Iyun, 2025-Yil
367
O’ZBEKISTON VILOYATLARIDAGI QISHLOQ XO’JALIGI SEKTORIDA IJTIMOIY
VA IQTISODIY O’ZGARISHLAR
Rashidov Malik Shavkat o’g’li
O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi
Biznesni boshqarish (Master of Business Administration - MBA)
(General) mutaxassisligi sirtqi ta’lim shakli 2-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679825
Annotatsiya. Ushbu tezisda O’zbekiston viloyatlaridagi qishloq xo’jaligi sektoridagi
ijtimoiy va iqtisodiy o’zgarishlar tahlil qilinadi. Viloyatlar misolida, mahsulot ishlab chiqarish va
eksportdagi o’zgarishlar, iqtisodiy o’sish va investitsiyalarni jalb qilish bo’yicha amalga oshirilgan
chora-tadbirlar tahlil etiladi. Biroq, ayrim hududlarda texnologik rivojlanishning pastligi,
infratuzilma muammolari va malakali ishchi kuchi yetishmasligi kabi muammolar mavjud. Ushbu
maqola, qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish va iqtisodiy o’sishni ta’minlash uchun kelajakdagi
islohotlar va strategiyalarni ishlab chiqishda yordam beradi.
Kalit so’zlar: O’zbekiston, viloyatlar, qishloq xo’jaligi, iqtisodiy o’zgarishlar, ijtimoiy
o’zgarishlar, modernizatsiya, mahsulot ishlab chiqarish, eksport, investitsiyalar, qishloq
infratuzilmasi, texnologik yangilanish.
Kirish
O’zbekiston iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri bo’lmish qishloq xo’jaligi sohasining
viloyatlar darajasida rivojlanishi, mamlakatning umumiy iqtisodiy barqarorligi va aholi
farovonligiga katta ta’sir ko’rsatadi. Qishloq xo’jaligi sektori nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash, balki ish o’rinlarini yaratish va mamlakat iqtisodiyotini diversifikatsiya qilishda ham
muhim rol o’ynaydi. O’zbekistonda qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish va rivojlantirish
borasida bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, viloyatlar o’rtasida qishloq
xo’jaligini rivojlantirishda turlicha ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlar mavjud.
Ushbu maqolada O’zbekistonning turli viloyatlaridagi qishloq xo’jaligi sektoridagi ijtimoiy
va iqtisodiy o’zgarishlar baholanadi va bu o’zgarishlarning mamlakat rivojiga ta’siri tahlil qilinadi.
Mamlakatimiz iqtisodiyoti ko’p tarmoqli hududiy ishlab chiqarish majmuidan iborat bo’lib,
uning poydevorini ixtisoslashgan tarmoqlar tashkil etadi. Yoqilg’i, mashinasozlik, rangli va qora
metallurgiya, kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati kabilar ana shunday makroiqtisodiy tarmoqlar
turlariga kiradi.
Iyun, 2025-Yil
368
O’zbekiston O’rta Osiyo davlatlari orasida iqtisodiy taraqqiyot uchun zarur bo’lgan
imkoniyatlar mavjudligi jihatidan ajralib turadi. Eng avvalo tabiiy-geografik sharoitning qulayligi,
zaminimizda Mendeleev davriy jadvalining deyarli barcha elementlarining topilganligi, serunum
yerlarimiz borligi va ayniqsa xalqimizning mehnatsevarligi milliy iqtisodiyotning tarmoqlarini rivoj
topishiga olib keldi.
Respublikamiz iqtisodiyoti o’zining ma’lum tarixiga ega. Sobiq SSSR mavjudligida
hayotning barcha jabhalari, shu jumladan iqtisodiy hayot markaz tomonidan “tartibga” solinib
turilar edi. Respublika uchun dolzarb bo’lgan muammo-masalalarni o’z erki bilan hal etish
huquqidan mahrum edi. Qator asosiy boyliklarimiz, jumladan oltin, paxta kabilarning taqdiri
markaz ixtiyorida bo’lgan. O’sha davrda mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida
nomutanosiblik vujudga keldi.
Mamlakatimiz mustaqillikka erishishi tufayli yuqorida aytib o’tilgan kamchilik-nuqsonlarni
tugatish borasida muhim chora-tadbirlar amalgam oshirildi. Hayotimizning barcha jabhalarida, shu
jumladan iqtisodiyotda katta ijobiy o’zgarishlar ro’y berdi.
