1199
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
O’ZBEKISTON VILOYATLARIDAGI QISHLOQ XO’JALIGI SEKTORIDA IJTIMOIY
VA IQTISODIY O’ZGARISHLAR
Rashidov Malik Shavkat o’g’li
O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi
Biznesni boshqarish (Master of Business Administration - MBA)
(General) mutaxassisligi sirtqi ta’lim shakli 2-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15072685
Annotatsiya. Ushbu maqolada O’zbekiston viloyatlaridagi qishloq xo’jaligi sektoridagi
ijtimoiy va iqtisodiy o’zgarishlar tahlil qilinadi. Viloyatlar misolida, mahsulot ishlab chiqarish
va eksportdagi o’zgarishlar, iqtisodiy o’sish va investitsiyalarni jalb qilish bo’yicha amalga
oshirilgan chora-tadbirlar tahlil etiladi. Biroq, ayrim hududlarda texnologik rivojlanishning
pastligi, infratuzilma muammolari va malakali ishchi kuchi yetishmasligi kabi muammolar
mavjud. Ushbu maqola, qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish va iqtisodiy o’sishni ta’minlash
uchun kelajakdagi islohotlar va strategiyalarni ishlab chiqishda yordam beradi.
Kalit so’zlar: O’zbekiston, viloyatlar, qishloq xo’jaligi, iqtisodiy o’zgarishlar, ijtimoiy
o’zgarishlar, modernizatsiya, mahsulot ishlab chiqarish, eksport, investitsiyalar, qishloq
infratuzilmasi, texnologik yangilanish.
SOCIAL AND ECONOMIC CHANGES IN THE AGRICULTURAL SECTOR IN THE
REGIONS OF UZBEKISTAN
Abstract. This article analyzes social and economic changes in the agricultural sector in
the regions of Uzbekistan. On the example of the regions, changes in production and exports,
economic growth and measures taken to attract investments are analyzed. However, in some
regions there are problems such as low technological development, infrastructure problems and
a shortage of qualified labor. This article will help in developing future reforms and strategies to
modernize agriculture and ensure economic growth.
Keywords: Uzbekistan, regions, agriculture, economic changes, social changes,
modernization, production, exports, investments, rural infrastructure, technological innovation.
СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ В АГРАРНОМ СЕКТОРЕ
РЕГИОНОВ УЗБЕКИСТАНА
Аннотация. В статье анализируются социальные и экономические изменения в
аграрном секторе регионов Узбекистана. На примере регионов анализируются изменения
в производстве и экспорте, экономический рост, принимаемые меры по привлечению
инвестиций. Однако некоторые регионы сталкиваются с такими проблемами, как низкий
уровень технологического развития, проблемы с инфраструктурой и нехватка
квалифицированной рабочей силы. Эта статья поможет разработать будущие
1200
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
реформы и стратегии по модернизации сельского хозяйства и обеспечению
экономического роста.
Ключевые слова: Узбекистан, регионы, сельское хозяйство, экономические
изменения, социальные изменения, модернизация, производство, экспорт, инвестиции,
сельская инфраструктура, технологические инновации.
Kirish
O’zbekiston iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri bo’lmish qishloq xo’jaligi
sohasining viloyatlar darajasida rivojlanishi, mamlakatning umumiy iqtisodiy barqarorligi va
aholi farovonligiga katta ta’sir ko’rsatadi. Qishloq xo’jaligi sektori nafaqat oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlash, balki ish o’rinlarini yaratish va mamlakat iqtisodiyotini diversifikatsiya
qilishda ham muhim rol o’ynaydi. O’zbekistonda qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish va
rivojlantirish borasida bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, viloyatlar
o’rtasida qishloq xo’jaligini rivojlantirishda turlicha ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlar mavjud.
Ushbu maqolada O’zbekistonning turli viloyatlaridagi qishloq xo’jaligi sektoridagi
ijtimoiy va iqtisodiy o’zgarishlar baholanadi va bu o’zgarishlarning mamlakat rivojiga ta’siri
tahlil qilinadi.
