1788
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
13-14 YOSHDAGI OG‘IR ATLETIKACHILARNING MAXSUS EGILUVCHANLIK
SIFATLARINI RIVOJLANTIRISH
Tojimamatov Oybekjon Dilmurodjon o‘g‘li
Farg‘ona davlat universiteti “Sport faoliyati” fakulteti Ko‘pkurash sport turlari nazariyasi va
uslubiyati kafedrasi o‘qituvchisi.
E-mail:
oybekjontojimamatov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15559050
Annotatsiya. Ushbu maqolada 13–14 yoshdagi og‘ir atletikachilarning jismoniy
tayyorgarligida muhim o‘rin tutadigan maxsus egiluvchanlik sifatlarini rivojlantirish masalasi
yoritilgan. Egiluvchanlik — sportchining mushak va bo‘g‘imlar harakat doirasini kengaytirish,
texnik harakatlarni to‘g‘ri va xavfsiz bajarishiga yordam beruvchi muhim jismoniy sifat
hisoblanadi. Tadqiqotda yosh sportchilar organizmining o‘sish va rivojlanish bosqichlari
hisobga olingan holda egiluvchanlikni shakllantirishning samarali uslublari, mashq turlari va
yuklama prinsiplari tahlil qilingan. Shuningdek, egiluvchanlikni rivojlantirishning og‘ir atletika
sportidagi texnik ustunlik va jarohatlardan himoyalanishdagi o‘rni ilmiy asosda yoritib berilgan.
Mazkur maqola murabbiylar, sport maktablari o‘qituvchilari hamda yosh sportchilar
bilan ishlovchi mutaxassislar uchun amaliy ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: moslashuvchanlik, og'ir atletika, o'smirlar, mashg'ulot jarayoni, jismoniy
tayyorgarlik, yosh sportchilar, jismoniy sifatlarni rivojlantirish.
Kirish.
Moslashuvchanlik eng muhim jismoniy sifatlardan biri bo'lib, og'ir atletikada
texnik elementlarning, ayniqsa, yoshligida samarali bajarilishini ta'minlaydi. Bolalarda eng aniq
harakat diapazoni 11-14 yoshda kuzatiladi, bu esa bu davrni egiluvchanlikni maqsadli
rivojlantirish uchun optimal qiladi [1].
Og'ir atletikada egiluvchanlikning ahamiyati maksimal harakat oralig'i bilan harakatlarni
bajarish qobiliyatidir, ayniqsa, cho'zilish, tepada cho'zilish va shtanga ostida ko'tarish kabi
mashqlarda. Moslashuvchanlikning etarli emasligi texnikani o'zlashtirishda cheklovchi omil
bo'lishi va shikastlanishga ham yordam berishi mumkin [2].
Shu munosabat bilan, ushbu tadqiqotning maqsadi 13-14 yoshli og'ir atletikachilarda
moslashuvchanlikni rivojlantirish dasturini ishlab chiqish va sinovdan o'tkazish, shuningdek
uning samaradorligini baholashdir.
Adabiyot manbalarini haqida umumiy ma'lumot, adabiyot sharhi.
Bolalikda
moslashuvchanlikni rivojlantirish ko'plab mahalliy va xorijiy olimlarning ishlarida o'rganilgan.
p.f.ning so'zlariga ko'ra. lesgaftning fikriga ko'ra, moslashuvchanlik mushaklarning elastikligi,
bo'g'imlarning harakatchanligi va harakatlarni asabiy tartibga solish bilan chambarchas bog'liqdir
[3].
B.I. Shiyanning ta'kidlashicha, moslashuvchanlik o'smirlikdan oldingi va o'smirlik
davrida eng jadal rivojlanadi va cho'zish va dam olish mashqlaridan foydalangan holda tizimli
mashg'ulotlarni talab qiladi [4].
V.N. tomonidan tadqiqot. Platonov og'ir atletikada moslashuvchanlik harakatlarning
samaradorligini va energiya sarfini minimallashtirishni, ayniqsa texnikani o'zlashtirish
bosqichida ekanligini ko'rsatdi [5].
Zamonaviy tadqiqotlar (K. Bompa, G. Zatsiorskiy) ham egiluvchanlik mashqlarini
umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik tizimiga kiritish muhimligini ta’kidlaydi [6][7].
