1824
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
BO‘LAJAK JISMONIY TARBIYA O‘QITUVCHILARINING KASBIY
KOMPONENTLARI VA KONIKMALARI
Xalmuratov Miyirbek Tajetdinovich
Berdaq nomidagi QMU Jismoniy madaniyati nazaryasi va metodikasi kafedrasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15567826
Annotatsiya. Bu maqalada Jismoniy tarbiya o‘qituvchisi nafaqat dars o‘tuvchi, balki
murabbiy, tashkilotchi va tarbiyachi hamdir. U o‘quvchilar bilan ishlashda ularning yoshi,
fiziologik xususiyatlari, jismoniy tayyorgarlik darajasini hisobga olgan holda darslarni tashkil
etadi. Metodik kompetensiya dars rejasini tuzish, mashg‘ulotlarni to‘g‘ri tashkil qilish, sport
mashqlarini xavfsiz va to‘g‘ri bajarishni o‘rgatish bilan bog‘liqdir.
Kalit so`zlar: Ayniqsa, jismoniy tarbiya sohasi bo‘yicha mutaxassislar tayyorlashda
nafaqat nazariy bilim, balki amaliy ko‘nikmalar ham kerak boladi.
XXI asrda ta’lim tizimining rivojlanishi nafaqat bilim berish, balki har tomonlama
barkamol shaxsni tarbiyalashni ham o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Shu nuqtai nazardan
qaralganda, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, o‘quvchilarda jismoniy faollikni
shakllantirishda jismoniy tarbiya o‘qituvchisining o‘rni beqiyosdir. Bo‘lajak jismoniy tarbiya
o‘qituvchilarini tayyorlashda ularning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish asosiy e’tiborda
bo‘lishi lozim.Kasbiy kompetensiya tushunchasi hozirgi kunda pedagogik ta’limda markaziy
o‘ringa chiqdi. Ayniqsa, jismoniy tarbiya sohasi bo‘yicha mutaxassislar tayyorlashda nafaqat
nazariy bilim, balki amaliy ko‘nikmalar, psixologik tayyorgarlik, kommunikativ qobiliyatlar ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada bo‘lajak jismoniy tarbiya o‘qituvchilarining kasbiy
komponentlari, ularning mazmun-mohiyati va shakllanish yo‘llari ilmiy asosda yoritiladi.Kasbiy
kompetensiya bu — o‘qituvchining o‘z faoliyatini samarali tashkil etish uchun zarur bo‘lgan
bilim, ko‘nikma, shaxsiy fazilatlar va kasbiy qadriyatlar majmuidir.
Kompetensiya tushunchasi ko‘plab olimlar tomonidan quyidagicha tavsiflanadi:
•
Pedagogik kompetensiya
— ta’lim jarayonini tashkil qilish va boshqarish qobiliyati;
•
Metodik kompetensiya
— dars jarayonini samarali metodlar asosida olib borish
malakasi;
•
Kommunikativ kompetensiya
— ijtimoiy muloqot va aloqa o‘rnatish qobiliyati;
•
Innovatsion kompetensiya
— yangi texnologiyalarni o‘rganish va qo‘llay olish
salohiyati.
Ushbu kompetensiyalar jismoniy tarbiya o‘qituvchisi uchun alohida ahamiyatga ega
bo‘lib, ular har bir pedagogik faoliyatda muhim rol o‘ynaydi.
Jismoniy tarbiya o‘qituvchisining kasbiy komponentlari.Pedagogik kompetensiya
Jismoniy tarbiya o‘qituvchisi nafaqat dars o‘tuvchi, balki murabbiy, tashkilotchi va
tarbiyachi hamdir. U o‘quvchilar bilan ishlashda ularning yoshi, fiziologik xususiyatlari,
jismoniy tayyorgarlik darajasini hisobga olgan holda darslarni tashkil etadi. Metodik
kompetensiya dars rejasini tuzish, mashg‘ulotlarni to‘g‘ri tashkil qilish, sport mashqlarini xavfsiz
va to‘g‘ri bajarishni o‘rgatish bilan bog‘liqdir. Bu komponent jismoniy tarbiya o‘qituvchisi
faoliyatining asosiy negizini tashkil qiladi.Kommunikativ kompetensiya.Jismoniy tarbiya
o‘qituvchisining o‘quvchilar, ota-onalar, sport murabbiylari va boshqa pedagoglar bilan samarali
muloqotda bo‘lishi zarur. Muloqot madaniyati va psixologik yondashuv bu kompetensiyaning
asosiy qismlaridandir.