Mamlakatimiz iqtisodiyoti ko’p tarmoqli hududiy ishlab chiqarish majmuidan iborat
bo’lib, uning poydevorini ixtisoslashgan tarmoqlar tashkil etadi. Yoqilg’i, mashinasozlik, rangli
va qora metallurgiya, kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati kabilar ana shunday makroiqtisodiy
tarmoqlar turlariga kiradi.
O’zbekiston O’rta Osiyo davlatlari orasida iqtisodiy taraqqiyot uchun zarur bo’lgan
imkoniyatlar mavjudligi jihatidan ajralib turadi. Eng avvalo tabiiy-geografik sharoitning
qulayligi, zaminimizda Mendeleev davriy jadvalining deyarli barcha elementlarining
topilganligi, serunum yerlarimiz borligi va ayniqsa xalqimizning mehnatsevarligi milliy
iqtisodiyotning tarmoqlarini rivoj topishiga olib keldi.
Respublikamiz iqtisodiyoti o’zining ma’lum tarixiga ega. Sobiq SSSR mavjudligida
hayotning barcha jabhalari, shu jumladan iqtisodiy hayot markaz tomonidan “tartibga” solinib
turilar edi. Respublika uchun dolzarb bo’lgan muammo-masalalarni o’z erki bilan hal etish
huquqidan mahrum edi. Qator asosiy boyliklarimiz, jumladan oltin, paxta kabilarning taqdiri
markaz ixtiyorida bo’lgan. O’sha davrda mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida
nomutanosiblik vujudga keldi.
Mamlakatimiz mustaqillikka erishishi tufayli yuqorida aytib o’tilgan kamchilik-
nuqsonlarni tugatish borasida muhim chora-tadbirlar amalgam oshirildi. Hayotimizning barcha
jabhalarida, shu jumladan iqtisodiyotda katta ijobiy o’zgarishlar ro’y berdi.
1201
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Ma’lumki, bozor iqtisodsiyotiga o’tish jarayoni turli mamlakatlarda umumiy qonuniyatlar
negizida ro’y beradi va asta-sekin rivojlanib boradi. Shu bilan birga bunday mamlakatlarning har
biri bu borada o’ziga xos ayrim xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlar xo’jalik tarkibi va yo’nalishi,
mamlakatning geografik o’rni, tabiiy-iqlim sharoitlari, mavjud tabiiy boyliklari, milliy-urf
odatlar, aholi an’analari bilan belgilanadi. Aytib o’tilgan ana shu omillar e’tiborga olinib
Respublikamizda bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos modeli shakllantirilgan. Ushbu
modelning eng asosiy tomonlari mamlakatimiz Prezidenti asarlari va farmonlarida, davlat
tomonidan qabul qilingan qonunlar, hukumat qarorlarida o’z aksini topgan.
Bozor iqtisodiyoti talablari asosida Respublikada o’rta va kichik biznes faoliyati,
tadbirkorlik, ishbilarmonlik keng tus olmoqda, mulkchilikning turli shakllari vujudga kelmoqda,
ishlab chiqarishda davlat tasarrufidagi faoliyatlar doirasi toraya borib nodavlat sohasi keng
rivojlanmoqda. O’zbekiston iqtisodiy islohotlarni amalga oshirilishi ustivor masalalarni hal etish,
ishlab chiqarishda tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish, makroiqtisodiy barqarorlikka erishish
hamda aholi farovonligini ko’tarish borasida zarur sharoitlar yaratish imkonini bermoqda.
Har qanday mamlakat iqtisodiyotining salohiyati, avvalo, uning tarkibidagi sanoat ishlab
chiqarishining rivojlanganligi bilan belgilanadi. Sanoat shaharlarning vujudga kelishi va
rivojlanishi, urbanizatsiya jarayoni, transport hamda hududiy ishlab chiqarish majmualarining
shakllanishida asosiy omil bo’lib xizmat qiladi.
Mamlakatimiz sanoati milliy iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlaridan bo’lgan paxtachilik,
ipakchilik kabilarning talab-ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida tashkil topdi va rivojlandi.
