ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
643
O’ZBEKISTON VILOYATLARIDAGI QISHLOQ XO’JALIGI SEKTORIDA IJTIMOIY
VA IQTISODIY O’ZGARISHLARNI BAHOLASH
Rashidov Malik Shavkat o’g’li
O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi
Biznesni boshqarish (Master of Business Administration - MBA)
(General) mutaxassisligi sirtqi ta’lim shakli 2-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15072634
Annotatsiya. Ushbu ilmiy maqolada O’zbekiston viloyatlaridagi qishloq xo’jaligi
sektorida amalga oshirilgan islohotlar va ularning ijtimoiy va iqtisodiy ta’siri tahlil qilinadi.
Qishloq xo’jaligi sektorining modernizatsiyasi, texnologik yangilanishlar, aholi bandligini
oshirish va iqtisodiy o’sishga ta’sirini o’rganish orqali viloyatlarda yuz berayotgan o’zgarishlar
baholanadi. Biroq, texnologik rivojlanishning yetishmasligi va infratuzilma muammolari kabi
qiyinchiliklar ham mavjudligi ko’rsatilgan. Ushbu maqola qishloq xo’jaligi sektoridagi
kelajakdagi islohotlar va istiqbolli strategiyalarni ishlab chiqishda asos bo’lishi mumkin.
Kalit so’zlar: O’zbekiston, qishloq xo’jaligi, ijtimoiy o’zgarishlar, iqtisodiy o’zgarishlar,
viloyatlar, modernizatsiya, mahsulot ishlab chiqarish, texnologik yangilanish, aholi bandligi,
eksport.
ASSESSMENT OF SOCIAL AND ECONOMIC CHANGES IN THE AGRICULTURAL
SECTOR IN THE REGIONS OF UZBEKISTAN
Abstract. This scientific article analyzes the reforms implemented in the agricultural sector
in the regions of Uzbekistan and their social and economic impact. The changes taking place in
the regions are assessed by studying the modernization of the agricultural sector, technological
innovations, increasing employment and studying their impact on economic growth. However, it
is shown that there are also difficulties, such as insufficient technological development and
infrastructure problems. This article can serve as a basis for developing future reforms and
promising strategies in the agricultural sector.
Keywords: Uzbekistan, agriculture, social changes, economic changes, regions,
modernization, production, technological innovation, employment, export.
ОЦЕНКА СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИХ ИЗМЕНЕНИЙ В АГРАРНОМ
СЕКТОРЕ РЕГИОНОВ УЗБЕКИСТАНА
Аннотация. В данной научной статье анализируются реформы, проводимые в
аграрном секторе в регионах Узбекистана, и их социально-экономическое воздействие.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
644
Оцениваются изменения, происходящие в регионах, путем изучения модернизации
аграрного сектора, технологических инноваций, роста занятости и их влияния на
экономический рост. Однако было показано, что существуют и такие проблемы, как
отсутствие технологического развития и проблемы с инфраструктурой. Данная статья
может послужить основой для разработки будущих реформ и перспективных стратегий
в аграрном секторе.
Ключевые слова: Узбекистан, сельское хозяйство, социальные изменения,
экономические изменения, регионы, модернизация, производство, технологические
инновации, занятость, экспорт.
Kirish
O’zbekistonning qishloq xo’jaligi sektori mamlakatning iqtisodiy rivojlanishida muhim
o’rin tutadi. Bu sektor nafaqat iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda, balki aholi bandligini
oshirishda va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega. O’zbekistonning
turli viloyatlarida qishloq xo’jaligi tarmoqlarida yuz berayotgan ijtimoiy va iqtisodiy
o’zgarishlarni baholash, bu o’zgarishlarning ijtimoiy hayotga qanday ta’sir ko’rsatishini va
iqtisodiy rivojlanishga qanday ta’sir o’rnatganligini aniqlash zarurdir. Ushbu maqolada
O’zbekistonning viloyatlaridagi qishloq xo’jaligi sohasida amalga oshirilgan islohotlar va ularning
ijtimoiy-ijtimoiy-iqtisodiy natijalarini tahlil qilishga harakat qilinadi.