Ma’lumki, bozor iqtisodsiyotiga o’tish jarayoni turli mamlakatlarda umumiy qonuniyatlar
negizida ro’y beradi va asta-sekin rivojlanib boradi. Shu bilan birga bunday mamlakatlarning har
biri bu borada o’ziga xos ayrim xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlar xo’jalik tarkibi va yo’nalishi,
mamlakatning geografik o’rni, tabiiy-iqlim sharoitlari, mavjud tabiiy boyliklari, milliy-urf odatlar,
aholi an’analari bilan belgilanadi. Aytib o’tilgan ana shu omillar e’tiborga olinib Respublikamizda
bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos modeli shakllantirilgan. Ushbu modelning eng asosiy
tomonlari mamlakatimiz Prezidenti asarlari va farmonlarida, davlat tomonidan qabul qilingan
qonunlar, hukumat qarorlarida o’z aksini topgan.
Bozor iqtisodiyoti talablari asosida Respublikada o’rta va kichik biznes faoliyati,
tadbirkorlik, ishbilarmonlik keng tus olmoqda, mulkchilikning turli shakllari vujudga kelmoqda,
ishlab chiqarishda davlat tasarrufidagi faoliyatlar doirasi toraya borib nodavlat sohasi keng
rivojlanmoqda. O’zbekiston iqtisodiy islohotlarni amalga oshirilishi ustivor masalalarni hal etish,
ishlab chiqarishda tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish, makroiqtisodiy barqarorlikka erishish
hamda aholi farovonligini ko’tarish borasida zarur sharoitlar yaratish imkonini bermoqda.
Har qanday mamlakat iqtisodiyotining salohiyati, avvalo, uning tarkibidagi sanoat ishlab
chiqarishining rivojlanganligi bilan belgilanadi. Sanoat shaharlarning vujudga kelishi va
rivojlanishi, urbanizatsiya jarayoni, transport hamda hududiy ishlab chiqarish majmualarining
shakllanishida asosiy omil bo’lib xizmat qiladi.
Iyun, 2025-Yil
369
Mamlakatimiz sanoati milliy iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlaridan bo’lgan paxtachilik,
ipakchilik kabilarning talab-ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida tashkil topdi va rivojlandi.
Iqtisodiy islohotlar amalga oshirilayotgan va bozor munosabatlariga o’ta boorish tufayli
Respublika sanoat tarmoqlari asta-sekin takomillashib, o’zaro bog’langan majmua shaklini
olmoqda. O’zbekiston sanoati respublikada mavjud bo’lgan tabiiy va iqtisodiy boyliklardan, tez
o’sib borayotgan mehnat resurslaridan oqilona foydalanish asosida rivojlanmoqda. Respublikada
yer bag’ridan topilgan va ishga tushirilgan tabiiy gaz, oltin, mis, qo’rg’oshin, rux, volfram, ko’mir
va boshqa boyliklar bu borada ayniqsa katta ahamiyat kasb etmoqda. Asosiy sanoat
mahsulotlarining umumiy hajmida sanoatning ulushi kamaya borib, qayta ishlovchi sanoat hissasi
ortib bormoqda.
O’zbekiston sanoatida yetakchi o’rinni og’ir sanoat egallab kelmoqda. Ma’lumki, sanoat
tarkibiga yoqilg’i-energetika majmuasi, rangli va qora metallurgiya, mashinasozlik majmuasi,
qurilish materiallari sanoati kabilar kiradi.
1-jadval
O’zbekiston sanoatining tarmoqlar tarkibi
Sanoat tarmoqlari
Jamiga nisbatan foiz
Elektr energetika
10,2
Yoqilg’i sanoati
13,3
Rangli metallurgiya
8,9
Qora metallurgiya
1,0
Mashinasozlik va metallni qayta ishlash
11,7
Kimyo- va neft-kimyo sanoati
5,4
Yog’ochsozlik va selyuloza qog’oz sanoati
1,2
Qurilish materiallari sanoati
5,5
Oyna, chinni, fayans buyumlari sanoati
0,3
Yengil sanoat
17,3
Oziq-ovqat sanoati
13,6
Un tortish, yorma-omuxta sanoati
9,0
Boshqa sanoat tarmoqlari
2,6
Jadvalda keltirilgan ma’lumotlarda ko’rinib turibdiki, butun sanoatning qariyb uchdan ikki
qismini og’ir sanoat tashkil etadi. Og’ir sanoat milliy iqtisodiyotning qator tarmoqlarini yangi
texnika va texnologiya bilan ta’minlaydi, transport vositalari va qishloq xo’jaligini tarmoqlarini
qayta qurish negizi bo’lib hisoblanadi. Ammo og’ir sanoat mohiyati va uning tutgan o’rni bu bilan
chegaralanmaydi. U aholining turli-tuman mahsulotlarga bo’lgan talab-ehtiyojini qondirishda,
uning moddiy farovonligini oshirishda ham ahamiyatga ega. Milliy iqtisodiyotning eng muhim
Iyun, 2025-Yil
370
tarmog’i bo’lgan og’ir sanoat yengil, oziq- ovqat sanoatlari va qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini
fundamenti hisoblanadi.