Iqtisodiy islohotlar amalga oshirilayotgan va bozor munosabatlariga o’ta boorish tufayli
Respublika sanoat tarmoqlari asta-sekin takomillashib, o’zaro bog’langan majmua shaklini
olmoqda. O’zbekiston sanoati respublikada mavjud bo’lgan tabiiy va iqtisodiy boyliklardan, tez
o’sib borayotgan mehnat resurslaridan oqilona foydalanish asosida rivojlanmoqda. Respublikada
yer bag’ridan topilgan va ishga tushirilgan tabiiy gaz, oltin, mis, qo’rg’oshin, rux, volfram,
ko’mir va boshqa boyliklar bu borada ayniqsa katta ahamiyat kasb etmoqda. Asosiy sanoat
mahsulotlarining umumiy hajmida sanoatning ulushi kamaya borib, qayta ishlovchi sanoat
hissasi ortib bormoqda.
O’zbekiston sanoatida yetakchi o’rinni og’ir sanoat egallab kelmoqda. Ma’lumki, sanoat
tarkibiga yoqilg’i-energetika majmuasi, rangli va qora metallurgiya, mashinasozlik majmuasi,
qurilish materiallari sanoati kabilar kiradi.
1-jadval
O’zbekiston sanoatining tarmoqlar tarkibi
Sanoat tarmoqlari
Jamiga nisbatan foiz
Elektr energetika
10,2
1202
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Yoqilg’i sanoati
13,3
Rangli metallurgiya
8,9
Qora metallurgiya
1,0
Mashinasozlik va metallni qayta ishlash
11,7
Kimyo- va neft-kimyo sanoati
5,4
Yog’ochsozlik va selyuloza qog’oz sanoati
1,2
Qurilish materiallari sanoati
5,5
Oyna, chinni, fayans buyumlari sanoati
0,3
Yengil sanoat
17,3
Oziq-ovqat sanoati
13,6
Un tortish, yorma-omuxta sanoati
9,0
Boshqa sanoat tarmoqlari
2,6
Jadvalda keltirilgan ma’lumotlarda ko’rinib turibdiki, butun sanoatning qariyb uchdan
ikki qismini og’ir sanoat tashkil etadi. Og’ir sanoat milliy iqtisodiyotning qator tarmoqlarini
yangi texnika va texnologiya bilan ta’minlaydi, transport vositalari va qishloq xo’jaligini
tarmoqlarini qayta qurish negizi bo’lib hisoblanadi. Ammo og’ir sanoat mohiyati va uning tutgan
o’rni bu bilan chegaralanmaydi. U aholining turli-tuman mahsulotlarga bo’lgan talab-ehtiyojini
qondirishda, uning moddiy farovonligini oshirishda ham ahamiyatga ega. Milliy iqtisodiyotning
eng muhim tarmog’i bo’lgan og’ir sanoat yengil, oziq- ovqat sanoatlari va qishloq xo’jaligi
ishlab chiqarishini fundamenti hisoblanadi.
Og’ir sanoat tarmoqlari orasida
elektr energetika sanoati
yetakchi o’rinlardan birini
egallaydi. Hozirgi zamon ishlab chiqarishining bosh omili va asosi aynan elektr energiya
sanoatidir. Milliy va mintaqaviy iqtisodiyotning biron sohasini yoki umuman kundalik
hayotimizni bu tarmoqsiz tasavvur qilish qiyin. Elektr quvvatining asosiy qismi Respublikada
qad ko’targan qator yirik issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi. Bunday stansiyalar
jumlasiga Sirdaryo, Toshkent, Navoiy, Angren, Taxiatosh IES lari kiradi. O’zbekiston energetika
sistemasi umumiy o’rnatilgan quvvati 11,3 mln. kVt. bo’lgan 37 issiqlik va gidravlik elektr
stansiyalarida yiliga 55 mlrd. kVt. soatdan ortiq elektr energiyasi ishlab ciqaradi. 1923 yildan
Toshkent shahri yaqinida Bo’zsuv kanalida GES qurilishi boshlandi va u 1926 yil 1 mayda ishga
tushdi.
