1772
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
QARAQALPAQ XALÍQ DÁSTANLARÍ
Dilbar Abdramanova
Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutı
Nókis filialı Folklor hám etnografiya qániygeligi studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15558962
Annotaciya.
Bul maqalada xalıq awızeki dóretpeleriniń iri janrlarınıń biri bolǵan
dástanlar haqqında sóz etiledi. Onıń kelip shıǵıwı, turleri, aytılıwı, tarqalıwı, janrlıq
qásiyertleri, folklorda tutqan ornı hám ahimiyeti. Dástanlardıń ózine tán qásiyetleri hám onıń
jırawlar hám baqsılar tárepinen atqarılıw sheberliginıń xalıqqa jetip barıwındaǵı ahimiyeti
tuwralı maǵlumat beriledi.
Gilt sózi: Folklor, xalıq dóretiwshiligi,
dástúriy kórkem óner, milliy miyraslar,
epos,
dástan, kórkem ádebiyat, qaharmanlıq dástan, ashıqlıq dástan,
sociallıq-turmıs máselelerin sóz
etiwshi dástanlar, tariyxiy dástanlar
.
Xalıq dóretiwshiliginiń kólemli hám qızıqlı janrlarının biri
dástanlar
bolıp tabıladı.
Dástanlar janrlıq tábiyatı hám belgileri boyınsha epikalıq túrge kiredi. Folklor iliminde
xalıq dastanların epos degen termin menen de júritedi. Qaraqalpaq folklorınıń iri kólemli
dóretpesi bolg`an da`stanlar qaraqalpaq jırawlarınıń toy-tamashalarında aytılatuǵın negizgi
repertuarı bolg`an.
Qaraqalpaqlarǵa
“dástan”
degen túsinik ádewir erterekte taraǵan bolıp, dástandı
kóbinese awızsha atqarılatuǵın shıǵarmalarǵa paydalanılsa, “qıssa” sózi jazba túrindegi
shiǵarmalarǵa qollanıladı.
Jırawlar repertuarındaǵı dástanlar batırlar jırı bolıp tabıladı. Dástanlarda kóshpeli dáwir,
urıwlıq qatnas, xalıqtıń kún-kórisi sóz etiledi. Biraq tiykarǵı orındı gúres, batırlıq urıs, yar
jolında ózin qurban etiw, jer-suw jaylaw ushın talaslar tutadı. Dástanlardıń dóreliw protsessine
názer awdarǵanımızda dáslep jıraw-baqsı, shayırlar bir ǵana qaharmannıń erlik isleriniń ayırım
epizodların yaki eposlıq poemalardiń bir bólegin dóretken al soń tıńlawshılardıń talabı boyınsha
onı jańa epizodlar menen tolıqtırıp, keńeytıp otırǵan. Solay etip, úlken eposlıq poemalar payda
bolǵan degen pikir I.Saǵiytovtıń “Qaraqalpaq xalqınıń qaharmanlıq eposı” degen miynetinde
berilgen. Dástanlardıń mazmunınan ertek, ańız, jılnama, mif, ayırım batırlardıń erlik isleri,
adamlardıń muń-zarı, ármanı, tariyxiy waqıyalar hám basqa da turmıs shınlıǵına sáykes
elementlerdi kóremiz. Qaraqalpaq folklorındaǵı dástanlar tariyxiy shınlıq penen baylanısqan
halda bir neshshe dáwirlerge bólinedi.
Dástanlardıń syujeti qızıqlı hám shiyelenisken waqıyalarga qurıladı. Olarda el dep
eńiregen erlerdiń batırlıq isleri, yamasa óz muhabbatına sadıq bolgan ashıqlardıń tágdirleri
jırlanadı. Xalıq dástanlarında waqıyalar kóbinese birgelki baslanadı, izbe-iz, basqıshpa-basqısh
rawajlanadı hám tabıslı, jenisli ayaqlanadı. Mısalı, “Alpamıs”, “Máspatsha”, “Ǵárip-ashıq”
sıyaqlı qaraqalpaq xalıq dástanlarında syujetler usi tartipte rawajlanadı ham juwmaqlanadı. Xalıq
dastanlarınıń syujetleri kóbinese qosıq turinde, ayırım dástanlarda qosıq hám qara sóz benen
aralas bayanlanadı.