Og’ir sanoat tarmoqlari orasida
elektr energetika sanoati
yetakchi o’rinlardan birini
egallaydi. Hozirgi zamon ishlab chiqarishining bosh omili va asosi aynan elektr energiya sanoatidir.
Milliy va mintaqaviy iqtisodiyotning biron sohasini yoki umuman kundalik hayotimizni bu
tarmoqsiz tasavvur qilish qiyin. Elektr quvvatining asosiy qismi Respublikada qad ko’targan qator
yirik issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi. Bunday stansiyalar jumlasiga Sirdaryo,
Toshkent, Navoiy, Angren, Taxiatosh IES lari kiradi. O’zbekiston energetika sistemasi umumiy
o’rnatilgan quvvati 11,3 mln. kVt. bo’lgan 37 issiqlik va gidravlik elektr stansiyalarida yiliga 55
mlrd. kVt. soatdan ortiq elektr energiyasi ishlab ciqaradi. 1923 yildan Toshkent shahri yaqinida
Bo’zsuv kanalida GES qurilishi boshlandi va u 1926 yil 1 mayda ishga tushdi.
Yoqilg’i sanoati.
Mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy hayotida muhim o’rin tutayotgan
sanoat tarmoqlari qatorida yoqilg’i sanoati alohida mavqega ega. Ushbu tarmoq asosan tabiiy gaz,
neft, ko’mir chiqarishni o’z ichiga oladi. O’zbekiston tabiiy gazning katta zahiralariga ega.
Respublikada gaz qazib olish yildan-yilga ortib bormoqda. Masalan, 1991 yili
O’zbekistonda ishlab chiqarilgan gaz miqdori 41,8 mlrd. m
3
ni tashkil qilgan bo’lsa, 2000 yili bu
ko’rsatkich 56,4 mlrd.m
3
ga yetdi.
Respublikada 159 ta neft- gaz koni ochilgan. Ularning 115 tasi Buxoro-Xiva geologik
provinsiyasida, 27 tasi Farg’ona vodiysi, 10 tasi Surxondaryo, 7 tasi Ustyurtda joylashgan.
Respublika sanoat mahsulotlari umumiy hajmida yoqilg’i-energetika majmui mahsulot hajmi 18,3
% ni tashkil etadi. Sanoatda band bo’lgan ishchi xizmatchilarning 6 % i yoqilg’i sanoati tarmoqlari
hissasiga to’g’ri keladi. Yoqilg’i tarkibi ichida neftning hissasi 8,3 % ni, gazning hissasi 87,3% ni,
ko’mirning hissasi 4,4 % ni tashkil etgan.
Gaz sanoati
. Jarqoq, Setalontepa, Gazli konlari, Ustyurtda Shoxpaxta konlari mavjud
bo’lib, 1972 yilda Muborak gazni qayta ishlash zavodi ishga tushirildi. Qashqadaryoda qad
ko’targan Sho’rtangaz kimyo-majmuasi O’rta Osiyodagi eng yirik korxonalardan hisoblanadi. Bu
ulkan korxona to’laligicha mahalliy xom ashyo asosida ishlaydi va yiliga 3 mln. tonna gazni qayta
ishlab 125 ming tonna polietilen, 140 ming tonnaga yaqin suyultirilgan gaz hamda gazni qayta
ishlashdan hosil bo’ladigan boshqa mahsulotlar ham oladi. Respublikamiz mustaqillikni qo’lga
kiritishi tufayli aholini qulay
yoqilg’i-gaz
bilan ta’minlashda katta o’zgarishlar ro’y berdi. Buning
dalili sifatida aholi zich joylashgan Andijon viloyatining Xo’jaobod shahrida yirik yer osti gaz
ombori qurilganligini aytib o’tish mumkin.
Iyun, 2025-Yil
371
Neft sanoati
. Yoqilg’i sanoatining rivojlanishida neftning tutgan o’rni yil sayin ortib
bormoqda. Yirik neft konlari Chimyon koni, Surxondaryoda Uchqizil, Xovdog’, Farg’onada
Janubiy va Shimoliy Olamushuk, Polvontosh, Andijon konlari kiradi. 1985 yilda Ko’kdumaloq koni
ochildi. Farg’ona neftni qayta ishlash zavodida surkov moylari, yonilg’i ishlab chiqariladi.