Yoqilg’i sanoati.
Mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy hayotida muhim o’rin tutayotgan
sanoat tarmoqlari qatorida yoqilg’i sanoati alohida mavqega ega. Ushbu tarmoq asosan tabiiy
gaz, neft, ko’mir chiqarishni o’z ichiga oladi. O’zbekiston tabiiy gazning katta zahiralariga ega.
Respublikada gaz qazib olish yildan-yilga ortib bormoqda. Masalan, 1991 yili
O’zbekistonda ishlab chiqarilgan gaz miqdori 41,8 mlrd. m
3
ni tashkil qilgan bo’lsa, 2000 yili bu
ko’rsatkich 56,4 mlrd.m
3
ga yetdi.
1203
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Respublikada 159 ta neft- gaz koni ochilgan. Ularning 115 tasi Buxoro-Xiva geologik
provinsiyasida, 27 tasi Farg’ona vodiysi, 10 tasi Surxondaryo, 7 tasi Ustyurtda joylashgan.
Respublika sanoat mahsulotlari umumiy hajmida yoqilg’i-energetika majmui mahsulot hajmi
18,3 % ni tashkil etadi. Sanoatda band bo’lgan ishchi xizmatchilarning 6 % i yoqilg’i sanoati
tarmoqlari hissasiga to’g’ri keladi. Yoqilg’i tarkibi ichida neftning hissasi 8,3 % ni, gazning
hissasi 87,3% ni, ko’mirning hissasi 4,4 % ni tashkil etgan.
Gaz sanoati
. Jarqoq, Setalontepa, Gazli konlari, Ustyurtda Shoxpaxta konlari mavjud
bo’lib, 1972 yilda Muborak gazni qayta ishlash zavodi ishga tushirildi. Qashqadaryoda qad
ko’targan Sho’rtangaz kimyo-majmuasi O’rta Osiyodagi eng yirik korxonalardan hisoblanadi.
Bu ulkan korxona to’laligicha mahalliy xom ashyo asosida ishlaydi va yiliga 3 mln. tonna gazni
qayta ishlab 125 ming tonna polietilen, 140 ming tonnaga yaqin suyultirilgan gaz hamda gazni
qayta ishlashdan hosil bo’ladigan boshqa mahsulotlar ham oladi. Respublikamiz mustaqillikni
qo’lga kiritishi tufayli aholini qulay
yoqilg’i-gaz
bilan ta’minlashda katta o’zgarishlar ro’y berdi.
Buning dalili sifatida aholi zich joylashgan Andijon viloyatining Xo’jaobod shahrida yirik yer
osti gaz ombori qurilganligini aytib o’tish mumkin.
Neft sanoati
. Yoqilg’i sanoatining rivojlanishida neftning tutgan o’rni yil sayin ortib
bormoqda. Yirik neft konlari Chimyon koni, Surxondaryoda Uchqizil, Xovdog’, Farg’onada
Janubiy va Shimoliy Olamushuk, Polvontosh, Andijon konlari kiradi. 1985 yilda Ko’kdumaloq
koni ochildi. Farg’ona neftni qayta ishlash zavodida surkov moylari, yonilg’i ishlab chiqariladi.
Ko’kdumaloq koni ochilgandan so’ng Fransiyaning TEKNEP firmasi bilan hamkorlikda
1993 yildan Qorovulbozor neftni qayta ishlash zavodi qurila boshlandi va u 1995 yilning 19
mayidan mahsulotni bera boshladi. Bu zavodlarda dizel yoqilg’isi, koks, parafin, motor va
surkov moylari, kerosin, bitum, mazut ishlab chiqaradi.
Ko’mir sanoati
. Mamlakat yoqilg’i sanoatida ko’mir ishlab chiqarish ham muhim o’rin
egallaydi. Bu borada Angren qo’ng’ir ko’mir koni va Surxondaryodagi Sharg’un, Boysun ko’mir
konlarining ulushi katta. Angren qo’ng’ir ko’mir koni respublikada chiqarilayotgan jami
ko’mirning 97 % ini beradi.
