction Design”, “AI-assisted modeling”,
“Virtual prototyping” kabi yo‘nalishlar mavjud bo‘lib, ularning har biri 3D grafikasi
va metavers integratsiyasiga asoslanadi. Hozirgi zamonda bu ko‘nikmalarni egallash
— faqat texnik emas, balki innovatsion tafakkurni shakllantirish vositasidir. Ko‘plab
ta’lim muassasalari bu tendensiyani hisobga olib, yangi fanlar — “Virtual dizayn”,
“AR/VR muhiti dizayni”, “Metavers muhitlar arxitekturasi” kabi kurslarni o‘z
dasturlariga qo‘shmoqda. O‘zbekiston Milliy universiteti, Inha universiteti va Turin
politexnika universitetlarida ham 2024-yilda bu kurslar joriy qilinmoqda. Ilmiy
jihatdan olib qaraganda, metavers muhitida dizayn operatorining roli nafaqat texnik,
balki madaniy identifikatsiyani ham ifodalaydi. 2023-yilda Yaponiya metaversida
yaratilgan virtual Toshkent maketi “Best Digital Heritage Experience” mukofotini oldi.
Unda o‘zbekistonlik dizaynerlar faol ishtirok etgan.
Jahon banki va UNESCO tomonidan olib borilgan tahlillarga ko‘ra, 3D dizayn va
metaversga yo‘naltirilgan kasblar 2030-yilgacha global iqtisodiy o‘sishning 9 foizini
ta’minlashi mumkin. Ayniqsa, bu sohada ish bilan ta’minlanganlar orasida 25
yoshgacha bo‘lgan yoshlar soni 60% dan yuqoriligi e’tiborga loyiqdir. AI (sun’iy
intellekt) texnologiyalari bilan integratsiyalangan dizayn vositalari — masalan,
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
123
Runway ML, NVIDIA Omniverse kabi platformalar dizayn jarayonlarini 3 barobarga
tezlashtirishga imkon bermoqda. Bu esa 2025-yilda grafik dizayn operatorlarining
mahsuldorligini keskin oshirishga xizmat qiladi. Bugungi dizaynerlar nafaqat obrazlar
yaratuvchilari, balki psixologik ta’sir kuchiga ega raqamli olamlar muhandisidir.
Ularning ishlari foydalanuvchi xulq-atvorini shakllantiradi, kontentga jalb qilish
darajasini oshiradi, raqamli ijtimoiy muloqotni tashkil etadi.
Metavers doirasidagi eng yirik 3D dizayn loyihalari — Decentraland, Roblox
Studio, Horizon Worlds — aynan dizayn operatorlarining mehnati evaziga
foydalanuvchilarga keng erkinlik va ijodiy ekspressiya taqdim etmoqda. 2024-yilda
faqat Roblox’ning o‘zida 3 milliondan ortiq 3D kontent dizayni tayyorlangan.
O‘zbekiston uchun bu imkoniyatlar nafaqat texnologik yutuq, balki yangi eksport
tarmog‘ini yaratish vositasidir. 2024-yilda “Made in Uzbekistan” virtual dizayn
startapi 8ta xorijiy buyurtmachiga metavers kontent yetkazib berdi va $200,000
daromad oldi.
Metavers ichidagi dizayn — bu hozirgi kunda estetikani, funksionallikni, intuitiv
interfeysni va texnik xavfsizlikni bir butun holda yaratishni talab qiladigan kompleks
yondashuvdir. Bu yondashuv kelajak dizaynerlarining fikrlash modelini ham
o‘zgartirmoqda.
Shu tariqa, 3D grafikasi va metavers texnologiyalari orqali dizayn operatorlari
uchun yangi ufqlar ochildi. Ular nafaqat texnik ijodkor, balki ijtimoiy
transformatsiyaning katalizatori bo‘lishmoqda. Bu esa 2025-yildan boshlab raqamli
iqtisodiy transformatsiyada dizayn kasbining asosiy o‘rnini ta’minlaydi.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar asosida shuni xulosa qilish mumkinki, 3D grafikasi va
metavers texnologiyalari XXI asrda nafaqat dizayn operatorlari uchun, balki
jamiyatning barcha qatlamlari uchun yangi imkoniyatlar va istiqbollar ochmoqda.