Ko’kdumaloq koni ochilgandan so’ng Fransiyaning TEKNEP firmasi bilan hamkorlikda
1993 yildan Qorovulbozor neftni qayta ishlash zavodi qurila boshlandi va u 1995 yilning 19
mayidan mahsulotni bera boshladi. Bu zavodlarda dizel yoqilg’isi, koks, parafin, motor va surkov
moylari, kerosin, bitum, mazut ishlab chiqaradi.
Ko’mir sanoati
. Mamlakat yoqilg’i sanoatida ko’mir ishlab chiqarish ham muhim o’rin
egallaydi. Bu borada Angren qo’ng’ir ko’mir koni va Surxondaryodagi Sharg’un, Boysun ko’mir
konlarining ulushi katta. Angren qo’ng’ir ko’mir koni respublikada chiqarilayotgan jami ko’mirning
97 % ini beradi.
Respublika sanoat tarmoqlari orasida yetakchi o’rinlardan birini
rangli metallurgiya
egallaydi. Sanoatning bu tarmog’i asosan Toshkent viloyatining Angren-Olmaliq tog-kon sanoat
hududida joylashgan. Bu tarmoq asosan 1930 yillardan rivojlandi. Qoramozor mis-qo’rg’oshin-rux
koni, Obirahmat, Burchmulla, Oqtuz, Takob, Ingichka, Qo’ytosh, Langar- rangli metallar, Chodak,
Zarmitan, Marjonbuloq, Kauldi, Kokpatas, Qizilolmalisoy-oltin konlari, Qo’rg’oshinkon,
Oltintopgan qo’rg’oshin-rux, Qalmoqqir-mis konlari mavjud. Mis-qo’rg’oshin-rux ni qayta
ishlovchi Olmaliq kon-metallurgiya kombinati, volfram va molibdenni qayta ishlovchi O’zbekiston
qattiq qotishmalar va o’tga chidamli metallar kombinati Chirchiq shahrida ishlab turibdi. Kombinat
Ingichka konidan qazib olinayotgan- volfram va Qo’ytosh volfram-molibden konlari asosida
ishlaydi. Respublika oltin zahiralari bo’yicha dunyoda 4 chi, qazib olish bo’yicha 7 chi o’rinda
turadi. 1992 yili AQSH ning “Nyumont-mayning” kompaniyasi bilan Muruntov oltin konida qazib
olinayotgan rudalarni qayta ishlash va ulardagi oltinni chiqarib olish maqsadida qo’shma korxona
qurish to’g’risida kelishib olindi. 1995 yili may oyida “Zarafshon-Nyumont” qo’shma korxonasi
bitkazilib ishga tushirildi.
Mamlakatimiz o’zining
qora metallurgiya sanoati
ga ham ega, ammo uning respublika
iqtisodiyotidagi o’rni unchalik katta emas. Bekobod shahrida qurilgan qora metallurgiya kombinati
asosan temir-tersaklarni qayta ishlash orqali mahsulot chiqaradi va mahalliy ehtiyojni to’la
qondirmaydi. Mazkur korxona asosan po’lat, prokat, turli xil trubalar ishlab chiqaradi. Bu korxona
1944 yil 5 martda ishga tushgan.
O’zbekiston sanoatida
mashinasozlik
sanoati o’ziga xos o’rinni egallaydi. Bu sanoat
tarmog’iga mansub bo’lgan korxonalarda xilma-xil mashina va mexanizmlar, asbob-uskunalar
Iyun, 2025-Yil
372
tayyorlanadi. Ular qatorida paxta teruvchi mashinalar, yerga urug’ qadaydigan, to’quv- yigiruv,
sug’orish mashinalari, turli xil stanoklar, televizor va magnitofon kabi raqobatbardosh mahsulotlar
ishlab chiqariladi. Aholisi zich bo’lgan Andijon viloyatining Asaka shahrida Janubiy Koreya bilan
hamkorlikda yengil avtomobillar ishlab chiqaradigan yirik korxona bunyod etildi.
Bu korxona 1996 yildan boshlab birin-ketin “Damas”, “Tiko”, “Neksiya”, “Matiz” rusumli
qulay avtomobillarni chiqara boshladi. Shunday qilib, O’zbekiston jahon miqyosida avtomobillar
chiqarayotgan davlatlarning 28 chisi bo’ldi.