Respublika sanoat tarmoqlari orasida yetakchi o’rinlardan birini
rangli metallurgiya
egallaydi. Sanoatning bu tarmog’i asosan Toshkent viloyatining Angren-Olmaliq tog-kon sanoat
hududida joylashgan. Bu tarmoq asosan 1930 yillardan rivojlandi. Qoramozor mis-qo’rg’oshin-
rux koni, Obirahmat, Burchmulla, Oqtuz, Takob, Ingichka, Qo’ytosh, Langar- rangli metallar,
Chodak,
Zarmitan,
Marjonbuloq,
Kauldi,
Kokpatas,
Qizilolmalisoy-oltin
konlari,
Qo’rg’oshinkon, Oltintopgan qo’rg’oshin-rux, Qalmoqqir-mis konlari mavjud. Mis-qo’rg’oshin-
rux ni qayta ishlovchi Olmaliq kon-metallurgiya kombinati, volfram va molibdenni qayta
ishlovchi O’zbekiston qattiq qotishmalar va o’tga chidamli metallar kombinati Chirchiq shahrida
1204
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
ishlab turibdi. Kombinat Ingichka konidan qazib olinayotgan- volfram va Qo’ytosh volfram-
molibden konlari asosida ishlaydi. Respublika oltin zahiralari bo’yicha dunyoda 4 chi, qazib
olish bo’yicha 7 chi o’rinda turadi. 1992 yili AQSH ning “Nyumont-mayning” kompaniyasi
bilan Muruntov oltin konida qazib olinayotgan rudalarni qayta ishlash va ulardagi oltinni
chiqarib olish maqsadida qo’shma korxona qurish to’g’risida kelishib olindi. 1995 yili may oyida
“Zarafshon-Nyumont” qo’shma korxonasi bitkazilib ishga tushirildi.
Mamlakatimiz o’zining
qora metallurgiya sanoati
ga ham ega, ammo uning respublika
iqtisodiyotidagi o’rni unchalik katta emas. Bekobod shahrida qurilgan qora metallurgiya
kombinati asosan temir-tersaklarni qayta ishlash orqali mahsulot chiqaradi va mahalliy ehtiyojni
to’la qondirmaydi. Mazkur korxona asosan po’lat, prokat, turli xil trubalar ishlab chiqaradi. Bu
korxona 1944 yil 5 martda ishga tushgan.
O’zbekiston sanoatida
mashinasozlik
sanoati o’ziga xos o’rinni egallaydi. Bu sanoat
tarmog’iga mansub bo’lgan korxonalarda xilma-xil mashina va mexanizmlar, asbob-uskunalar
tayyorlanadi. Ular qatorida paxta teruvchi mashinalar, yerga urug’ qadaydigan, to’quv- yigiruv,
sug’orish mashinalari, turli xil stanoklar, televizor va magnitofon kabi raqobatbardosh
mahsulotlar ishlab chiqariladi. Aholisi zich bo’lgan Andijon viloyatining Asaka shahrida Janubiy
Koreya bilan hamkorlikda yengil avtomobillar ishlab chiqaradigan yirik korxona bunyod etildi.
Bu korxona 1996 yildan boshlab birin-ketin “Damas”, “Tiko”, “Neksiya”, “Matiz”
rusumli qulay avtomobillarni chiqara boshladi. Shunday qilib, O’zbekiston jahon miqyosida
avtomobillar chiqarayotgan davlatlarning 28 chisi bo’ldi.
