390
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
DENE TÁRBIYASI OQITIWSHILARINIŃ KÁSIBIY TAYARLIǴIN
RAWAJLANDIRIW METODLARI
Xalmuratov Miyirbek Tajetdinovich
Berdaq Atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti.
Dene Mádeniyati Teoryasi hám Metodikasi kafedrasi oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15009886
Annotatsiya.
Ol
oqıwshılar muǵallimniń teoriyalıq maǵlıwmatlardı bayanlawın, hár
shınıǵıwdıń organizmge qalay tásir etetuǵınlıǵın, oyın qaǵıydaları, dene sapaların
rawajlandırıw metodikası tuwralı tùsindirgen sózlerin tıńlawları kerek. Muǵallimniń oyın
dawamında tallawın tùsiniwleri, sabaq dawamındaǵı shınıǵıw texnikasın kóriwi, balalardıń
shınıǵıw orınlawların baqlawları kerek. Olar bos otırmay muǵallimniń sorawlarına juwap
beriwi, sabaq ótkizetuǵın orındı tayarlawǵa járdemlesiwi, tóreshi bolıwı kerek. Bul ilajlar
sabaqtan bosatılǵan oqıwshılardıń oqıw programması menen ótilip atırǵan sabaqlardıń
materialların tolıq bilip otırıwlarına járdemlesedi, oqıwshılardıń bos jùrip, tártip buzıwlarına jol
bermeydi.
Tayanish sózler:
tárbiyalaw wazıypalarının maqseti, Muǵallim mektep programmasında,
bilim beriw wazıypasınıń maqseti, Muǵallim hár wazıypanı orınlaw ushın sport tùriniń tiykarǵı
shınıǵıwlarınıń texnikasın ùyretiwge.
Sabaqtıń oydaǵıday ótiwi muǵallimniń jaqsı tayarlıǵına baylanıslı. Tayarlıq
tómendegidey is-háreketler arqalı orınlanadı.
Sabaqtıń wazıypasın anıqlaw
.
Dene tárbiyası metodında barlıq sabaqlardıń wazıypaları
baǵdarına baylanıslı bilim beriw, sawallandırıw hám tárbiyalaw dep ùsh toparǵa bólinedi:
-bilim beriw wazıypasınıń maqseti – oqıwshılarǵa bilim beriw, shınıǵıwlardı epshillik
penen, kónlikpe menen orınlawǵa, olardı ómirde qollanıp biliwge ùyretiw;
-sawallandırıw wazıypalarınıń maqseti – dene tárbiyası shınıǵıwlarınıń sabaq waqtında
oqıwshı organizmine sawallandırıw tásirin tiygiziwine qolaylı sharayat jaratıw;
-tárbiyalaw wazıypalarının maqseti – oqıwshılardıń adamgershilik hám jigerlilik
qásietlerine dene tárbiyası shınıǵıwlarınıń járdemi menen tásir etiw.
Usı wazıypalardı basshılıqqa alıp, hár sabaqqa jeke minnetler qoyıladı. Ol wazıypalar
sabaq ótkiziletuǵın waqıttaǵı shereklik joba - kestege, sport tùrine baylanıslı alınadı. Sabaq
qızıqlı, mazmunlı bolıwı ushın qurastırılǵan tùrde shólkemlestirilip, bir sabaq waqtında shınıǵıw
texnikasın ùyreniw, ótken sabaqlarda ùyrengen shınıǵıwlar texnikaların jetilistiriw, bir dene
sapasın rawajlandırıw sıyaqlı wazıypalar kompleksli orınlansa maqsetke muwapıq boladı.
Mısalı:
391
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
-
tómengi juwırıw texnikasın ùyretiw;
-
juwırıp kelip uzınlıqqa sekiriw texnikasın jetilistiriw;
-
dene sapasın – tezlikti rawajlandırıw.
Qoyılǵan wazıypalardı orınlaw jolların tańlaw. Muǵallim hár wazıypanı orınlaw ushın
sport tùriniń tiykarǵı shınıǵıwlarınıń texnikasın ùyretiwge, jetilistiriwge ayrıqsha tayarlıq kerek,
sùwretlew shınıǵıwlarına kewil bóliwi kerek. Ol shınıǵıwlardı orınlatıw ushın dene tárbiyası
metodların, usılların nátiyjeli qollanıp biliw sheberligi menen iskerligin ùyreniwi kerek.
Metodikalıq-shólkemlestiriw ilajların belgilewde muǵallim oqıwshılardıń háreketlerin
nátiyjeli shólkemlestiriw tùrleri menen metodların tańlaydı. Olardıń turatuǵın, otıratuǵın
orınların, háreket jolların belgileydi. Snaryadlardı ornalastırıw, jıynaw jolların, saqlandırıw
metodların kórsetedi.