Dástanlarda xalıqlardıń óz watanın súyiwshiligi haqlıq hám ádilliktiń jeńiwi úlken isenim
menen súwretlenedi. Bul dástanlar xalıqtı dushpanlarına qarsı gúresiwge hám watandı qorǵawǵa
shaqıradı. Dástanlar bizge kóp zamanlardan beri áwladtan áwladqa, awızdan awızǵa ótip kelgen
hám usı kúnge shekem saqlanıp qalǵan.
1773
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Ertek hám qosıq sıyaqlı dástanlar da xalıq poeziyası bolıp esaplanadı. Dástanlar
tiykarınan qosıq túrinde hám azı-kem prozalıq bayanlaw tiykarında dóretiletuǵın shıǵarmalar.
Ádette, olardı baqsı, jırawlar jırlaydı. Qaraqalpaqstannıń barlıq jerlerinde, ásirese,
Shımbay, Xojeli rayonlarında talantlı baqsı, jırawlar kóp bolǵan. Olardan Qurbanbay,
Xojambergen, Nurabulla, Qıyas hám taǵı basqalar. Xalıq dástanları dáslebinde doretiwshilik
talantqa iye jıraw yaki baqsı tarepinen júzege keledi. Turkiy xalıqlardıń dastanları saz ásbapları
(qobız, duwtar dombıra) járdeminde atqarıladı. Dástanlardıń atqarıwshıları qaraqalpaqlarda
jırawlar, baqsılar, ózbeklerde, túrkmenlerde baxshilar, qazaqlarda aqınlar yamasa jırshılar dep
ataladı.
Qaraqalpaq dástanları óziniń mazmunı hám ideyalıq baǵıtına qaray tórtke bólinedi.
1.
Qaharmanlıq dástanlar.
2.
Ashıqlıq dástanlar.
3.
Sociallıq-turmıs máselelerin sóz etiwshi dástanlar.
4.
Tariyxiy dástanlar.
Bul qaraqalpaq dástanları bir neshe ásirler dawamında ómir súriwi nátiyjesinde bizge
shekem rawajlanıp hám atqarılıp kelingen. Dástanlardıń formasındaǵı hám mazmunındaǵı
ózgerisler ástelik penen uzaq dáwirler dawamında payda bolǵan.
Bular formalıq jaqtan bir-birine uqsas bolǵanı menen waqıya qurılısı hám syujetlik
mazmunı boyınsha bir-birinen ayırılıp turadı.
1)
Qaharmanlıq dástanlarda tınısh otırǵan elge, sırtqı dushpanlardıń topılısı, olarǵa qarsı
xalıq batırınıń gúresi sóz etiledi. Mısalı, “Alpamıs”, “Qırq qız”, “Qoblan” hám basqa dástanlar.
2)
Al liro-epikalıq (ashıqlıq) dástanlarda shańaraq qurıw, turmıslıq másele sóz boladı.
Buǵan “Ǵárip-ashıq”, “Sayatxan-Hamra”, “Yusup-Zliyxa” dástanları kiredi.
3)
Sociallıq-turmıslıq dástanlarda turmıstıń ishki qarama-qarsılıqları sóz etiledi. Buǵan
“Sháryar” dástanı kiredi.
4)
Tariyxıy dástanlarda tariyxta bolǵan waqıyalar hám adamlar haqqında sóz etiledi.
Dástannıń bul túrine “Edige”, “Er Shora” h.t.b. kiredi.
Qaharmanlıq dástanlar
(bular “Batırlar jırı”, “Qaharmanlıq epos” dep te ataladı).
Qaharmanlıq dástanlarında batırlıq, el qorǵaw, sırtqı dushpanǵa qarsı gúres, xalıq ómirine
zıyan tiygizetuǵın basqa da hár túrli nárselerge qarsı atlanıs tiykarǵı tema sıpatında sóz etilip,
turmıstıń basqa hádiyseleri usı tiykarǵı temanı tolıqtırıw ushın sóz etiledi. Olarda kóbirek
qaharmanlardıń batırlıǵın, kúshin, urıstaǵı erligin, hár túrli atlanısların, bul joldaǵı
qıyınshılıqların, jeńiske erisiwin, qullası, bas qaharmannıń batırlıǵın súwretlewge keń orın
beriledi. Dástan qaharmanlarınıń jolı da uzaq hám qıyın, (altı ayshılıq jolı bar, úsh ayshılıq shóli
bar) gúresetuǵın jawı da kóp hám shennen tıs qáwipli (qırq mıń láshker, dáwler bolıp keledi).