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari
1789
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Maqsad:
1. Shеrik yordаmidа kоptok bilаn оrqаgа engаshish. Mаshq bаjаruvchi pоldа o’tirgаn
hоlаtdа yuqorigа uzаtilgаn qo’llаrdа kоptokni ushlаb turаdi.Shеrigi uning оyoq kаftlаrini pоlgа
bоsаdi. Mаshq bаjаruvchi аstа-sеkin pоlgаyotib, kеyin tеz dаstlаbki hоlаtgа qаytаdi.
2. Sаkrаb turib, оyoqlаr bilаn to’pni uloqtirish, mаshq bаjаruvchi to’pniоyoq kаftlаri
bilаn siqib ushlаb, yuqorigа sаkrаydi vа аyni vаqtdа uni оldingаyuqorigа irg’itаdi. Yaхshisi,
mаshqni to’pni ilib оlаdigаn shеrik bilаn bаjаrishkеrаk; sur’аti o’rtаchа.
3. Gimnаstikа оtidа yon tоmоngа engаshishlаrni bаjаrish, qo’llаr bоshоrqаsidа, shеrik
bоldir-kаft bo’limlаridаn ushlаb turаdi. Engаshishlаr sustsur’аtdа bаjаrilаdi, dаstlаbki hоlаtgа esа
tеz qаytilаdi.
4. Gimnаstikа оtidа o’tirgаn hоlаtdа gаvdа bilаn hаr ikki tоmоngа аylаnmаhаrаkаtlаrni
bаjаrish, оyoqlаr оldingа uzаtilgаn, qo’llаr yuqorigа ko’tаrilgаn. Shеrik bаjаruvchining bоldir-
kаft bo’g’imlаrdаn qo’li bilаn ushlаb turаdi.Mаshq kаttа аmplitudа bilаn bаjаrilаdi, gаvdа vа
qo’llаr rоstlаngаn; sur’аti –
o’rtаchа.
5. Gimnаstikа dеvоridа оyoqlаrni juftlаb оsilib turgаn hоldа ulаrni ikki tоmоngа siltаb
ko’tаrib-tushirish. Mаshq kаttа аmplitudа bilаn bаjаrilаdi;sur’аti – o’rtаchа.
6. Gimnаstikа dеvоridа оsilib turаdigаn hоlаtdа оyoqlаrni ko’tаrish.Rоstlаngаn оyoqlаr
qo’llаr tutib turgаndаn yuqoriroqdаgi pоyagа tеz tеkkizilаdi, kеyin аstа-sеkin tushurilаdi; sur’аti
– o’rtаchа.
7. Gimnаstikа dеvоridаn оyoqlаrni ikki tоmоngа аylаntirish. Аylаnаlаr rоstlаngаn
оyoqlаr bilаn bаjаrilаdi; sur’аt – sust.
8. Gimnаstikа dеvоridа bukilib оsilgаn hоlаtdа оyoqlаrni ko’tаribtushurish. Rоstlаngаn
оyoqlаr tеz yuqorigа ko’tаrilаdi vа аstа-sеkin dаstlаbki hоlаtgа qаytаdi; sur’аti – o’rtаchа.
9. Shеrik chiqib оlgаn оyoqlаr chаlqаnchа yotgаn hоlаtdа bukib yozilаdi. Shеrik
gimnаstikа dеvоri pоyasini qo’llаri bilаn ushlаgаnchа mаshq qiluvchining оyoq kаftlаrigа tik
turаdi; sur’аti – sust.
10. Оldindаgi оyoqni bukkаn hоldа prujinаsimоn hаrаkаt qilish. Оyoqlаrni gаlmа-gаl
аlmаshib bаjаrish; sur’аti – tеz.
13-14 yoshli og'ir atletikachilarda maxsus moslashuvchanlik fazilatlarini rivojlantirish
metodologiyasini ishlab chiqish va sinovdan o'tkazish.
Vazifalar:
1.
Yosh og'ir atletikachilarda moslashuvchanlikni rivojlantirish darajasini o'rganish.
2.
Moslashuvchanlikni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar dasturini ishlab chiqish.
3.
Dasturning samaradorligini eksperimental sinovdan o'tkazing.
4.
Nazorat va eksperimental guruhlar natijalarini solishtiring.
Tadqiqot usullari
Tajribani tashkil etish:
Tadqiqotda sport seksiyasiga jalb qilingan 14 nafar yosh og‘ir
atletikachilar ishtirok etdilar. Barcha ishtirokchilar ikki guruhga bo'lingan: nazorat (n = 7) va
eksperimental (n = 7). Tajribaning davomiyligi 12 hafta edi.
Usullari:
1.