1825
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Innovatsion kompetensiya.
Zamonaviy ta’limda yangi texnologiyalarni, masalan, videodarslar, onlayn platformalar,
AR/VR texnologiyalarini qo‘llash jismoniy tarbiya darslarini yanada samarali va qiziqarli qiladi.
Bo‘lajak o‘qituvchi bu borada doimiy ravishda o‘z ustida ishlashi kerak.Bunga ijtimoiy
faollik, tashabbuskorlik, javobgarlik, sog‘lom turmush tarziga sodiqlik, liderlik kabi fazilatlar
kiradi. Jismoniy tarbiya o‘qituvchisi boshqalarga namuna bo‘lishi, o‘z shaxsiy hayoti orqali
sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishi kerak. Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun nazariy bilimlar
yetarli emas, ular amaliyot bilan uyg‘unlashgan bo‘lishi kerak. Sport zalida, stadionda,
o‘quvchilarga dars o‘tish jarayonlarida nazariy bilimlar real sharoitda mustahkamlanadi.Tajribali
jismoniy tarbiya o‘qituvchilari tomonidan yetakchilik qilish, yosh pedagoglarga maslahatlar
berish orqali kasbiy o‘sishni ta’minlash mumkin.Zamonaviy ta’limda innovatsiyalar tez-tez
yangilanib turadi. Shu sababli o‘qituvchilar muntazam ravishda malaka oshirib borishlari
kerak.Onlayn treninglar, masofaviy seminarlar, virtual laboratoriyalar orqali jismoniy tarbiya
metodikasini yangilash imkoniyati kengayadi.Misol uchun, Finlyandiya, Yaponiya va Janubiy
Koreya tajribasida jismoniy tarbiya faniga katta e’tibor qaratilgan. Bu mamlakatlarda har bir
o‘qituvchi maxsus malaka testidan o‘tadi, pedagogik innovatsiyalarni amalda sinab ko‘radi.
O‘zbekistonning o‘zida ham “Sog‘lom avlod uchun” dasturi doirasida maktablarda sport
to‘garaklari, sog‘lomlashtirish mashg‘ulotlari faol yo‘lga qo‘yilgan.Bo‘lajak jismoniy tarbiya
o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalari nafaqat ularning shaxsiy muvaffaqiyatlari, balki
jamiyatda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga xizmat qiladi.
Shu sababli quyidagi takliflarni ilgari suramiz:
1.
Ta’lim dasturlarida kompetensiyaviy yondashuv asosida fanlararo integratsiyani
kuchaytirish;
2.
Amaliyotga asoslangan o‘qitish metodlarini keng joriy etish;
3.
Yosh o‘qituvchilar uchun mentorlik dasturlarini ishlab chiqish;
4.
Sport jihozlari bilan ta’minlangan zamonaviy o‘quv bazalarini kengaytirish;
5.
Har yili pedagoglar uchun kasbiy attestatsiya tizimini joriy qilish.
Bo‘lajak jismoniy tarbiya o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish
sohasida quyidagi muammolar dolzarb bo‘lib qolmoqda:Pedagogik ta’lim muassasalarida
ko‘plab nazariy bilimlar beriladi, biroq ularni real sharoitda qo‘llash imkoniyatlari yetarli emas.
Bu esa bo‘lajak o‘qituvchilarning amaliy ko‘nikmalarini yetarlicha rivojlantira olmayapti.