Batır usı qıyı jollardı qıyınshılıqlardı jeńip shıǵıwı tiyis. Dástanda batırlıqtı táriyiplewge
keń orın beriledi, olarǵa bul jeńiste pirler, áwliyeler sıyaqlı qıyalıy kúshler járdemlesip baradı.
“Sháryar”, “Qoblan” dástanları da usınday. Ulıwma, bul dástanlarda qaharmanlardıń asqan
kúshin, batırlıǵın hám usı qásiyetleri kórinetuǵın gúrestiń kórinisin súwretlew birinshi orında
turadı.
Ashıqlıq dástanlar
(bular “liro-eposlar” dep te ataladı). Ashıqlıq dástanlarınıń tiykarǵı
syujetin muhabbat máselesi tutadı. Bir-birin súygen jaslardıń júrek sezimleri, ishki dúnyası
birinshi orında turadı. Ashıqlardıń sın-sımbatın súwretlewge ayrıqsha kewil bólinedi. Bularda da
erlik, jawǵa qarsı gúres kóp ushırasadı, biraq, usınıń ózi shın júrekten súyiwshi jaslardıń óz
maqsetlerine jetiw jolında dus kelgen qıyınshılıqlar menen gúresi sıpatında sóz etiledi.
1774
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Mısalı, “Máspatsha” dástanı mine usınday dástan. Onıń bas qaharmanları Máspatsha
menen Ayparsha batırlıqta, urıs ónerin iyelewde, dushpan menengúreste, mártlik kórsetiwde
ayrıqsha kózge túsedi. Olar japadan jalǵız qırq mıń láshker menen hám Alańǵasar Alıp dáw
menen urısadı. Jaw qolına birneshe márte túsken Ayparsha hesh qashan dushpan aldında dize
búkpeydi, óz erkin qoldan bermeydi. Máspatshaǵa degen maqsetinen hesh qaytpaydı. Jeti jerinen
jaradar bolǵan Máspatsha jeti jıl boyı Ayparsha ushın tawda jasaydı h.t.b.
Ashıqlıq dástanlardıń dóreliwi óz-ózinen ápiwayı túrde dórelip, kim aytqısı kelse aytıp
júretuǵın nárse emes. Qaraqalpaq baqsılarınıń repertuarına kirgen “Ǵárip ashiq”, “Sayatxan-
Hamra”, “Ashıq Nájep” dástanların ayrıqsha atap ótiwge boladı. “Ǵárip ashiq” dástanı
qaraqalpaqlar arasına XVIII ásir aqırı XIX ásir basında taraldı. Taralıw awızsha hám jazba
túrinde bolg`an. Bul dástannın` qaraqalpaqsha versiyasınıń payda bolıwında, onıń házirgi kúnge
jetip keliwinde, ataqlı shayırlardıń, baqsılardıń, sázendelerdiń miynetleri kóp. Dástannıń
qoljazbadaǵı variantlarında awızshaǵa qaraǵanda anaǵurlım keń waqıyalar sóz etiledi hám jáne
de qoljazbada kitabiy ádebiy til úlgisi bar. “Ǵárip ashiq” dástanınıń tiykarǵı ideyası muhabbat
erkinligin jırlaw. Dástanda bir birin súygen eki jastıń ishki tuyıǵıları, olardıń dosları menen
dushpanlarınıń qatnası, xan menen puxara xalıq arasındaǵı qarsılıq keńnen bayan etiledi.
Dástandaǵı barlıq waqıyalar sol dáwırdıń kóz-qarası menen súwretlengen.
Socialliq-turmıs máselelerin sóz etetuǵin
dástanlar
. Bul dástanlardıń ózgeshelikleri,
tematikası, onda da qaharmanlıq, liro-epikalıq motivlerdiń ushırasıwı, biraq sociallıq-turmıs
máseleleriniń basım súwretleniwi. “Sháryar” dástannıń jıynalıwı, bastırılıp shıǵıwı, awdarmaları,
izertleniwi, variantları, dástannıń payda bolǵan dáwiri haqqında pikirler, ideyalıq baǵıtı,
dástandaǵı baslı obrazlardan Sháryar, Ánjim, Gúlshara obrazları, Jahangir obrazi, Darapsha,
Shasiwar obrazları. Dástanda turmıs haqıyqatlıǵınıń qıyal júyrikliginde súwretleniwi, dástanda
ushırasatuǵın fantastikalıq jaǵdaylar. Dástannıń kórkemligi haqqında sóz etiledi.