Sanoatning mashinasozlik tarmog’iga Toshkentdagi traktor zavodi, O’zbekiston qishloq
xo’jaligi mashinasozligi, Toshkent qishloq xo’jalik mashinasozlik zavodi, Toshkent agregat zavodi
kabi yirik korxonalar kiradi. Respublikaning boshqa ko’pgina shaharlarida ham mashinasozlik
tarkibiga kiruvchi qator korxonalar ishlab turibdi. Radioelektronika, elektrotexnika korxonalari-
Toshkentda “O’zkabel”, Toshkent radiolampa zavodi (Foton), Chirchiq transformator zavodi,
Mikond-radiodetallar, shisha izolyatorlar ishlab chiqaruvchi zavod. 1982 yildan “Algoritm” EHM
ishlab chiqaradi. “Zenit” zavodi Janubiy Koreyaning “Goldstar” firmasi bilan hamkorlikda
videomagnitofonlar, videopleyrlar, Xitoy bilan hamkorlikda rangli televizorlar ishlab chiqarmoqda.
O’zbekiston poytaxti Toshkentda jahon aviatsiya sanoati andozalari bo’yicha yirik
korxonalardan biri bo’lib hisoblangan V.Chkalov nomli aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi
joylashgan.Bu korxonada ishlab chiqarilayotgan qulay samolyotlar jahonning qator davlatlarida
xizmat qilmoqda.
Kimyo sanoati
ham respublika sanoat tarmoqlari orasida o’ziga munosib o’rin egallaydi.
Neft, tabiiy gaz, ko’mir, oltingugurt, osh tuzi, paxta va kanop chiqindilari busanoatning
xomashyosi bo’lib hisoblanadi. Kimyo sanoatida 750 dan ortiq mahsulot ishlab chiqariladi.
Birinchi korxona- 1932 yilda Sho’rsuvda Farg’ona oltingugurt koni ishga tushdi. Eng yirik
korxona Chirchiq elektro kimyo kombinati 1940 yilda ishga tushgan.
Mineral o’g’itlardan
-
ammofos, ammiak, selitra, karbamid, superfosfat, azotli va fosforli o’g’itlar ishlab chiqaradi.
Asosiy korxonalar- Chirchiq elektro kimyo kombinati, Farg’ona azotli o’g’itlar, Navoiy
azot, Qo’qon superfosfat, Samarqand kimyo zavodi, Olmaliq ammofos birlashmalaridir. Sulfat
kislotasi Olmaliq, Samarqand, Navoiy, Muborak gazni qayta ishlash kompleksida barpo etilgan.
O’simliklarni himoya qilishning
kimyoviy vositalari
(defolyant, gerbisid, fungisidlar)
“Farg’onazot”, “Navoiy elektro kimyo” korxonasida nitron, kotoran, fozalan, va hokazolar ishlab
chiqariladi.
Kimyoviy tolalar va iplar
- Chirchiq elektro kimyo korxonasida kaprolaktam, Farg’ona
kimyoviy tolalar zavodida asetat iplar, Navoiy azotda nitron-akril tolalari, Farg’onazotda selyuloza
asetati ishlab chiqariladi.
Iyun, 2025-Yil
373
Gidroliz korxonalari
- Farg’ona furan birikmalari zavodi, Yangiyo’l biokimyo va Andijon
gidroliz zavodlarida texnik etil spirti, furfurol, furil spirti, katalizatorlar ishlab chiqariladi.
Rezina
mahsulotlari
Angren “O’zbekrezina texnika”, “Toshkent rezina texnika”, zavodlarida shina va
kalishlar ishlab chiqariladi.
Plastmassa va propilen mahsulotlari
- Ohangaronda “Santexlit”, Jizzax plastmassa
quvurlari zavodi,
lak- bo’yoq mahsulotlari
- Toshkent “Rangli lak” firmasi,
ro’zg’or kimyosi
tovarlari
- Olmaliq ro’zg’or kimyosi, Namangan kimyo zavodlarida ishlab chiqariladi.
Keyingi qisqa davr ichida Qizilqum fosforit zavodi, “Kimyotola” ishlab chiqarish
birlashmasi, qator hududlarda –Toshkent, Qashqadaryo, Andijon, Namangan va boshqa viloyatlarda
zamonaviy to’qimachilik va tikuvchilik kombinatlari qurib ishga tushirildi. Andijon, Qo’qon,
Yangiyo’l shaharlaridagi biokimyo zavodlari rekonstruksiya qilindi.
Qurlish materiallari sanoati.
Sement, asbest, devorbop materiallar, noruda qurilish
materiallari, ohak, gips va shunga o’xshash 100 dan ortiq mahsulotlar ishlab chiqaradi. 1913 yilda
Bekobod sement zavodi qurildi. Yiliga 5 mln tonna sement respublikaning 5 ta yirik korxonasida
ishlab chiqariladi. (Bekobod, Navoiy, Angren, Ohangaron, Quvasoy) respublikada 30 dan ortiq
marmar korxonalari bor. Yirik korxonalari- G’azalkent toshga ishlov berish kombinati, Toshkent
toshga ishlov berish kombinati, Nukus granit-marmar zavodi, Nurota marmar zavodlaridir.