Bilamizki, bozor iqtisodiyoti sharoitida ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligini oshirish
ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirishni yanada takomillashtirishni, respublika va ma’muriy-
hududiy birliklar xalq xo’jaligining barcha tarmoqlarini ixtisoslashtirish hamda majmuali
taraqqiyotni ta’minlashni, mehnat resurslaridan, shuningdek, tabiiy boyliklaridan oqilona
foydalanishni, hududiy rejalashtirish hamda xalq xo’jaligini boshqarish, tarmoq tamoyilining
oqilona uyg’unlashuvini talab etadi. Mazkur muammolarning ijobiy hal etilishi ishlab chiqarishni
hududiy oqilona tashkil etish va joylashuvini yaxshilashga, ijtimoiy, mehnat hamda tabiiy
resursladridan yanada to’laroq foydalanishga, qishloq xo’jalik ishlab chiqarish tarmoq tarkibini
takomillashtirishga, takror ishlab chiqarishni yuqori darajasini ta’minlashga imkon yaratadi.
Qishloq xo’jalik ishlab chiqarishni oqilona joylashtirish va ixtisoslashtirish yer, mehnat
resurslari, asosiy hamda aylanma fondlardan samarali foydalanish imkoniyatini berish bilan bir
qatorda ijtimoiy mehnat samaradorligini, yalpi mahsulot hajmining ortishini va shuningdek
qishloq xo’jalik ishlab chiqarishining o’sish sur’atlarini jadallashtirishni ta’minlaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
645
Mustaqillik va bozor iqtisodiyoti sharoitida dehqonchilik hamda chorvachilik tarmoqlarini
oqilona joylashtirish, ixtisoslashuvini takomillashtirish ilmiy asoslangan amaliy ko’rsatmalar
ishlab chiqarishni tarixiy zarurat sifatida ilgari surdi. Bu esa qishloq xo’jaligida istiqbolli
yo’nalishini aniqlashda, uning ishlab chiqaruvchanlik xususiyatini yanada belgilab beruvchi
almashlab ekish usullarini joriy etishda, maydon birligidan hosil qilinadigan ekologik jihatdan toza
mahsulot miqdorini oshirishda muhim o’rin tutadi.
Ma’lumki ishlab chiqarishni hududiy tashkil etishning umumiy qonuniyatlari
quyidagilardan iborat:
-iqtisodiy rayonlar tabiiy va mehnat resurslarini maksimal darajada ishlab chiqarishga jalb
etish;
-xom ashyoni ishlab chiqarishda, qayta ishlash hamda tayyor mahsulotni qayta ishlashda
mehnatni har tomonlama iqtisod qilish;
-iqtisodiy rayonlarning majmuali taraqqiyotini va ularning to’g’ri ixtisoslashuvini
ta’minlash;
-ayrim rayonlarning iqtisodiy qoloqligini bartaraf etish;
-mamlakat mudofaa qobiliyatini mustahkamlash;
Ilmiy texnika inqilobigina qishloq xo’jalik ishlab chiqarishini intensivlash jarayoniga hal
etuvchi ta’sir ko’rsatishi mumkin. Qishloq xo’jalik ishlab chiqarishining bironta tarmog’i ham
ilmiy
tadqiqotlardan
tashqarida
rivojlana
olmaydi,
qishloq
xo’jalik taraqqiyotiga
ko’maklashadigan bironta tadbir ham ilmiy tadqiqotlardan chetda qolmaydi. Bu gap texnika,
mexanika, iqtisod, seleksiya va qishloq xo’jaligi bilan an’anaviy aloqada bo’lgan boshqa
sohalargina emas, balki fandagi yangi yo’nalishlarga ham taalluqlidir. Xususan, xo’jalikka fan-
texnika yutuqlarini joriy etibgina qolmay, foydalaniladigan har gektar yerdan barqaror va doimo
ortib boradigan hosil olish, shuningdek, butun bir tadbirlar majmuasini amalga oshirsa bo’ladi.