Joba-konspekt jazıw. Sabaqtıń joba-konspekti ulıwma qabıllanǵan ùlgi boyınsha, oqıwshı
dápteriniń eki betine jazıladı. Jobanıń tórt baǵanası durıs, sawatlı jazılıp, tolıq toltırılıwı kerek.
Konspektte kórsetilgen shınıǵıwlar, metodikalıq kórsetpeler qısqa, anıq, tùsinikli jazılǵanı
durıs.
Qozǵalıs-háreket tayarlıǵı.
Muǵallim mektep programmasında ushırasatuǵın barlıq
shınıǵıwlardı kórsete alıwı kerek. Sonlıqtan da muǵallim sabaqta ùyretetuǵın shınıǵıwlardı
tákirarlap, óz mùmkinshiligin hámiyshe tekserip barıwı, waqtı waqtı menen ózi shuǵullanıp
turıwı kerek.
Teoriyalıq bilimlerdi beriwge tayarlıǵı.
Muǵallim oqıwshılarǵa beriletuǵın teoriyalıq
bilimdi jaqsı biliwi menen birge, sheshenlik penen sóyley alıwı da kerek (bayanlaw, komanda
beriw, tallaw jasaw t.b.).
Sabaqtı materiallıq tárepinen támiyinlew
.
Kerek ásbap-ùskenelerdi tayarlaw,
shınıǵıwlardı ùyretiw jolların texnikalıq qurallar menen támiyinlew, sabaqtı sport snaryadları
menen tolıq támiyinlew t.b.
Kómekshilerdi tayarlaw.
Tóreshiler menen, komanda kapitanları menen, sport
qánigelikleri menen turaqlı jumıs islew. Náwbetshilerdi tayarlaw. Muǵallimniń hár bir
kómekshisi óziniń wazıypasın jaqsı biliwi hám dál waqtında orınlawı kerek. Ustaz hár bir sabaq
aldında olarǵa kórsetpe beredi, shınıǵıwdı durıs orınlawdı tapsıradı, saqlanıw metodikasın
ùyretedi.
Sabaqtan bosatılǵan oqıwshılar menen orınlanatuǵın jumıslardı shólkemlestiriw ilajları.
Ol
oqıwshılar muǵallimniń teoriyalıq maǵlıwmatlardı bayanlawın, hár shınıǵıwdıń
organizmge qalay tásir etetuǵınlıǵın, oyın qaǵıydaları, dene sapaların rawajlandırıw metodikası
tuwralı tùsindirgen sózlerin tıńlawları kerek.
392
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Muǵallimniń oyın dawamında tallawın tùsiniwleri, sabaq dawamındaǵı shınıǵıw
texnikasın kóriwi, balalardıń shınıǵıw orınlawların baqlawları kerek. Olar bos otırmay
muǵallimniń sorawlarına juwap beriwi, sabaq ótkizetuǵın orındı tayarlawǵa járdemlesiwi, tóreshi
bolıwı kerek. Bul ilajlar sabaqtan bosatılǵan oqıwshılardıń oqıw programması menen ótilip
atırǵan sabaqlardıń materialların tolıq bilip otırıwlarına járdemlesedi, oqıwshılardıń bos jùrip,
tártip buzıwlarına jol bermeydi.
Oqıwshılardıń qozǵalıs-háreketlerin shólkemlestiriw metodları. Oqıw dawamında
basqarıw hızmetin orınlay otırıp, muǵallim oqıwshılardıń sabaqqa aktiv qatnasıwına, shınıǵıw
texnikasın durıs ùyreniwine barlıq sharayat jaratıp beriwi kerek. Usı maqset penen hár tùrli oqıw
jumısların shólkemlestiriw metodları qollanıladı. Olar: toparlıq, daralıq, aynalmalı, frontallıq
metodlar bolıp bólinedi. Hár bir metodtıń ózine tán hár qıylı birge qollanılatuǵın jolları boladı.
Frontal metod waqtında
shuǵullanıwshılardıń bári bir mezgilde, bir tapsırmanı orınlaydı.
Oqıwshılardı jańa oqıw materialları menen tanıstırǵanda, basqalardıń járdimi kerek
bolmaytuǵın ápiwayı shınıǵıwlardı ùyrengende, jaqsı ùyrengen háreketti jetilistirgende usı metod
qollanıladı.