Sanoatning mashinasozlik tarmog’iga Toshkentdagi traktor zavodi, O’zbekiston qishloq
xo’jaligi mashinasozligi, Toshkent qishloq xo’jalik mashinasozlik zavodi, Toshkent agregat
zavodi kabi yirik korxonalar kiradi. Respublikaning boshqa ko’pgina shaharlarida ham
mashinasozlik tarkibiga kiruvchi qator korxonalar ishlab turibdi. Radioelektronika,
elektrotexnika korxonalari-Toshkentda “O’zkabel”, Toshkent radiolampa zavodi (Foton),
Chirchiq transformator zavodi, Mikond-radiodetallar, shisha izolyatorlar ishlab chiqaruvchi
zavod. 1982 yildan “Algoritm” EHM ishlab chiqaradi. “Zenit” zavodi Janubiy Koreyaning
“Goldstar” firmasi bilan hamkorlikda videomagnitofonlar, videopleyrlar, Xitoy bilan
hamkorlikda rangli televizorlar ishlab chiqarmoqda.
O’zbekiston poytaxti Toshkentda jahon aviatsiya sanoati andozalari bo’yicha yirik
korxonalardan biri bo’lib hisoblangan V.Chkalov nomli aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi
joylashgan.Bu korxonada ishlab chiqarilayotgan qulay samolyotlar jahonning qator davlatlarida
xizmat qilmoqda.
Kimyo sanoati
ham respublika sanoat tarmoqlari orasida o’ziga munosib o’rin egallaydi.
1205
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Neft, tabiiy gaz, ko’mir, oltingugurt, osh tuzi, paxta va kanop chiqindilari busanoatning
xomashyosi bo’lib hisoblanadi. Kimyo sanoatida 750 dan ortiq mahsulot ishlab chiqariladi.
Birinchi korxona- 1932 yilda Sho’rsuvda Farg’ona oltingugurt koni ishga tushdi. Eng
yirik korxona Chirchiq elektro kimyo kombinati 1940 yilda ishga tushgan.
Mineral
o’g’itlardan
- ammofos, ammiak, selitra, karbamid, superfosfat, azotli va fosforli o’g’itlar ishlab
chiqaradi.
Asosiy korxonalar- Chirchiq elektro kimyo kombinati, Farg’ona azotli o’g’itlar, Navoiy
azot, Qo’qon superfosfat, Samarqand kimyo zavodi, Olmaliq ammofos birlashmalaridir. Sulfat
kislotasi Olmaliq, Samarqand, Navoiy, Muborak gazni qayta ishlash kompleksida barpo etilgan.
O’simliklarni himoya qilishning
kimyoviy vositalari
(defolyant, gerbisid, fungisidlar)
“Farg’onazot”, “Navoiy elektro kimyo” korxonasida nitron, kotoran, fozalan, va hokazolar ishlab
chiqariladi.
Kimyoviy tolalar va iplar
- Chirchiq elektro kimyo korxonasida kaprolaktam,
Farg’ona kimyoviy tolalar zavodida asetat iplar, Navoiy azotda nitron-akril tolalari,
Farg’onazotda selyuloza asetati ishlab chiqariladi.
Gidroliz korxonalari
- Farg’ona furan birikmalari zavodi, Yangiyo’l biokimyo va
Andijon gidroliz zavodlarida texnik etil spirti, furfurol, furil spirti, katalizatorlar ishlab
chiqariladi.
Rezina mahsulotlari
Angren “O’zbekrezina texnika”, “Toshkent rezina texnika”,
zavodlarida shina va kalishlar ishlab chiqariladi.
Plastmassa va propilen mahsulotlari
- Ohangaronda “Santexlit”, Jizzax plastmassa
quvurlari zavodi,
lak- bo’yoq mahsulotlari
- Toshkent “Rangli lak” firmasi,
ro’zg’or kimyosi
tovarlari
- Olmaliq ro’zg’or kimyosi, Namangan kimyo zavodlarida ishlab chiqariladi.
Keyingi qisqa davr ichida Qizilqum fosforit zavodi, “Kimyotola” ishlab chiqarish
birlashmasi, qator hududlarda –Toshkent, Qashqadaryo, Andijon, Namangan va boshqa
viloyatlarda zamonaviy to’qimachilik va tikuvchilik kombinatlari qurib ishga tushirildi. Andijon,
Qo’qon, Yangiyo’l shaharlaridagi biokimyo zavodlari rekonstruksiya qilindi.
Qurlish materiallari sanoati.
