“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
36
BARQAROR RAQAMLI BOSHQARUV VA YASHIL IQTISODIYOT:
EKOLOGIK FISKAL SIYOSATGA RAQAMLI YONDASHUV
Mashrabaliyev Ibroximbek Mashrabaliyevich
Аnnоtаtsiyа:
Mazkur tezisda raqamli texnologiyalar yordamida ekologik fiskal
siyosatni shakllantirish va u orqali barqaror yashil iqtisodiyotga erishish masalalari
yoritiladi. Yashil soliqlar, ESG indikatorlari, elektron hukumatda ekologik
mezonlarning integratsiyasi masalalari xalqaro tajriba asosida tahlil qilinadi. Estoniya,
Daniya va Koreya Respublikasi misolida davlat fiskal siyosatining raqamli-eko
transformatsiyasi ko‘rib chiqiladi.
Kаlit sо‘zlаr:
yashil fiskal siyosat, ESG indikatorlari, raqamli boshqaruv, e-
hukumat, ekologik byudjet, davlat moliyasi
Аnnоtаtiоn:
This thesis explores the formation of ecological fiscal policy through
digital technologies and its role in achieving a sustainable green economy. It analyzes
the integration of green taxes, ESG indicators, and environmental metrics into e-
government systems based on international practices. The digital-eco transformation
of state fiscal governance is examined through the experiences of Estonia, Denmark,
and the Republic of Korea.
Key wоrds:
green fiscal policy, ESG indicators, digital governance, e-government,
ecological budgeting, public finance
Аннотация:
В данной тезисной работе рассматриваются вопросы
формирования экологической фискальной политики с использованием
цифровых технологий и её роль в достижении устойчивой зелёной экономики.
Анализируется
внедрение
«зелёных»
налогов,
ESG-индикаторов
и
экологических критериев в систему электронного правительства на основе
международного опыта. Примеры цифрово-экологической трансформации
государственного фискального управления рассматриваются на примерах
Эстонии,
Дании
и
Республики
Корея.
Ключевые слова:
зелёная фискальная политика, ESG-индикаторы,
цифровое управление, электронное правительство, экологический бюджет,
государственные финансы
Kirish va mavzuning dolzarbligi.
XXI asrning eng dolzarb chaqiriqlaridan biri — iqlim o‘zgarishi va ekologik izlarni
kamaytirish bilan barobar raqamli texnologiyalar orqali davlat moliyaviy boshqaruvini
ekologik mezonlar bilan uyg‘unlashtirishdan iborat. Yashil iqtisodiyotni
rivojlantirishda fiskal siyosat — xususan, yashil soliqlar, ekologik xarajatlar va ESG
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
37
indikatorlari (Environmental, Social, Governance)ni davlat byudjetiga integratsiya
qilish muhim omil hisoblanadi.
World Bank (2023) tahliliga ko‘ra, ESG indikatorlarini budjetlashga integratsiya
qilgan davlatlar iqtisodiy o‘sishda ekologik izlarni 12–18% kamaytirishga erishgan.
Davlat boshqaruvida raqamli vositalarning joriy etilishi bu tendensiyani jadallashtiradi.
Raqamli transformatsiya va ekologik barqarorlik XXI asr davlat boshqaruvidagi
eng muhim tendensiyalardan bo‘lib, ularning integratsiyasi orqali yangi turdagi fiskal
yondashuvlar shakllanmoqda. Xususan, davlat moliyaviy boshqaruvi va byudjet
siyosatiga ekologik ko‘rsatkichlar va raqamli nazorat mexanizmlarining kiritilishi
barqaror yashil iqtisodiyotning asosiy omillaridan biridir.
OECD (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, yashil fiskal vositalar qo‘llanilgan davlatlarda
karbon chiqindilari o‘rtacha 15% ga kamaygan, bu esa moliyaviy vositalarning
ekologik transformatsiyadagi rolini tasdiqlaydi.
Shu nuqtai nazardan, tezisda quyidagi asosiy yo‘nalishlar tahlil qilinadi: yashil
soliqlar va ularning raqamli nazorati, ESG indikatorlarining byudjetlash jarayoniga
integratsiyasi va e-hukumatdagi ekologik samaradorlik mezonlari.