Metavers muhiti nafaqat virtual o‘yinlar yoki ko‘ngilochar platformalar bilan
cheklanib qolmay, balki ta’lim, sog‘liqni saqlash, sanoat, arxitektura, marketing va
madaniy meros sohalariga ham faol kirib bormoqda. Bu esa ushbu texnologiyalarga
ega dizayn mutaxassislariga global bozorning ajralmas qismiga aylanish imkonini
bermoqda. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, dizayn operatorlari endilikda 3D
modellashtirish, virtual interfeyslarni yaratish, AR/VR platformalarda ishlash va
immersiv tajriba dizayni kabi murakkab ko‘nikmalarga ega bo‘lishi zarur. O‘zbekiston
misolida olib qaralganda, bu sohadagi imkoniyatlar kengaymoqda: ta’lim dasturlari
yangilanmoqda, maxsus o‘quv kurslari yo‘lga qo‘yilmoqda, davlat tomonidan raqamli
sanoatni rivojlantirish bo‘yicha strategiyalar qabul qilinmoqda. Shuningdek, metavers
va 3D dizayn asosida ishlab chiqilgan raqamli mahsulotlar eksport salohiyatiga ega
ekanligi, xalqaro bozorga chiqish imkoniyatlari keng ekanligi isbotlandi. Bu esa dizayn
operatorlari uchun nafaqat mahalliy mehnat bozorida, balki global miqyosda
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
124
raqobatbardosh bo‘lish zaruratini tug‘diradi.Xulosa qilib aytganda, 3D grafikasi va
metavers sohasining rivojlanishi yangi avlod dizayn operatorlariga ijodkorlik,
innovatsion fikrlash va xalqaro maydonda o‘z o‘rnini topish imkoniyatini bermoqda.
Bu sohani chuqur o‘rganish, metodik yondashuvlarni ishlab chiqish va ilmiy asosda
rivojlantirish esa zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor vazifalaridan biri bo‘lib qoladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RОʻYXАTI:
1.
Neal Stephenson.
Snow Crash
. New York: Bantam Books, 1992.
2.
Meta Platforms Inc.
Metaverse Technology Report
, 2023.
3.
Blender Foundation.
Blender Documentation 3.6
, Amsterdam, 2023.
4.
Unity Technologies.
Unity Engine User Manual
, 2024.
5.
Unreal Engine.
Unreal 5 Graphics Capabilities
, Epic Games, 2023.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi.
“Raqamli
iqtisodiyotda dizayn sohasi bo‘yicha yo‘l xaritasi”
, Toshkent, 2024.
7.
H.Yu. Kim.
The Future of Metaverse in Education
, Korea Education Institute,
2022.
8.
G.Z. Smith.
Virtual Environments and UX Design
, London: Springer, 2023.
9.
McKinsey & Co.
The Value Creation of the Metaverse: Global Outlook
, 2024.
10.
O‘zbekiston Yoshlar ishlari agentligi.
Dizayn operatorlari uchun o‘quv modul
tahlillari
, Toshkent, 2023.
11.
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
Raqamli texnologiyalar asosida kasbiy
ta’lim konsepsiyasi
, 2022.
12.
Xalqaro Metaverse Forumi materiallari, Seul, 2023.
13.
Decentraland Whitepaper, Version 2.1, 2023.
14.
D. Qosimov.
Virtual dizayn va grafik modellashtirish asoslari
, Toshkent:
Akademnashr, 2022.
15.
Statista.com.
Metaverse and 3D Graphic Technology Statistics
, 2020–2024.
16.
World Economic Forum.
Jobs of Tomorrow: The 3D Economy
, 2023.
17.
Adobe Inc.
Substance 3D and Digital Artistry
, 2022.
18.
UNESCO.
Digital Heritage and Virtual Reconstruction Projects
, 2024.
19.
GlobalDesignHub.
Trends in 3D Design and Immersive Media
, 2023.
20.
Milliy Metavers Markazi (O‘zbekiston).
Metaversda mahalliy dizaynerlar
faoliyati
, Toshkent, 2024.
