ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
144
ABURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SADAYN VA MAJMA UL
BAHRAYN” ASARIDA TARIXIY SHAXSLAR TALQINI
Baxromova Maftuna Odiljon qizi
Oriental Universiteti talabasi.
S.Axmedov
Ilmiy rahbar: t.f.f.d. (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15624846
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlai sa’dayn va
majmua ul
bahrayn” asarini tarixiy manba sifatidagi ahamiyati hamda asar muallifining shaxsi
va ilmiy faoliyati, asarning yaratilishi tarixi va voqealar bayoni yoritib berilgan.
Shuningdek,
mazkur maqolada “Matlai sa’dayn va majmua ul bahrayn” asarida
keltirib o‘tilgan ayrim
tarixiy shaxslar haqidagi ma’lumotlarni o‘sha davrning
boshqa tarixiy manbalariga tayangan
holda talqin qilib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Abdurazzoq Samarqandiy, Chingizxon, Abu Said, Shohrux Mirzo, Mirzo
Abulqosim
Bobur, Tog‘oy turkon, Ozarbayjon, Samarqand.
Аннотация.
В данной статье раскрывается значение труда Абдурраззака
Самарканди «Матлай Са'дайн ва Маджма'ул Бахрейн» как исторического источника, а
также личность и научная деятельность автора. История создания произведения и
повествование о событиях было выделено. Также в данной статье сведения о некоторых
исторических личностях, упомянутых в произведении «Матлай Са'дайн ва Маджма'ул
Бахрейн», интерпретируются на основе других исторических источников того времени
Ключевые слова:
Абдурраззок Самарканди, Чингисхан, Абу Саид, Шахрух Мирза,
Мирза Абулкосим Бабур, Тогай Токон, Азербайджан, Самарканд.
Abstract.
In this article, the significance of Abdurazzoq Samarkandi's work “Matlai
Sa'dayn wa Majmua ul Bahrain” as a historical source, as well as the personality and
scientific
activities of the author of the work, the history of the creation of the work
and the narrative of
the events, have been highlighted. Also, in this article, the
information about some historical
figures mentioned in the work "Matlai Sa'dayn and Majmua ul Bahrain" is interpreted based on
other historical sources of that time.
Keywords:
Abdurazzoq Samarkandi, Genghis Khan, Abu Said, Shah Rukh Mirza, Mirza
Abulqasim Babur, Toghai Tokon, Azerbaijan, Samarkand.
Abdurazzoq Samarqandiy hijriy yil hisobi bilan 12 shabbon 816
( milodiy 7 noyabr, 1413
y) yili bu vaqtlar temuriylar davlatining markaziy
shaharlaridan biri bo‘lgan Hirot shahrida
tug‘ilgan va 887 jumad ul-oxir
oyida (iyul-avgust,1482) shu shaharda vafot etgan. Uning to‘liq
ismi Kamoluddin Abdurazzoq, otasining ismi Jaloluddin
Is’hoq Samarqandiydur. Abdurazzoq
Hirotda tug‘ilganiga qaramay
“Samarqandiy” degan nisba bilan shuhrat topganligiga sabab, otasi
Jaloluddin Is’hoqning asli samarqandlik bo‘lganligi va yana, taxmin qilish
mumkunki, bo‘lajak
tarixnavisning o‘zi ham bir necha vaqtlar Samarqand
shahrida turganligidir
.
1
Abdurazzoq
Samarqandiy “Matlai sadayn va majmua ul-bahrayn”
asarini asosan hijriy 872 (1467-1468) –
1
Abdurazzoq Samarqandiy. Matlai sadayn va majma ul – bahrayn. –T.:
Fan, 1969, - 463 b
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
145
874 (1469-1470) yillar orasida
yozib tamomlagan va 875 (1470) - yil uni yana davom ettirib, shu
yilning
safar oyida (avgust, 1470) sodir bo‘lgan voqealarni ham qo‘shib,
tugallagan.
Biroq bunday tarixiy asar yozish ishtiyoqi Abdurazzoq
Samarqandiyda mazkur
yillardagina paydo bo‘lgan emas. Uning so‘zlariga
qaraganda, u hali yoshlik chog‘laridayoq
“diniy ilmlarni tahsil qilish
asnosida” tarix faniga qiziqqan va kitob yozishni orzu qilib yurgan,
“ammo
bu parda ostida etib, intizorlik niqobidan hech bir vajh bilan yuzaga chiqa
olmagan”.