Qishloq xo’jaligida fan-texnika taraqqiyoti ishlab chiqarish jarayonlarining barcha
elementlarini sifat jihatdan takomillashtirishni talab etadi. Dehqonchilikning barcha tarmoqlarini,
chorvachilikni kompleks mexanizatsiyalashtirish, dehqonchilik va chorvachilikka ilg’or
texnologiyani joriy etish, xo’jalik jihatdan qimmatli, foydali sifatlarga ega bo’lgan yangi nav
o’simliklar va mol zotlarini yaratish ham shu jumlaga kiradi.
Ma’lumki, iqtisodiyot tarmoqlari ichida eng qadimiysi qishloq xo’jaligidir. Uning
evolyutsion rivojlanishi hududiy tashkil qilish shakllarining murakkablashib borishi va
takomillashuvi bilan birga sodir bo’ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
646
Qishloq xo’jalik tarmoqlari-dehqonchilik va chorvachilikning ma’lum hududda
joylashtirilishi yoki shtandorti dastlab nemis iqtisodchisi Iogann Genrix fon Tyunen tomonidan
1826-yilda ishlab chiqilgan.
Ta’kidlash joizki, aynan ana shu olim iqtisodiyot nazariyasida birinchi bo’lib ishlab
chiqarishning hududiy jihatiga e’tibor qaratdi, hududiy iqtisodiyot ta’limotiga qo’l urdi, iqtisodiy
makon tushunchasini fanga kiritdi. U iqtisodiyotni hududiy tashkil etish masalalariga majmuali,
tizimli yondashdi, qishloq xo’jaligi tarmoqlari joylashuvining qonuniyatlarini ochib berdi.
I.Tyunen o’zining ilmiy g’oyasini abstrakt holatda, alohida, boshqa mamlakatlar bilan
bog’liq bo’lmagan, ajralib turgan davlat misolida yaratdi. Uning faraz qilishicha, bu mamlakatda
atigi bitta shahar mavjud bo’lib, u qishloq xo’jalik mahsulotlarini iste’mol qiluvchi yagona bozor
yoki markaz vazifasini o’taydi. Mazkur shahar atrofida qishloq xo’jalik mahsulotlarini yetishtirish
asosan transport xarajati, mahsulot vazni, uning sifatini buzilmasligi va keltirish masofasi
belgilaydi. Aynan ana shu transport omili, uning iqtisodiy jihatlari qishloq xo’jalik tarmoqlarini
shahardan uzoq yoki yaqin masofada joylashuv tizimini shakllantirdi. Agar mahsulot yetishtirish
va uni markazga keltirish qancha arzon bo’lsa, u shuncha yaqin masofada, aks holda uzoqroqda
joylashadi.
Yuqoridagi tartibda qishloq xo’jaligini joylashtirish shahar atrofida o’ziga xos aylanalarni
hosil qiladiki, ular ilmiy adabiyotlarda “Tyunen xalqalari” nomi bilan mashhur. Masalan, bu
xalqaning eng birinchisi yuqori darajada unumdor shahar atrofi xo’jaligidan iborat bo’lib, undan
keyingi xalqa o’rmon xo’jaligi, uchinchisi-meva va urug’chilikdan tashkil topadi. Jami Tyunen 6
xalqa belgilagan; ular, yuqoridagilardan tashqari, turli yo’nalishdagi chorvachilikni ham o’z ichiga
oladi.
Albatta, I.Tyunen g’oyasi ma’lum darajada abstrakdir. Chunki, hech qanday davlat,
ayniqsa iqtisodiyotning hozirgi globallashuv va boynalminallashuv jarayonida jahon xo’jaligi
tizimidan ajralgan holda, alohida rivojlana olmaydi. Qolaversa bu mamlakatda odatda bir emas,
bir necha shahar mavjud bo’ladi. Biroq shunga qaramasdan maullifning ushbu ta’limoti o’zining
nazariy ahamiyatini, xususan bozor iqtisodiyoti sharoitida saqlab qolgan.
Chindan ham shahar atrofi qishloq xo’jaligi hozirgi kungacha xalqasimon tashkil etiladi:
eng yaqin joyda sabzavot, karam, kartoshka, undan uzoqroqda sut chorvachiligi, donchilik,
parrandachilik, bog’dorchilik va uzumchilik, go’sht-jun chorvachiligi ma’lum tartibda joylashadi.