Oqıwshıǵa qozǵalıs-háreketti kóp orınlatıw, sabaq tıǵızlıǵın joqarılatıp biliw
mùmkinshiligi frontal metodtıń bahasın arttıradı. Frontal metodtıń tiykarǵı variantları:
shınıǵıwlardıń tapsırmanı bir waqıtta báriniń birge orınlawı, shınıǵıwlardı gezeklesip orınlawı,
shınıǵıwlardı almasıw menen orınlawı:
-bir waqıtta orınlaw waqtında barlıq oqıwshılar bir shınıǵıwdı sanaq boyınsha, muzıka
sesti
menen orınlaydı;
-dene tárbiyası shınıǵıwların gezeklesip orınlawda ekiden, ùshten ózara járdemlesip,
ózara bahalaw tùrinde orınlanadı. Ásbap-ùskeneler, snaryadlar bar waqıtta bul tùrlerde
shınıǵıwlar islew nátiyjeli bolıp tabıladı;
-shınıǵıwlardı ùzliksiz orınlaw waqtında aldıńǵı oqıwshı shınıǵıwdı juwmaqlamay turıp,
endigi oqıwshı shınıǵıwdı baslap jiberedi (mısalı, aldıǵa awnap tùsiwdi ùyrengendegi
orınlawlar);
-almasıwlı jol menen shınıqqanda barlıq oqıwshılar birneshe almasıwǵa 4-6-dan, onnan
da kóp oqıwshıdan bólinip, bir shınıǵıwdı gezek penen orınlaydı. Sabaq ótkiziw ornına, qolda
bar snaryadlar, ásbap-ùskenelerge baylanıslı qollanıladı.
Quramalı shınıǵıwlardı tereń ùyrengende toparlı metod qollanıladı. Bul waqıtta barlıq
shuǵullanıwshılar jınısına, dene tayarlıǵı dárejesine baylanıslı birneshe mayda toparlarǵa
bólinedi. Hár bir topar muǵallimniń baqlawı menen tùrlishe tapsırmalardı orınlaydı. Sabaq
waqtında toparlardıń tapsırmaları, shınıǵıw orınları almasıwı mùmkin.
393
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Oqıwshılardıń tapsırma alıp, jeke óz betinshe orınlawın dara shólkemlestiriw metodı
deymiz. Kóbinese jeke tapsırma dene tayarlıǵına, densawlıǵına baylanıslı beriledi.
Aynalmalı orınlaw metodı menen shólkemlestiriw dep shuǵullanıwshılar toparlarǵa
bólinip, berilgen tapsırmanı bir «bándirgiden» kelesi «bándirgige» sheńber boyı menen retli
tùrde almasıp orınlawların aytamız. Bul metod ótken materiallardı jetilistiriw ushın hám fizikalıq
sapaların rawajlandırıw ushın qollanıladı.
Balalar menen jas óspirimler 7 jastan 17-18 jas aralıǵında mektepte bilim aladı. Usı
dáwirde olardıń densawlıqları bekkemlenedi, dene dùzilisi, dùziw denesi, hár qıylı qozǵalıs-
háreket sheberlikleri qáliplesedi, tiykarǵı hár tárepleme sapaları rawajlanadı.
Ilimpazlardıń alıp barǵan ilimiy izertlewleriniń nátiyjelerine qaraǵanda, usı dáwirdegi
tiykarǵı densawlıq belgisi – oqıwshılardıń fizikalıq rawajlanıwı bolıp tabıladı. Balalardıń boyı
menen salmaǵına qarap olardıń ómir sùriw jaǵdayı menen sırtqı ortalıqtıń bala organizmine
unamlı yaki unamsız tásirin biliwge boladı.
Balalardıń boyı menen salmaǵı olardıń densawlıqların anıqlaytuǵın sanitariyalıq-
gigienalıq, shıpakerlik-awqamlıq kórsetkish bolıp esaplanadı
1
.
Ilimiy-izertlewlerdiń nátiyjeleri boyınsha, balanıń boyı ortasha kórsetkishlerden joqarı
bolsa, olardı turaqlı meditsinalıq qadaǵalawdan ótkizip, organizmniń jùklemege shıdamlılıǵın
tekseriw kerek boladı. Dene salmaǵı orta kórsetkishlerden artıq bolsa onıń organizminde
funksionallıq ózgerisler, jùrek-qan tamırı sisteması jumısı tómen bolıwı mùmkin dep esaplanadı.
Usı jaǵdaylardı sabaq waqtında jùkleme bergende este tutıwı kerek.
Orta kórsetkishlerden boyı menen salmaǵı joqarı balalar menen jas óspirimlerdiń nerv
sistemalarınıń qozıw protsesi tez boladı, olar ashulansa kóp waqıt ózlerine kele almay otıradı.
Oyın sabaqları, emotsiyalıq tásirler kóp payda bolatuǵın waqıtlarda, onday oqıwshılardı
muǵallimler kóbirek dem alıwına itibar qaratıw kerek. Dene salmaqları kem oqıwshılarǵa dem
alıw, gewde bulshıq etlerin rawajlandıratuǵın shınıǵıwlardı kóbirek beriw kerek boladı.