Bunga sabab, Abdurazzoq Samarqandiy davlat ishlari bilan
shug‘ullanib yurgan vaqtlarda
temuriylar davlatida o‘zaro ichki nizolar avj
olganligida bo‘lgan.
2
Asarning nomi “Ikki saodatli
yulduzning chiqishi va ikki dengizning
qo‘shilish joyi” dan anglashilib turganidek Abdurazzoq
Smarqandiy o‘zkitobini ikki jildga bo‘ib tuzgan. Ikki saodatli yulduz (sadayn) va ikki
dengiz
(bahrayn) dan murod kimlar va qanday tushunchalar ekanligini
muallif keltirib o‘tmagan.
Shunga ko‘ra, tadqiqotchilar tomonidan bu
haqda turli fikrlar bayon qilingan. Ulardan
xulosa shuki, ikki saodatli
yulduzdan murod asarning birinchi va ikkinchi jildlarida nomlari zikr
etilgan biri Chingizxon, ikkinchisi Temur avlodlaridan bo’lgan Abu Saidlar
(yoki, ulardan
ikkinchisi o‘rnida “xoqoni said” laqabi bilan mashg‘ur
bo‘lgan Shohrux Mirzo) ikkinchi
yarmidagi ikki dengizdan murod esa
asarda dastlab Chingizxon avlodidan bo‘lgan hukmdorlar
haqida gap borib,
unga Temurning tarixi ulanib ketishi yoki birinchi jildda Shohruxning
taxtga
o‘tirishi bilan boshlanishi va bu ikki shaxsning hukmdorlik tarixi
bir-birining davomi ekanligini
uqdirib o‘tishdir.
3
Bu fikrlarni asar mazmuni bilan taqqoslab ko‘rilganida, ularning har
biri ham ma’lum
asosga ega ekanligi oydinlashadi. Ya’ni, “Matlai sadayn”
ning birinchi jildida qisqa tarzda bo‘lsa
ham Chingizxon avlodidan bo‘lgan
Eron hukmdori Abu Said (1316-1335) haqida ham gap
borib28, so‘ng uning
vafoti yili tug‘ulgan (1336) Temur tarixi boshlanadi va umuman, bu jildda
704 (1304) yildan – 807 (1405) - yilgacha O‘rta Osiyo, Afg‘oniston, Eron,Ozarbayjon, qisman
Hindiston va boshqa mamlakatlar tarixiga oid
ma’lumotlar keltirilgan.
4
Tarixiy voqealar bayoni
Temurning 17-shabbon
807 (18 feral, 1405)- yili O‘trorda vafot etganligi, uning nabirasi Halil
Sultonning Samarqand taxtiga o‘tirganligi va shu orada sodir bo‘lgan taxt
uchun kurashlar
bayoni bilan tugallanadi.
Ikkinchi jildda esa muallif bosh so‘zida Temurning avlodlari haqida
so‘zlamoqchi ekanligini aytib, voqealar bayonini Shohruxning Hirotda
taxtga o‘tirgan vaqtidan
(mart, 1405) boshlaydi. So‘ng, u Shohrux
vafotidan keyin (1447) hukmronlik qilgan temuriylar:
Mirzo Abulqosim
Bobur (1452-1457), Abu Said (1451-1469) va boshqa shu orada taxtga
o‘tirgan, ammo hukmronliklari ko‘pga bormagan shahzodalardan so‘zlab
bo‘lgach, Husayn
Boyqaroning Hirotda ikkinchi marta 875-yil safar oyida
(1470 yil, avgust) taxtga o‘tirishi
haqidagi ma’lumotlar bilan asarni
tugatadi.
5
Temuriylar davri tarixini o‘rganar ekanmiz, Amir Temurning
vafotidan so‘ng parchalanib
ketgan saltanatni o‘zining tadbirkorligi, dono
siyosati bilan qayta tiklashga muvaffaq bo‘lgan
shaxs Shohrux Mirzo
ekanligini ko‘ramiz.