Moslashuvchanlik sinovi
(o'tirish holatidan oldinga egilish, yotgan joydan oyoqni
ko'tarish, elkaning harakatchanligi).
2.
Pedagogik eksperiment
- o'quv dasturiga moslashuvchanlikni rivojlantirish uchun
mashqlar to'plamini kiritish.
1790
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
3.
Matematik statistika
- Student's t-test yordamida ma'lumotlarni qayta ishlash.
Mashqlar to'plamiga quyidagilar kiradi:
•
Issiqlikdan keyin statik cho'zish.
•
Trening qismi boshlanishidan oldin dinamik cho'zish.
•
Maxsus mashqlar (tebranish harakatlari, gimnastika elementlari).
•
Mashq oxirida gevşeme mashqlari.
Tadqiqot natijalari
Jadval 1. Sinov natijalari "o'tirgan holatdan oldinga egilish" (sm)
Guruh
Tajribadan oldin
Tajribadan keyin
O'sish (%)
Nazorat
10,2 ± 1,3
10,9 ± 1,2
+6,8%
Eksperimental
10,1 ± 1,5
14,8 ± 1,1
+46,5%
2-jadval. "Oyog'ini yotgan holatdan ko'tarish" testining natijalari (ko'p marta)
Guruh
Tajribadan oldin
Tajribadan keyin
O'sish (%)
Nazorat
18,3 ± 2,1
19,0 ± 2,0
+3,8%
Eksperimental
18,0 ± 1,9
23,8 ± 1,7
+31,7%
Jadval 3. Yelka bo'g'imlarining harakatchanligi (darajalarda)
Guruh
Tajribadan oldin
Tajribadan keyin
O'sish (%)
Nazorat
138° ± 5°
141° ± 4°
+2,1%
Eksperimental
137° ± 4°
149° ± 3°
+8,7%
Natijalarni muhokama qilish.
Olingan ma'lumotlarning tahlili o'quv jarayoniga
moslashuvchanlik mashqlari to'plamini joriy etishning yuqori samaradorligini ko'rsatadi.
eksperimental guruhda barcha ko'rsatkichlar bo'yicha ishonchli o'sish kuzatildi, ayniqsa lomber
mintaqa va sonning orqa qismining moslashuvchanligi testida.
Moslashuvchanlikning rivojlanishi sportchilarga asosiy mashqlarda harakatlanish
doirasini oshirishga imkon berdi, bu esa chayqalish va tortishish texnikasiga ijobiy ta'sir
ko'rsatdi. Bundan tashqari, mashqdan keyin qo'shma noqulaylik shikoyatlari sonining kamayishi
kuzatildi.
Shuni ta'kidlash kerakki, texnikaning samaradorligida izchillik, statik va dinamik
mashqlarning almashinishi, shuningdek ularni bajarish tartibiga qat'iy rioya qilish muhim rol
o'ynaydi [8].
Xulosa.
Moslashuvchanlik yosh og'ir atletikachilar uchun zarur bo'lgan fazilatlardan biri
bo'lib, uni maqsadli rivojlantirish kerak. mashg'ulot jarayoniga maxsus mashqlarni kiritish
moslashuvchanlikni rivojlantirish darajasiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi, tajriba natijalari
eksperimental guruhdagi barcha o'rganilgan ko'rsatkichlarning ishonchli yaxshilanishini
ko'rsatdi, ishlab chiqilgan dasturdan 13–14 yoshli og‘ir atletikachilarning texnik tayyorgarligini
oshirish va jarohatlanishlarning oldini olish maqsadida amaliy mashg‘ulotlarda foydalanish
tavsiya etiladi.
1791
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
REFERENCES
1.
Матвеев Л.П. Теория и методика физической культуры. – М.: Физкультура и спорт,
2003.
2.
Малахов В.А. Основы тренировки гибкости у подростков. – СПб.: Изд. спорт. лит.,
2005.
3.
Лесгафт П.Ф. Избранные педагогические труды. – М.: Педагогика, 1988.
4.
Шиян Б.И. Теория и методика физического воспитания школьников. – Киев: Освіта,
2000.
5.
Платонов В.Н. Система подготовки спортсменов в олимпийском спорте. – Киев:
Олимпийская литература, 2015.
6.
Bompa T.O. Periodization: Theory and Methodology of Training. – Human Kinetics, 2009.
7.
Zatsiorsky V.M. Science and Practice of Strength Training. – Human Kinetics, 2006.
8.
Карасев В.В. Методика развития гибкости у юных спортсменов. – М.: Академия,
2012.