Quvasoyda shisha, G’azalkent shisha-oyna zavodlari faoliyat ko’rsatmoqda. Respublikada 11 ta
uysozlik kombinatlari va zavodlari, 300 ga yaqin yig’ma-temir beton zavodlari ishlab turibdi.
Yengil sanoat
. Yengil sanoat O’zbekiston sanoatining rivojlanish darajasi va istiqbollariga
ko’ra eng muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. O’zbekiston yengil sanoatini ikki guruhga bo’lish
mumkin. Birinchi guruhga qishloq xo’jalik mahsulotlarini dastlabki qayta ishlaydigan paxta
tozalash, pillakashlik, qorako’l terisiga, kanop tolasiga ishlov berish jun yuvish kabi tarmoqlar
kiradi. Ikkinchi guruhga aholi va xalq xo’jaligi ehtiyojlari uchun keng iste’mol mollari-
to’qimachilik, ip-gazlama, trikotaj, shoyi gazlama, tikuvchilik, poyabzal, mo’yna, gilam,
shuningdek attorlik mollari, chinni idishlar kabi mahsulotlar ishlab chiqaradigan tarmoqlar kiradi.
O’zbekiston
paxta tozalash
sanoati korxonalari-Asaka, G’ijduvon, Buxoro, Qo’qon,
Yangiyo’l, Qarshi, Zirabuloq, Namangan va Jumadagi paxta tozalash zavodlari eng yirik
zavodlardir.
Qishloq xo’jalik mahsulotlarini qayta ishlovchi yengil sanoat tarmoqlaridan biri-
pillakashlik
sanoatidir. Bu sanoat tarmog’i O’zbekistonda yaxshi rivojlangan. O’zbekistonda
birinchi pillakashlik fabrikasi 1921 yilda Farg’ona shahrida qurildi. Bunday fabrikalar keyinchalik
Samarqand, Marg’ilon, Buxoro, Toshkent, Urganch va Shahrisabzda qurib ishga tushirildi.
Iyun, 2025-Yil
374
O’zbekiston hududida ip va shoyi gazlamalar ishlab chiqarish qadimdan mavjud bo’lgan.
Eng yirik ip-gazlama korxonasi- Toshkent to’qimachilik kombinatidir. Bundan tashqari
Fag’ona va Buxoro to’qimachilik kombinatlari, Andijon, Nukus ip- gazlama kombinatlari, Jizzax
paxta yigiruv fabrikasi va boshqa qator shaharlarda yirik to’qimachilik korxonalari mavjud.
Shoyi
gazlamalar
to’qiydigan korxonalar- Samarqand shoyi to’qish fabrikasi, Marg’ilon pillakashlik
fabrikasi, Qo’qon, Namangan shoyi to’qish fabrikalaridir.
Ko’n poyabzal sanoati
-Toshkent, Samarqand, Qo’qon, Buxoro, Yangiyo’l, Chirchiq,
Andijon, Namangan, Farg’ona fabrikalarida ishlab chiqariladi. Chinni buyumlar ishlab chiqaradigan
yirik korxonalar- Toshkent chinni zavodi, Samarqand chinni zavodi, Quvasoy chinni zavodidir.
Oziq-ovqat sanoati
respublika sanoat mahsulotining 13,6 %ini yetkazib bermoqda.
Respublika oziq-ovqat sanoatida o’simlik moyi, konserva va sharob ishlab chiqarish tarmoqlari eng
yaxshi rivojlangan. Bu tarmoqlar respublikaning o’zida mustahkam xom ashyo bazasi bilan
ta’minlangan va bundan buyon ham mahsulotlarini boshqa davlatlar, iqtisodiy mintaqalarga ko’plab
chiqarish maqsadida yuqori sur’atlarda rivojlantirilmoqda. Hozir O’zbekistondagi deyarli hamma
moy zavodlari ekstraksiya usuliga o’tkazilgan. Guliston, Namangan, Urganch, Farg’ona, Andijon,
Qo’qon, Kattaqo’rg’on, Yangiyo’l va Toshkent moy kombinatlari tarmoqning eng yirik
korxonalaridir.
Oziq-ovqat sanoatining
go’sht va go’sht mahsulotlar
i ishlab chiqarish tarmog’i aholining
kundalik ehtiyoji uchun go’sht, kolbasa, qazi, dudlangan cho’chqa go’shti, kotlet, ragu, mol va qo’y
yog’lari, ilik yog’i va hokazolar tayyorlab beradi.