Shohrux Temurning to‘rtinchi, kenja o‘g‘li bo‘lib,
779-yil 14-robbiul
soniy (1377-yil 20-avgust) payshanba kuni tug‘ulgan. O‘sha davrning
2
Inrohimov N. Ibn Batuta va uning O‘rta Osiyoga sayohati. – T: Sharq.1993. – 103 b.
3
Abdurazzoq Samarqandiy. Matlai sadayn va majma ul – bahrayn. –T.:
Fan, 1969, - 480
4
Alisher Navoiy. Majolis un – nafois. – T. 1960.
5
Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma. – T.: O‘zbekiston,1996 – 526 b.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
146
mashhur
tarixnavislari
Abdurazzoq
Samarqandiy
hamda
Xondamirlarning
bergan
ma’lumotlariga qaraganda, uning onasi Tog‘oy turkon og‘a
Sohibqironning xos kanizlaridan
bo‘lgan. Keyinchalik, Amir Temur uni
o‘z nikohiga olgan.
Ayrim rivoyatlarga ko‘ra, bu
hushxabarni Amir Temurga u Shatranj
o‘yini bilan mashg‘ul bo‘lib, qo‘lini “rux” donasiga
boqqanda eshitgan va
shu sababli miyig‘ida kulib, ismi “Shohrux” bo‘lsin degan ekan. “Matlai
sadayn” da keltirib o‘tilgan ushu ma’lumotni Ibn Arabshoh (1389-1450)
ham o‘z asarida keltirib
o‘tadi.
Shohrux Mirzo otasi Amir Temur an’analarini davom ettirib, ilm-fan
va madaniyat
rivojiga kuch g‘ayratini sarfladi: Shohrux davrida Hirot
shahrida qadim vaqtlardan beri usti
yopilmay qolib, bozor ahli gard-u
g‘ubor ham yog‘in yog‘ishidan ko‘p zaxmat tortib kelayotgan
shahar
bozorlarini buzib tashladi va yangidan ganch va pishiq g‘ishtdan bozorlar
ko‘tardi hamda oliy
toqlar qurib ustini yopdi. Chorsuni o‘rnashishi: to‘rt
tarafi barobar, to‘rtburchak shaklida bo‘lib,
mavzelarni sarasi bo‘lmish
Hirot markazida joylashgan.
6
Shohrux Mirzo yosh bo‘lsa ham
tadbirli yigit edi. Katta xotini Milkat
og‘oni Umarshayx Mirzodan tug‘ilgan o‘gli Iskandar Mirzo
bilan
Farg‘ona vodiysini boshqarishga yubordi. Yana bir xotini To‘tiniso begim
o‘g‘li Ibrohim
Mirzo bilan Buxoroda yashay boshladi. Samarqandning
mashhur Bog‘i Dilkushosi Ulug‘bek va
Gavharshod begim ixtiyorida qoldi.
Samarqand poytaxt bo‘lgani uchun Shohrux Mirzo ham
ko‘proq shu yerda
bo‘lar va Gavharshod begim bilan Bog‘i Dilkushoda yayrab istiqomat qilar
edi.
Begim hayotining shu vaqtgacha bo‘lgan eng shodon kunlari
Samarqandda, Bog‘i
Dilkushoda o‘tdi.
7
Shohrux Mirzo Gavharshod
begimni davlat ishlariga yaxshi tushunadigan
aqlli va ma’rifatli ayol
sifatida ham yaxshi ko‘rar, ba’zi murakkab muammolarni hal qilishda
begimning maslahatini olar edi.
Shohrux davrida o‘z zamonasining nodir asarlari yig‘ilgan
kutubxona mavjud edi.
Bu kutubxonaning dong‘i butun dunyoga taralgan
edi. Shu jumladan, Misr sultoni Sulton
Chaqmoq Xurosonga maxsus
elchilar yuborib, Shohrux kutubxonasida besh nodir asarni: Shayx
Abu
Mansur Moturidiyning “Ta’viloti ahli sunna”, Imom Fariduddinning
“Tafsiri kabir”,
“Sharhi Talhisi Jome”, Mavlono Alouddin Pahlavonning
“Sharhi Kashshof” asarlarini sovg‘a
tariqasida berishini iltimos qiladi.
Nodir aql egasi bo‘lmish Shohrux ushbu asarlarni
kutubxonadagisini emas,
balki ulardan yangidan nusxa ko‘chirilgan variantini yuborishini
buyuradi.