Bunday hududiy agrotizimning vujudga kelishida transport, bozor omili, mahsulotning
arzonligi va xaridorgirligi, sifatining buzulmasligi katta ahamiyatga ega.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
647
Shu bilan birga keyingi yillarda transport infrastrukturasining takomillashuvi, iste’molning
xususiylashuvi, “yashil inqilob” qishloq xo’jaligining mexanizatsiyalashuvi, sanoatning qishloq
joylarga kirib borishi kabi yangiliklar, agrobiznes, ya’ni qishloq xojaligini qayta ishlash sanoati
bilan uyg’unlashtirish, birlashtirish bu sohaning hududiy tashkil etishga ancha o’zgartirishlar
kiritdi. Bundan tashqari, yuqorida qishloq xo’jaligi tarmog’ining faqat bir funksiyasiga, ya’ni
uning aholini oziq-ovqatga bo’lgan ehtiyojini qondirish tomoniga ko’proq e’tibor qaratildi, xolos.
Agar shu nuqtai nazardan yondoshadigan bo’lsak, rus olimi K.I.Ivanovning “geografik
konveyr” g’oyasi ham ma’lum mamalakatning yirik markazlarini yil davomida uning turli
hududlaridan qishloq xo’jaligi, ayniqsa “shaharbop” mahsulotlar pomidor, bodring, karam,
ko’katlar bilan ta’minlab turishdan iborat. Darhaqiqat, oxirgi yillarda Toshkent bozorlarida
yuqoridagi mahsulotlar yilning to’rt faslida ham mavjud.
Qishloq xo’jaligi iqtisodiyotini oshirishda mehnat resurslari va mutaxassislarning ko’p-
ozligiga bog’liqdir. Masalan, o’rtacha 1sentnerdan qishloq xo’jaligi mahsulotini yetishtirishda 1,2
ishchi kuchi sarflansa, kartoshka uchun 2,8, paxta uchun 3,5, qand lavlagi uchun 1,3, poliz ekini
uchun 7,1, sut boyligi uchun 9,0, ming dona tuxum uchun 21,0, sifatli jun uchun 260 ishchi kuchi
sarflanadi.
Qishloq xo’jaligida yetishtirilgan mahsulotlarni o’z navbatida sifatli qilib iste’molchilarga
yetkazib berishda qulay transport tizimining hissasi beqiyos bo’lsa, tayyor mahsulotlarni aholiga,
korxonalarga tarqatishda savdo xodimlarining ham muhim va iqtisodiy ahamiyatga egadir.
Yuqoridagi omillar tufayli, qishloq xo’jaligi tarmoqlarini to’g’ri joylashtirish hamda
rivojida ta’sir etadigan omillarning ayrimlari quyidagi jadvalda keltirilgan.
1-jadval
№
Tabiiy sharoitning ta’siri
Iqtisodiy sharoitning ta’siri
1
Yerdan foydalanish madaniyati
Birlamchi va ikkilamchi boyliklardan unumli
foydalanishga qaratiladi.
2
Qishloq xo’jaligini sifatli suv bilan
ta’minlash madaniyati
Texnik yutuqlar ishtiroki ortib borishi uchun zarur
sharoitlar yaratiladi.
3
Mavjud iqlimiy boyliklardan
oqilona foydalanish
Yirik shahar atrofida ochiq va yopq usulda qishloq
xo’jaligi mahsulotlarining ko’plab yetishtirishda
doimiylikka erishish uchun sharoit yaratiladi.
4
Ekologik muammolarni oldini
olish, qishloq xo’jaligi xodimlari
Qishloq xo’jaligi suv, tuproq, o’simlik, hamda
birlamchi va ikkilamchi mahsulotlarda
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
648
oldida turgan dolzarb muammo
hisoblanadi
ximiyalashtirish o’rnida biotexnologiyani joriy
qilish choralari izlab topilishining muammolari:
1.
Yirik omborlarda mahsulotni saqlash
2.
savdo, sotiqda, qishloq xo’jaligi boyligini
chiqindisiz ishlashni ta’minlash.
3.
Xulosada qo’shimcha ishchi o’rinlarini
kengaytirishga yo’l ochiladi.