Yurtimizning
sut sanoati
korxonalarida saryog’, qizitilgan saryog’, pasterlangan sut,
qaymoq, suzma, muzqaymoq, brinza, pishloq va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi.
Qandolat sanoati
zamonaviy qandolat fabrikalari yoki oziq-ovqat sanoatining boshqa
korxonalaridagi maxsus qandolat sexlarini o’z ichiga oladi. O’zbekistonda qandolat sanoatiga
aloqador 60 dan ortiq korxona bor.
2-jadval
O’zbekistonda asosiy sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish
Mahsulotlar
O’lchov
birligi
1994
1997
1999
Elektr quvvati
Mlrd. kVt.s
47,8
46,1
45,4
Neft
Mln.t
5,5
7,9
8,1
Benzin
Ming t
1398
1360
1638
Tabiiy gaz
Mln.m
3
47,2
51,2
55,6
Ko’mir
Mln.t
3,8
2,9
3,0
Iyun, 2025-Yil
375
Po’lat
Ming t
364
379
355,6
Traktorlar
Dona
1684
2852
1707
Paxta terish mashinalari
Dona
651
1049
278
Yengil avtomobillar
Ming dona
-
64,9
58,8
Videomagnitofonlar
Ming dona
23,9
140,6
6,7
Televizorlar
Ming dona
50,7
268,4
50,3
Kimyo tolasi
T
12490
7299
11472
Mineral o’g’itlar
Ming t
811
954,4
876,2
Sement
Mln.t
4,8
3,4
3,3
Paxta tolasi
Ming t
1384,8
1125
1018,0
Ip-gazlama
Mln.m
3
480
424,9
303,5
Poyafzal
Mln.juft
27823
5540
3870
Un
Ming t
2941,7
1727,1
1848,1
Guruch
Ming t
240,1
128,8
138,6
O’simlik yog’i
Ming t
359,7
276,4
227,6
Zaminning biror-bir burchagida qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanmaydigan mamlakat
bo’lmasa kerak. Respublikamiz uchun qishloq xo’jaligi milliy iqtisodiyotning ustivor
yo’nalishlaridan biridir. U mamlakatda ishlab chiqarilayotgan mahsulotning deyarli uchdan bir
qismini beradi. Qishloq xo’jaligi aholini turli-tuman noz-ne’matlar, sanoat tarmoqlarini esa
xomashyo bilan ta’minlab turadi.
Mustaqillik yillarida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar tufayli qishloq xo’jaligida
foydalanib kelinayotgan yer va mulklar qayta taqsimlandi, ijtimoiy va tarkibiy o’zgarishlar ro’y
berdi. Qishloqlarda shirkatlardan tashqari xo’jalik yuritishning yangi shakllari-ijara xo’jaliklari,
fermerlar, har xil turdagi hissadorlik jamiyatlari faoliyat ko’rsatmoqda.
Shu bilan birga xo’jaliklararo korxonalar, tashkilotlar hamda ilmiy-tadqiqot tashkilotlari
tasarrufidagi yordamchi xo’jaliklar ham mavjud. Qishloq joylarida amalga oshirilayotgan iqtisodiy
islohotlar, bu sohada tadbiq qilinayotgan agrotexnologiya va texnika, seleksiya va urug’chilik
sohasida jahon miqyosida qo’lga kiritilgan tajriba, dehqonchilik madaniyatidan unumli foydalanish
asosida arzigulik yutuqlarga erishilmoqda.
O’zbekistonda ish bilan band aholining 36 foizidan ortiqrog’i qishloq xo’jaligi sohasiga
to’g’ri keladi. Tabiiy sharoiti, iqlimi o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lgan O’zbekiston sharoitida
qishloq xo’jalik tarmoqlari va eng avvalo, uning yetakchi tarmog’I paxtachilik sun’iy sug’orishga
asoslangan. Respublika qishloq xo’jaligida paxtachilik bilan birga sholikorlik, bog’dorchilik,
uzumchilik kabi tarmoqlar ham rivoj topgan. Texnika ekinlaridan kanop va jut ham yetishtiriladi.
Iyun, 2025-Yil
376
Bu ekinlar Toshkent viloyatida ekiladi. Samarqand viloyatidagi urgut tumani yuqori sifatli
tamaki yetishtirishga ixtisoslashgan. Tamaki qishloq xo’jaligining yuqori daromadli mahsuloti
bo’lib hisoblanadi.
Mamlakatning deyarli barcha hududlarida g’alla ekinlari asosan, bug’doy yetishtiriladi.