Bu esa nodir asarlarni yo‘qolib ketish xavfini kamaytirar edi.
Mirzo Ulug‘bek
hukmronligi tarixini yoritishda o‘sha davrda yozilgan tarixiy asarlar mavjud. Lekin ular orasida
Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlai sadayn majma ul-bahrayn” asarida keltirilgan bir qator
tavsilotlar boshqa muallifning asarlarida uchramaydi. Ushbu asarda ko‘rsatilishicha Amiir
Temurning Old Osiyoga qilgan “besh yillik yurish”i paytida, qo‘shin G‘arbiy Eron va Iroqda
turganida, hijriy 796-yil jumadiy ul-avvalning 19-sanasida (milodiy 1394-yil 22-martida)
Temurning 17 yashar kichik o‘g‘li Shohrux Mirzoning lashkar o‘g‘ruqida, Sultoniyada (janubiy
Ozarboyjonda) turgan xotini Gavharshod Og‘a ko‘z yorib, o‘g‘il ko‘radi.
8
6
Ulug‘bek Muhammad Tarag‘ay. To‘rt ulus tarixi. –T.:Cho‘lpon.1994. – 352 b
7
Xondamir. Habib us-siyar. – T. 1941
8
Hofiz Abro‘. Zubdat ut- tavorix. – T. 1963
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
147
Bu payt Iroq Jazirasida endigina zabt etilgan Morden shahri bo‘sag‘asida turgan Temurga
17-aprel kuni chopar kelib, baxtli voqea haqida habar yetkazadi. Yangi tug‘ilgan bolaga katta
bobosining nomi bilan Muhammad Tarag‘ay ismi beriladi. Lekin, uning bobosi alohida mehr
bilan “Ulug‘bek” deb atayvergani uchun uning asosiy ismi Ulug‘bek bo‘lib qoladi.
Temur Ulug‘bekni tarbiyalashni o‘zining bosh xotini Saroymulkxonumga topshiradi.
Agar Temuriylar davridagi qo‘shni mamlakatlar bilan olib borilgan aloqalarga to‘xtalinsa,
Shohrux Mirzo ham, uning o‘g‘li Ulug‘bek ham bu boradagi Amir Temurning siyosatini davom
ettirgan deb bemalol ayta olishimiz mumkin. Shohrux Mirzo tomonidan mamlakatdagi o‘zaro
ichki nizolarga nisbatan barham berishi natijasida temuriylar davlati bilan qo‘shni mamlakatlar
orasida iqtisoodiy (savdo- sotiq) munosabatlar, madaniy va siyosiy aloqalar avj oldi. Faqat
“Matlai sadayn” dagi ma’lumtlar bilan cheklanib, xulosa chiqarganimizda ham, aytish
mumkinki, XV asrning birinchi yarmida O‘rta Osiyo bilan Rum (Kichik Osiyo), Misr, Hindiston
hamda Xitoy mamlakatlari orasida 34 kun aloqalar yo‘lga qo‘yilgan edi
.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkunki, “Matlai sadayn” da keltirilgan tarixiy
ma’lumotlarning aksar qismini siyosiy voqealar tashkil etib, ijtimoiy munosabatlar, madaniy
ko‘rinishlar va ijtimoiy ahvolga oid so‘zlar ko‘pincha, u yoki bu hukumdorlarning faoliyati,
davlat boshqarishdagi tadbirlarini ta’riflash bilan bog‘liq holda bayon qilingan. Bundan tashqari,
Abdurazzoq Samarqandiy o‘z asarida aytib o‘tganidek, Shohrux va uning avlodlari tarixidan
so‘zlashni maqbul qo‘yganligi asarda XV asr birinchi choragidagi O‘rta Osiyo va O‘rta Sharq
mamlakatlarida sodir bo‘lgan umumiy siyosiy ahvolning yoritilishi tarziga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Aksar hollarda, hayotini Shohrux va uning avlodi xizmatida – temuriylar davlati
markazida o‘tkazgan Abdurazzoq Samarqandiy, shu markaziy davlat manfaatlarini ilgari surgan.