1. Yashil soliqlar va ularning raqamli nazorati.
Yashil soliqlar — bu atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi faoliyatlar (masalan,
CO₂ chiqindilari, plastik iste’moli, ifloslantiruvchi transport) uchun joriy etiladigan
fiskal mexanizmdir. Mazkur soliqlar ekologik maqsadlarga yo‘naltirilgan daromad
manbaiga aylanishi mumkin.
Daniyada 1990-yillardan buyon qo‘llanilayotgan karbon solig‘i natijasida
issiqxona gazlari chiqindilari 30% ga qisqargan (OECD, 2022). Raqamli platformalar
orqali avtomatik monitoring va hisobot yuritish tizimlari yordamida bu soliqlarning
shaffofligi va nazorati oshgan.
Misol uchun, Koreya Respublikasida 2021-yildan boshlab "Carbon Pricing
Dashboard" joriy etilib, sanoat korxonalarining chiqindilari real vaqtda nazorat
qilinmoqda. Bunday yondashuv O‘zbekistonda ham energetika va sanoat tarmoqlarida
joriy etilishi mumkin.
2. ESG indikatorlarining davlat byudjetida aks etishi.
ESG — bu ekologik (E), ijtimoiy (S) va boshqaruv (G) ko‘rsatkichlari bo‘lib,
ularning fiskal siyosatga integratsiyasi davlatning ijtimoiy mas’uliyatli va barqaror
siyosatini belgilaydi.
Koreya Respublikasi 2023-yilda “ESG Budgeting Framework” modelini ishlab
chiqdi. Bu model orqali barcha byudjet xarajatlari ekologik ta’siri, ijtimoiy samara va
boshqaruv sifati asosida baholanadi (UNDP, 2023). Davlat investitsiyalari shu
indikatorlar asosida ustuvorlashtiriladi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
38
O‘zbekistonda bu yo‘nalish hali boshlang‘ich bosqichda. Lekin 2024-yil davlat
byudjetida ekologik infratuzilmaga 1,1 trln so‘m ajratilgani bu boradagi ijobiy
siljishdir (RTM, 2024).
3. Elektron hukumatda ekologik samaradorlik mezonlari.
Raqamli davlat boshqaruvi (e-Government) orqali ekologik ta’sirni kamaytirish
mumkin. An’anaviy hujjat aylanishi o‘rniga raqamli xizmatlarning keng joriy etilishi
qog‘oz sarfini kamaytiradi, logistika yukini yengillashtiradi va karbon izini pasaytiradi.
Estoniyada har yili 70 million qog‘oz hujjatning oldi olinadi va bu minglab
daraxtlarning kesilishini oldini oladi (e-Estonia, 2023). Daniyada esa raqamli davlat
xizmatlari orqali ekologik samaradorlik 19% ga oshgan (WEF, 2022).
O‘zbekistonda HEMIS, My.gov.uz kabi platformalar ekologik jihatdan xavfsiz va
samarali raqamli xizmatlar uchun asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Ammo bu xizmatlar
samaradorligini baholash uchun ekologik KPI’lar (kalit ko‘rsatkichlar) ishlab chiqilishi
lozim.
1-Infografika.
"Yashil fiskal ko‘rsatkichlar va raqamli samaradorlik (2023)"
Ushb
u grafikda Estoniya, Daniya, Koreya Respublikasi va O‘zbekistonning yashil
soliqlar daromadi, ESG indikatorlarining integratsiyasi va e-hukumat ekologik
samaradorligi ko‘rsatilgan.
Estoniya
— eng yuqori raqamli samaradorlik va ESG integratsiyasiga ega. Yashil
soliqlar yillik 1.2 mlrd dollarni tashkil etadi. Bu mamlakatda raqamli texnologiyalar
ekologik fiskal siyosatni kuchaytirishda muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
39
Daniya
— yashil soliqlar bo‘yicha yetakchi (3.8 mlrd $), ammo ESG integratsiyasi
Estoniyaga nisbatan pastroq. Bu fiskal siyosatga barqaror yondashuv bo‘lishiga
qaramay, raqamli transformatsiyani chuqurlashtirish ehtiyoji mavjud.