Sement, asbest, devorbop materiallar, noruda qurilish
materiallari, ohak, gips va shunga o’xshash 100 dan ortiq mahsulotlar ishlab chiqaradi. 1913
yilda Bekobod sement zavodi qurildi. Yiliga 5 mln tonna sement respublikaning 5 ta yirik
korxonasida ishlab chiqariladi. (Bekobod, Navoiy, Angren, Ohangaron, Quvasoy) respublikada
30 dan ortiq marmar korxonalari bor. Yirik korxonalari- G’azalkent toshga ishlov berish
kombinati, Toshkent toshga ishlov berish kombinati, Nukus granit-marmar zavodi, Nurota
marmar zavodlaridir. Quvasoyda shisha, G’azalkent shisha-oyna zavodlari faoliyat
ko’rsatmoqda. Respublikada 11 ta uysozlik kombinatlari va zavodlari, 300 ga yaqin yig’ma-
temir beton zavodlari ishlab turibdi.
1206
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Yengil sanoat
. Yengil sanoat O’zbekiston sanoatining rivojlanish darajasi va
istiqbollariga ko’ra eng muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. O’zbekiston yengil sanoatini ikki
guruhga bo’lish mumkin. Birinchi guruhga qishloq xo’jalik mahsulotlarini dastlabki qayta
ishlaydigan paxta tozalash, pillakashlik, qorako’l terisiga, kanop tolasiga ishlov berish jun yuvish
kabi tarmoqlar kiradi. Ikkinchi guruhga aholi va xalq xo’jaligi ehtiyojlari uchun keng iste’mol
mollari-to’qimachilik, ip-gazlama, trikotaj, shoyi gazlama, tikuvchilik, poyabzal, mo’yna, gilam,
shuningdek attorlik mollari, chinni idishlar kabi mahsulotlar ishlab chiqaradigan tarmoqlar
kiradi.
O’zbekiston
paxta tozalash
sanoati korxonalari-Asaka, G’ijduvon, Buxoro, Qo’qon,
Yangiyo’l, Qarshi, Zirabuloq, Namangan va Jumadagi paxta tozalash zavodlari eng yirik
zavodlardir.
Qishloq xo’jalik mahsulotlarini qayta ishlovchi yengil sanoat tarmoqlaridan biri-
pillakashlik
sanoatidir. Bu sanoat tarmog’i O’zbekistonda yaxshi rivojlangan. O’zbekistonda
birinchi pillakashlik fabrikasi 1921 yilda Farg’ona shahrida qurildi. Bunday fabrikalar
keyinchalik Samarqand, Marg’ilon, Buxoro, Toshkent, Urganch va Shahrisabzda qurib ishga
tushirildi.
O’zbekiston hududida ip va shoyi gazlamalar ishlab chiqarish qadimdan mavjud bo’lgan.
Eng yirik ip-gazlama korxonasi- Toshkent to’qimachilik kombinatidir. Bundan tashqari
Fag’ona va Buxoro to’qimachilik kombinatlari, Andijon, Nukus ip- gazlama kombinatlari, Jizzax
paxta yigiruv fabrikasi va boshqa qator shaharlarda yirik to’qimachilik korxonalari mavjud.
Shoyi gazlamalar
to’qiydigan korxonalar- Samarqand shoyi to’qish fabrikasi, Marg’ilon
pillakashlik fabrikasi, Qo’qon, Namangan shoyi to’qish fabrikalaridir.
Ko’n poyabzal sanoati
-Toshkent, Samarqand, Qo’qon, Buxoro, Yangiyo’l, Chirchiq,
Andijon, Namangan, Farg’ona fabrikalarida ishlab chiqariladi. Chinni buyumlar ishlab
chiqaradigan yirik korxonalar- Toshkent chinni zavodi, Samarqand chinni zavodi, Quvasoy
chinni zavodidir.
Oziq-ovqat sanoati
respublika sanoat mahsulotining 13,6 %ini yetkazib bermoqda.