Uning uchun temuriylar davlatining Temur barpo etgan miqyosda butunligi siyosiy
voqealar orasida birinchi o‘rinni egallagan. Biroq, shunday bo‘lsada, Abdurazzoq
Samarqandiyning o‘z davri siyosiy ahvoliga mualliflarning fikrlarini taqqoslab, obyektiv xulosa
chiqarish, hozirgi zamon tarix fani uchun alohida qimmatga ega. Shu bilan birga, e’tirof etish
kerakki, “Matlai sadayn”, aksar hollarda, boshqa manbalardan ko‘ra ba’zi ustunliklarga egadir.
Negaki, uni yozgan Abdurazzoq Samarqandiy asarda tilga olingan voqealarning deyarli
barchasini zamondoshi va o‘z mavqeyiga binoan shohidi ham bo‘lgan hamda uning Shohrux
nomidan so‘zlab, ba’zi shahzodalarga qarata aytgan nasihatomuz eslatmalarini ham ko‘rishimiz
mumkun. O‘rni kelganda, shuni aytib o‘tishimiz mumkinki, “Matlai sadayn” da 1304-1470 yillar
orasida jami 166 yil mobaynida sodir bo‘lgan voqealar bayon qilingan. Abdurazzoq
Samarqandiy esa 1413 yili tug‘ulib, 1482 yili vafot etgan. Demak, u o‘zi yashagan davrdan
oldingi yillarda sodir bo‘lgan tarixiy voqealarni yoritishda boshqa manbalarga asoslangan.
Abdurazzoq Samarqandiy haqida zamondoshlari keltirib o‘tgan ma’lumotlarga,
shuningdek, “Matlai sadayn”dagi ma’lumotlarga tayanib shuni aytishimiz mumkunki, bu
manbalardan eng asosiysi XV asr I choragining mashhur tarixnavis va geograf olimi Hofiz
Abro‘ning “Zubdat ut- tavorixi Boysung‘uriy” nomli asari bo‘lgan.
Umuman olganda, Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlai sadayn va majma ul–bahrayn”
asari unda jamlangan tarixiy ma’lumotlarning nodirligi va ishonchliligi bilan temuriylar davrida
va undan keyin bitilgan asarlarga nisbatan o‘zga xos ravishda muhim hamda qimmatlidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
148
“Matlai sadayn” da nomi zikr etilgan elchilar faoliyati ham, o‘sha davrning boshqa
manbalariga tayangan holda yoritib berildi. O‘ylaymizki, mazkur risola orqali temuriylar davri
manbalarini o‘rganish taraqqiyotiga, ma’lum darajada bo‘lsa ham hissa qo‘shildi.
Abdurazzoq Samarqandiyning mazkur asarini to‘laqonli tadqiq qilib borish bilan
temuriylar davlati haqida to‘laqonli bo‘lgan yangidan – yangi ma’lumotlarga ega bo‘lamiz.
Fikrimizcha, temuriylar davri manbalarini o‘rganish va tadqiq qilish mezoni insoniyat
taraqqiyotining umumbashariy qadriyatlari va madaniy – ma’rifiy merosi asosida olib borilmog‘I
va har bir davr, har bir inson ma’naviyatini shu mezon asosida baholanmog‘i lozim. Ana shu
nuqtai nazardan olganda temuriylar yaratgan qadriyatlar, xususan, Amir Temur, Shohrux Mirzo,
Mirzo Ulug‘beklarning yaratgan boy ma’naviyati buyuklikka, ayni paytda, mangulikka
daxldordir. Darhaqiqat, buyuk Temur va Temuriylarsiz tariximiz, o‘tmishimiz – qorong‘u,
osmonimz tund bo‘lib qolishi, shubhasiz.
REFERENCES
1.
Abdurazzoq Samarqandiy. Matlai sadayn va majma ul – bahrayn. –T.: Fan, 1969, - 463 b
2.
Alisher Navoiy. Majolis un – nafois. – T. 1960.
3.
Ibn Arabshoh. Ajoyib al – maqdur fi tarixi Taymur. –T: Mehnat.1992. – 328 b.
4.
Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma. – T: O‘zbekiston, 1996 – 526 b.
5.
Ulug‘bek Muhammad Tarag‘ay. To‘rt ulus tarixi. –T: Cho‘lpon. 1994. – 352 b
6.
Xondamir. Habib us-siyar. – T. 1941
7.
Sharofiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma Sharq, 1997. – 384 b.
8.
Hofiz Abro‘. Zubdat ut- tavorix. – T. 1963