Koreya Respublikasi
— ESG ko‘rsatkichlari va e-hukumat samaradorligi yuqori
bo‘lib, ularning o‘zaro uyg‘unlashuvi natijasida raqamli-ekologik boshqaruv ilg‘or
darajada yo‘lga qo‘yilgan.
O‘zbekiston
— boshqa davlatlarga nisbatan past ko‘rsatkichlarga ega bo‘lsa-da,
so‘nggi yillarda yashil fiskal platformalarni yaratish va ESG indikatorlarini byudjetga
integratsiyalashga oid harakatlar boshlangan.
UMUMIY XULOSA VA ILMIY TAKLIFLAR
Mavzuni chuqur tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ekologik fiskal siyosatga raqamli
yondashuv nafaqat davlat moliyasini shaffoflashtiradi, balki atrof-muhitga bo‘lgan
salbiy ta’sirni kamaytiradi. Quyidagi takliflar O‘zbekiston uchun dolzarbdir:
Yashil soliqlar tizimini yaratish
— karbon va plastik soliqlarni bosqichma-
bosqich joriy etish;
Raqamli audit tizimlarini joriy etish
— yashil soliqlarning maqsadli
sarflanishini nazorat qilish;
ESG indikatorlarini budjetlashtirishga kiritish
— xarajatlar samaradorligini
ekologik va ijtimoiy mezonlar bilan baholash;
Elektron hukumat tizimlarida ekologik KPI’larni belgilash
— raqamli
xizmatlarning ekologik samaradorligini doimiy monitoring qilish;
Yashil fiskal platformalar yaratish
— investorlarga ekologik loyihalarni
moliyalashtirish imkoniyatini beruvchi ochiq raqamli tizim.
Bu takliflar O‘zbekistonni global yashil iqtisodiyotga integratsiyalash, xalqaro
reytinglarda o‘z pozitsiyasini mustahkamlash va fuqarolar farovonligini ta’minlashga
xizmat qiladi.
Barqaror raqamli boshqaruv va yashil iqtisodiyot konsepsiyasining uyg‘unligi XXI
asrda davlatlar raqobatbardoshligini belgilovchi muhim omillardan biri sifatida
shakllanmoqda. Yashil fiskal siyosat va raqamli texnologiyalarning integratsiyasi
orqali davlatlar nafaqat moliyaviy shaffoflikka, balki ekologik barqarorlikka ham
erisha oladi.
Estoniya, Daniya va Koreya kabi ilg‘or davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
raqamli fiskal yondashuvlar orqali yashil soliqlarni boshqarish, ESG ko‘rsatkichlarini
byudjetlashda qo‘llash va elektron hukumat tizimlarining ekologik samaradorligini
oshirish mumkin. O‘zbekiston uchun bu yo‘nalishlar yangi imkoniyatlar va zamonaviy
institutsional yondashuvlarni shakllantirish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Shu sababli, ekologik fiskal siyosatga raqamli texnologiyalarni faol tatbiq etish
orqali respublikada yashil iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish, iqlim xavfini kamaytirish,
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
40
xalqaro investitsiyalarni jalb qilish va barqaror taraqqiyot maqsadlariga erishish
mumkin bo‘ladi.
FOYDALANILGAN АDАBIYОTLАR RО‘YXАTI
1.
e-Estonia. (2023).
Digital Governance Annual Report
2.
Harvard Kennedy School. (2023).
Fiscal Innovation for Climate Action
.
Cambridge.
3.
MIT Technology Review. (2022).
Digitalization and Environmental Impacts
.
4.
OECD. (2022).
Green Taxation and Fiscal Reform
. Paris.
5.
RTM. (2024).
O‘zbekiston ekologik infratuzilmasi bo‘yicha davlat hisobotlari
.
Toshkent.
6.
UNDP. (2023).
ESG Budgeting in Asia: Korea’s Experience
. New York.
7.
WEF – World Economic Forum. (2022).
Digital Economy and Environmental
Governance
. Geneva.
8.
World Bank. (2023).
Green Finance and ESG Integration in Budgeting
.
Washington, D.C