Rus alımlarınan Yu.P. Lisitsinniń (1996), N.N. Alfimovtıń (1981, 1985), Yu.P.
Vısochanin hám V.I. Shaposhnikovanıń (1999) miynetleri boyınsha balanıń boyı, salmaǵına
baylanıslı dene rawajlanıwın qadaǵalaw tablitsasın usındıq (4,5-tablitsalar).
Balalar denesiniń rawajlanıw kórsetkishleri olardıń dene kórsetkishleri menen tıǵız
baylanıslı. Deneleri durıs rawajlanǵan balalardıń kóbinese dene quwatı kórsetkishleri de jaqsı
boladı.
Rossiyanıń dene tárbiyası menen sport qánigeleri L.B.Kofman, V.A.Kabachkov,
A.N.Tyapin, L.A.Zaxarov, Yu.P. Puzır (J.K. Xolodov, V.S.Kuznesov, 2003) 6-17 jastaǵı mektep
394
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
oqıwshılarınan jılına eki márte: sentyabr, may aylarında alınatuǵın, olardıń dene tayarlıǵı
dárejesi kórsetkishlerin anıqlawshı shınıǵıwların izertlep shıqtı.
Usı kórsetkishler boyınsha oqıwshılardıń dene sapalarınıń rawajlanıw dárejesin anıqlap,
keleshektegi jumıslarǵa ózgerisler kirgiziwge boladı. Bul standartlıq sınaw shınıǵıwları ápiwayı
hám dene dárejesi haqqında kóp informatsiyalardı beredi:
- 1000 m juwırıw. Sınaw shınıǵıwı shıdamlılıq dárejesin anıqlawǵa arnalǵan;
- 10 m-di 5 márte tákirarlap juwırıw. Sport zalda, maydanda 10 m ólshenip, eki jaq
shetine kubikler belgi retinde qoyıladı. Onıń biyikligi 15-20 sm boladı, shuǵullanıwshılar onı
aynalıp juwıradı. Oqıwshı muǵallimniń belgisi menen 10 metrlik aralıqtı 5 márte juwırıp ótedi.
Sınaw shınıǵıwı tezlik hám epshillikti bahalawǵa arnalǵan;
- turnikte tartılıw (er balalar). Sınaw shınıǵıwı qol menen iyin dárejesiniń kùsh
shıdamlılıǵın bahalawǵa arnalǵan:
- turnikte salbırap asılıw (qız balalar). Sınaw shınıǵıwı qol menen iyin dárejesiniń
statikalıq kùsh shıdamlılıǵın bahalawǵa arnalǵan;
- shalqasına jatqan jaǵdayda 30 sek boyı gewdeni kóteriw. Sınaw shınıǵıwı gewdeni
kóteriw bulshıq etleriniń kùshin bahalawǵa arnalǵan;
- otırǵan jaǵdayda aldıǵa eńkeyiw.
REFERENCES
1.
Ашмарин Б.А. Теория и методика физического воспитания. – М., 1990.-234 с.
2.
Аулик И.В. Как определит тренированного спортсмена. – М .: ФиС., 1977.
3.
Вайсеховский С.М. Книга тренера. – М.: ФиС., 1971. - 312 с.
4.
Годик Н.А. Контрол тренировочных и соревнователных нагрузок. – М.: ФиС., 1980. – 136 с.
5.
Гужаловский А.А. Основы теории и методики физической културы. – М .: ФиС., 1986.
6.
J.Turdımuratov. Dene mádeniyatы teoriyasi hám metodikasы. Tashkent 2022.
7.
Jumaniyazov
D.(2024)
GREK
RIM
GURESINDE
SHIDAMLILIQ
HAM
ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
8.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW
USILLARI Jumaniyazov.D.K.
9.
O'zbekiston respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish va ommalashtirish
chora-tadbirlari to'g'risida. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24- yanvardagi PF-
5924-son Farmoni
10.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 11-12-son, 295-modda;
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2007-y., 15-son, 150-modda; 2013-y., 41-son,
543-modda; Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.01.2018-y., 03/18/456/0512-son)
395
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
11.
Vazirlar mahkamasining 2018 yil 18 maydagi 369-son qaroriga ilova. O'zbekiston Respublikasi
Jismoniy tarbiya va sport vazirligi to'g'risida nizom
12.
Абдиев А.Н. Динамика состояний борцов 16-17 лет на послесоревновательном этапе в
процессе многоцикловой подготовки: Автореф. дисс. канд пед. наук. -Т, 1994 , 24 с.