Tariyxiy dástanlar
. Bul tiptegi dástanlardıń liro-epikalıq, qaharmanlıq, sotsial-turmıs
máselelerin sóz etetuǵın dástanlarǵa salıstırǵanda tariyxta belgili adamlardıń ómirine baylanıslı
qurılıwı hám belgili dárejede tariyxiy waqıyalardı qamtıwı, biraq olardıń anıq tariyxiy hújjet bola
almaytuǵını, bul tiptegi dástanlardı tariyxiy haqıyqatlıq penen qıyallawdıń, kórkemlewdiń
aralasıp keliwi, tariyxiy dástanlardiń bárinen de burın kórkem dóretpe ekenligi, tariyxtı
úyreniwde qosımsha derek bolıp qalatuǵını, tariyxiy waqıyalardıń urıwlıq, feodallıq dáwirdegi
dúńyaǵa kóz-qarası, jıraw kóz-qarasınan “Ádilxan” tilekeleriniń bayan etiliwi. “Edige” dástanı.
“Edige”niń jıynalıwı, járiyalanıwı, izertleniwi, “Edige”niń qaraqalpaq versiyasınıń qazaq,
bashkir, noǵay, Qirim tatarlari t.b. versiyalarınan ózgeshelikleri, jaqınlıqları, “Edige”niń basılǵan
Bekimbet jıraw, Erpolat jıraw, Qiyas jıraw variantlari, Óteniyaz jıraw, Qiyas jıraw, Jannazar
jıraw, Esemurat jıraw, Jumabay jırawlardan dástannıń jazılıwı. “Edige” dástaniniń tariyxqa
qatnası haqqında. Dástanniń qurilisi, obrazliliǵi, kórkem tili haqqında. “Shora” dástanı. “Shora”
dástanınıń jıynalıwı hám járıyalanıwı. Onıń 1922-jılı A.Divaev bastırǵan variantı, sońǵı dáwirde
folkloristler tárepinen jıynaǵan Esemurat jıraw, Óteniyaz jıraw, Seytjan jıraw, Karam jıraw,
Jannazar jıraw variantları, 1995-jılı basılǵan “Ershora” dástanınıń Esemurat jıraw variantı.
Dástannıń mazmunı, ideyalıq baǵıtı, kórkemlık ózgeshelikleri bayan etilgen.
Juwmaq retinde dástanlar xalıqtıń talabın, ármanın, umtılıwların óz ishine alıp, pútini
menen bir eldiń, xalıqtıń jırın jırlawǵa qaratılǵan. Dástanlarda kóbinese xalıq óziniń watandı
súyiwshiligin, ádillik hám batırlıǵın jırlaydı.
1775
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
REFERENCES
1.
KEN`ESBAY ALLAMBERGENOV. QARAQALPAQ FOLKLORI BOYINSHA
LEKTSIYA TEKSTLERI. NÓKIS-2012
2.
K. MÁMBETOV, G. JAQSÍMOVA, R. NIETOVA ÁDEBIYAT 7-KLASS USHÍN
SABAQLÍQ. NÓKIS-2017
3.
Q.JARIMBETOV, J.NZAMATDINOV, I.ALLAMBERGENOVA QARAQALPAQ
FOLKLORI. TASHKENT-2018
4.
K. PALÍMBETOV, P. ALLASHOV ÁDEBIYAT 6-KLASS USHÍN SABAQLÍQ-
XRESTOMATIYA NÓKIS-2017
5.
Q.AYIMBETOV XALIQ DANALÍǴÍ. NÓKIS-1983
6.
K. MÁMBETNAZAROV QARAQALPAQ AWÍZEKI DÓRETPELERI. NÓKIS-1990
7.
FOLKLORISTIKA QANIYGELIGI PÁNINEN BAǴDARLAMA S. S. QAZAQBAEV,
M. D. BEKBERGENOVA. NÓKIS-2024
8.
S.QAZAQBAEV QARAQALPAQ SALT-DÁSTÚR JÍRLARÍ. NÓKIS-2012