Jismoniy tarbiya darslarini samarali tashkil etish uchun metodik yondashuvlar muhim
ahamiyatga ega.
Afsuski, ko‘plab o‘quv dasturlari eskirgan va zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan
to‘liq boyitilmagan.Hozirgi vaqtda AKTdan foydalanish har bir o‘qituvchidan talab qilinadi.
Lekin ko‘plab bo‘lajak o‘qituvchilar bu borada yetarli tayyorgarlikka ega emas. Virtual
darslar, videodarslar yoki interaktiv mashg‘ulotlar kam qo‘llaniladi.Ko‘plab ta’lim
muassasalarida sport zallari, zamonaviy sport anjomlari yetarli emas. Bu esa amaliy
mashg‘ulotlarni to‘laqonli tashkil etishga to‘sqinlik qiladi.
Talabalar orasida jismoniy tarbiya o‘qituvchisi kasbiga bo‘lgan qiziqish sust. Bu
sohaning jamiyatdagi nufuzi, ijtimoiy ta’minoti va moddiy rag‘batlantirish mexanizmlari yetarli
emasligi bilan bog‘liq.
Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun tajribali pedagoglardan o‘rganish imkoniyatlari kam.
Ko‘pgina amaliyotlar faqat rasmiy tarzda o‘tkaziladi, real pedagogik faoliyatda chuqur
ishtirok etish ta'minlanmaydi.
1826
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Ushbu muammolarni hal qilish uchun quyidagilarni tavsiya qilish mumkin:
•
Amaliy mashg‘ulotlar sonini ko‘paytirish va ular sifatini oshirish;
•
Zamonaviy metodika va texnologiyalarni o‘quv dasturlariga integratsiya qilish;
•
Sport infratuzilmasini modernizatsiya qilish;
•
Talabalarni kasbga bo‘lgan ijtimoiy va moddiy qiziqishini oshirish;
•
Mentorlik tizimini kuchaytirish orqali yosh pedagoglarni faol qo‘llab-quvvatlash.
REFERENCES
1.
Axmedova, Z. (2022).
Jismoniy tarbiya o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalarini
rivojlantirish usullari.
– Toshkent: TDPU ilmiy jurnali.
2.
Sobirov,
A.
A.
(2021).
Bo‘lajak pedagoglarda kasbiy kompetensiyalarni
shakllantirishning psixologik-pedagogik asoslari.
– Samarqand: SamDU nashriyoti.
3.
Karimova, G. (2020).
Pedagogik texnologiyalar va innovatsiyalar.
– Toshkent:
O‘zbekiston pedagogika nashriyoti.
4.
Xolmatov, B. (2023).
Jismoniy tarbiya o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyasini
shakllantirishda axborot texnologiyalarining o‘rni.
// “Pedagogik mahorat” jurnali, №4.
5.
Tursunov, M. (2019).
Jismoniy tarbiya va sport faoliyatida o‘qituvchining kasbiy
tayyorgarligi.
– Toshkent: O‘zDJTI nashriyoti.
6.
Respublika Ta’lim Markazi (RTM). (2022).
Jismoniy tarbiya fanidan umumiy o‘rta
ta’lim maktablari uchun namunaviy o‘quv dastur.
– Toshkent: RTM.
7.
Xalq Ta’limi Vazirligi. (2021).
Ta’lim sifatini baholashda kompetensiyaviy yondashuv
konsepsiyasi.
– Toshkent: XTV.
8.
Hasanov, I. & Normatov, D. (2020).
Kasbiy ta’limda pedagogning kompetensiyalarini
rivojlantirish strategiyasi.
// “Ta’lim va jamiyat” jurnali, №2.
9.
Yusupova, M. (2018).
Bo‘lajak o‘qituvchilarda metodik kompetensiyani shakllantirish
metodikasi.
– Toshkent: TDPU ilmiy-uslubiy risola.
10.
Xalqaro maqola: Sherrington, D. (2018). “Developing teacher competencies in physical
education.” //
European Journal of Physical Education
, Vol. 3(2).