Ma’lumki, qishloq xo’jaligining ikkinchi muhim funksiyasi qayta ishlash sanoatini xom-
ashyo bilan ta’minlashdir. Bu sanoat tarmog’ining tarixan vujudga kelishi aholi sonining ko’payib
borishi va uning ehtiyojlarini oziq-ovqat, kiyim-kechak faqat tabiiy mahsulotlar bilan ta’minlay
olmaslikka bog’liq. O’z navbatida qayta ishlash sanoati mahsulotlarini ko’p va sifatli ishlab
chiqarish imkoniyatiga ega.
Demak, qishloq xo’jalik ishlab chiqarishni ilmiy asoslangan holda oqilona tashkil etish
ixtisoslashuvini takomillashtirish qator muhim sotsial–iqtisodiy vazifalarni hal etish
imkoniyatlarini beradi.
Bu birinchidan, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, tabiiy, iqtisodiy, mehnat
resurslaridan va xo’jalik bo’g’inlarining ichki imkoniyatlaridan to’la foydalanish imkoniyatni
yuzaga keltiradi. Ikkinchidan esa, qishloq xo’jalik ishlab chiqarishining hududiy tashkil etilishini
va ixtisoslashuvini takomillashtirish oziq-ovqat muammosini hal etishga, umumiy salohiyatning
o’sishiga olib keladi.
Xulosa
O’zbekistonda qishloq xo’jaligi sektoridagi islohotlar va iqtisodiy o’zgarishlar ijtimoiy va
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Viloyatlarda yuz berayotgan
o’zgarishlar, ish o’rinlari yaratish, mahsulot ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va eksport
imkoniyatlarini kengaytirish kabi ijobiy natijalarni ko’rsatmoqda.
Biroq, ba’zi hududlarda texnologik rivojlanishning yetarli darajada bo’lmasligi,
infratuzilma va malakali ishchi kuchi etishmasligi kabi muammolar mavjud. Bu muammolarni hal
etish uchun yanada keng qamrovli islohotlar va strategiyalar zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
649
REFERENCES
1.
I.A.Karimov “O’zbekiston XXI asrga intilmoqda” T., “O’zbekiston” 1999 y
2.
I.A.Karimov “O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari
va taraqqiyot kafolatlari” –T., “O’zbekiston” 1997 y.
3.
G.R.Asanov., M.Nabixonov., I.Safarov “O’zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy
jo’g’rofiyasi” T 1994 y.
4.
E.Nabiyev., A.Qayumov “O’zbekistonning iqtisodiy salohiyati” T 2000 y.
5.
A.S.Soliyev., L.Qarshiboyeva “Iqtisodiy geografiyaning nazariy va amaliy masalalari” –T
1999 y.
6.
A.S.Soliyev va boshqalar “Mintaqaviy iqtisodiyot” T., 2003 y.
7.
N.To’qliyev “O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti” –T 1998 y.
8.
M.R.Plоtкin. «Osnovi promishlennogo proizvodstva». M. Izd. «Visshaya shkola»-1977.
9.
SH.Isrаilоv. «Sаnоаtning eng muhim tаrmоqlаri tехnоlоgiyasi аsоslаri». T. «O’qituvchi»-
1978.
10.
V.P.Mакsакоvsкiy. «Gеоgrаfiya mirа». M. Izd. «Prоsvеshеniе»-1990.
11.
B.Mirtursunоv. «Sаnоаt, qishlоq хo’jаligi vа trаnspоrt аsоslаri» T.-2001, T.-200I (Mа’ruzа
mаtni), T. -2002.
12.
S.Gоnchаrоv, S.Niкоlаеv. «Sоvrеmеnnаya bumаgа» J. «Yuniy tехniк» M.-I978.
13.
I.V.Mаtоshко. «Jiznеnniyе rеsursi zеmli». Minsк. Izd. «Urоjаy»-1990.
14.
N.V.Аlisеv. «Хimiya i gеоgrаfiya». M. Izd. «Znаniе»-1970....S
15.
V.V.Кuliкоv. «Jаdаllаshtirish strаtеgiyasi» T. 1990.
16.
Х.Vахоbоv. «Iqtisоdiy gеоgrаfiya аsоslаri». T. «O’qituvchi»-2001.