Yaqin yillargacha respublika g’alla mahsulotlari bilan o’zini to’la ta’minlay ololmas edi.
Endilikda samarali agrar siyosatni amalga oshirish tufayli, O’zbekistonda g’alla
mustaqilligiga erishildi. Respublika g’allachiligida sholikorlik ham muhim o’rin tutadi. Sholikorlik
asosan Qoraqalpog’iston Respublikasi va Xorazm viloyatida rivojlangan.
O’zbekistonda chorvachilik, ayniqsa uning asosiy tarmog’i bo’lgan qo’ychilik muhim o’rin
tutadi. Qo’ychlikda esa qorako’lchilik o’ziga xos mavqega ega. Buxoro, Qashqadaryo,
Surxondaryo, Samarqand, Jizzax viloyatlari va Qoraqalpog’iston respublikasi bu borada asosiy
hududlar hisoblanadi. Qishloq xo’jaligining qadimiy va istiqbolli tarmoqlaridan biri bo’lgan
pillachilik ham mamlakatimiz iqtisodiyotida katta o’rin tutadi. O’zbekiston jon boshiga pilla
yertkazish bo’yicha jahonda birinchi, umumiy hajmi bo’yicha beshinchi o’rinda turadi.
Iqtisodiyotning bozor munosabatlariga o’tish sharoitida respublikada vujudga kelayotgan
fermer xo’jaliklar safini kengaytirish bilan bog’liq bo’lgan chora-tadbirlarni kuchaytirish borasida
ish olib borilmoqda. Hozir mamlakatda bunday xo’jaliklar soni 215 mingdan ortib ketdi. 2007 yilda
yetishtirilgan paxtaning 99 foizi, g’allaning 87 foizini fermer xo’jaliklari yetishtirib berdi.
Qishloq xo’jaligida yetishtirilgan mahsulotlarning 94 foizi fermer xo’jaliklari hissasiga
to’g’ri kelmoqda. Shuningdek, Respublika qishloq xo’jaligida 200 dan ziyod agrofirma faoliyat
ko’rsatmoqdi. Qishloq xo’jaligida jami 2007 yilda 3650 ming tonna paxta, 6250 ming tonna g’alla
yetishtirildi.
Qishloq xo’jaligi to’g’risida yuqorida keltirilgan fikrlar bu sohaning keng termoqli
ekanligidan dalolat beradi. Shu bilan birga qishloq xo’jaligi oldida qator muammolar ham mavjud.
Ularni hal etish mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotida katta ahamiyatga ega. Ushbu muammolar
jumlasiga sug’oriladigan yerlar unumdorligini oshirish, suvdan tejamkorlik bilan foydalanish,
o’simliklarda uchraydigan kasalliklar va zararkunandalarga qarshi kurashni kuchaytirish kabilar
kiradi. Ayni vaqtda qishloq joylarda mehnat resurslaridan samarali foydalanish, qishloq sanoati va
Respublika agrar siyosati doirasida dolzarb masaladir.
REFERENCES
1.
G.R.Asanov., M.Nabixonov., I.Safarov “O’zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy jo’g’rofiyasi”
T 1994 y.
Iyun, 2025-Yil
377
2.
E.Nabiyev., A.Qayumov “O’zbekistonning iqtisodiy salohiyati” T 2000 y.
3.
A.S.Soliyev., L.Qarshiboyeva “Iqtisodiy geografiyaning nazariy va amaliy masalalari” –T
1999 y.
4.
A.S.Soliyev va boshqalar “Mintaqaviy iqtisodiyot” T., 2003 y.
5.
N.To’qliyev “O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti” –T 1998 y.
6.
M.R.Plоtкin. «Osnovi promishlennogo proizvodstva». M. Izd. «Visshaya shkola»-1977.
7.
SH.Isrаilоv. «Sаnоаtning eng muhim tаrmоqlаri tехnоlоgiyasi аsоslаri». T. «O’qituvchi»-
1978.
8.
V.P.Mакsакоvsкiy. «Gеоgrаfiya mirа». M. Izd. «Prоsvеshеniе»-1990.
9.
B.Mirtursunоv. «Sаnоаt, qishlоq хo’jаligi vа trаnspоrt аsоslаri» T.-2001, T.-200I (Mа’ruzа
mаtni), T. -2002.
10.
S.Gоnchаrоv, S.Niкоlаеv. «Sоvrеmеnnаya bumаgа» J. «Yuniy tехniк» M.-I978.
11.
I.V.Mаtоshко. «Jiznеnniyе rеsursi zеmli». Minsк. Izd. «Urоjаy»-1990.