Respublika oziq-ovqat sanoatida o’simlik moyi, konserva va sharob ishlab chiqarish tarmoqlari
eng yaxshi rivojlangan. Bu tarmoqlar respublikaning o’zida mustahkam xom ashyo bazasi bilan
ta’minlangan va bundan buyon ham mahsulotlarini boshqa davlatlar, iqtisodiy mintaqalarga
ko’plab chiqarish maqsadida yuqori sur’atlarda rivojlantirilmoqda. Hozir O’zbekistondagi
deyarli hamma moy zavodlari ekstraksiya usuliga o’tkazilgan. Guliston, Namangan, Urganch,
Farg’ona, Andijon, Qo’qon, Kattaqo’rg’on, Yangiyo’l va Toshkent moy kombinatlari
tarmoqning eng yirik korxonalaridir.
1207
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Oziq-ovqat sanoatining
go’sht va go’sht mahsulotlar
i ishlab chiqarish tarmog’i
aholining kundalik ehtiyoji uchun go’sht, kolbasa, qazi, dudlangan cho’chqa go’shti, kotlet, ragu,
mol va qo’y yog’lari, ilik yog’i va hokazolar tayyorlab beradi.
Yurtimizning
sut sanoati
korxonalarida saryog’, qizitilgan saryog’, pasterlangan sut,
qaymoq, suzma, muzqaymoq, brinza, pishloq va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi.
Qandolat sanoati
zamonaviy qandolat fabrikalari yoki oziq-ovqat sanoatining boshqa
korxonalaridagi maxsus qandolat sexlarini o’z ichiga oladi. O’zbekistonda qandolat sanoatiga
aloqador 60 dan ortiq korxona bor.
2-jadval
O’zbekistonda asosiy sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish
Mahsulotlar
O’lchov
birligi
1994
1997
1999
Elektr quvvati
Mlrd. kVt.s
47,8
46,1
45,4
Neft
Mln.t
5,5
7,9
8,1
Benzin
Ming t
1398
1360
1638
Tabiiy gaz
Mln.m
3
47,2
51,2
55,6
Ko’mir
Mln.t
3,8
2,9
3,0
Po’lat
Ming t
364
379
355,6
Traktorlar
Dona
1684
2852
1707
Paxta terish mashinalari
Dona
651
1049
278
Yengil avtomobillar
Ming dona
-
64,9
58,8
Videomagnitofonlar
Ming dona
23,9
140,6
6,7
Televizorlar
Ming dona
50,7
268,4
50,3
Kimyo tolasi
T
12490
7299
11472
Mineral o’g’itlar
Ming t
811
954,4
876,2
Sement
Mln.t
4,8
3,4
3,3
Paxta tolasi
Ming t
1384,8
1125
1018,0
Ip-gazlama
Mln.m
3
480
424,9
303,5
Poyafzal
Mln.juft
27823
5540
3870
Un
Ming t
2941,7
1727,1
1848,1
Guruch
Ming t
240,1
128,8
138,6
O’simlik yog’i
Ming t
359,7
276,4
227,6
Zaminning biror-bir burchagida qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanmaydigan mamlakat
bo’lmasa kerak. Respublikamiz uchun qishloq xo’jaligi milliy iqtisodiyotning ustivor
yo’nalishlaridan biridir. U mamlakatda ishlab chiqarilayotgan mahsulotning deyarli uchdan bir
qismini beradi. Qishloq xo’jaligi aholini turli-tuman noz-ne’matlar, sanoat tarmoqlarini esa
xomashyo bilan ta’minlab turadi.
1208
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Mustaqillik yillarida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar tufayli qishloq xo’jaligida
foydalanib kelinayotgan yer va mulklar qayta taqsimlandi, ijtimoiy va tarkibiy o’zgarishlar ro’y
berdi. Qishloqlarda shirkatlardan tashqari xo’jalik yuritishning yangi shakllari-ijara xo’jaliklari,
fermerlar, har xil turdagi hissadorlik jamiyatlari faoliyat ko’rsatmoqda.
Shu bilan birga xo’jaliklararo korxonalar, tashkilotlar hamda ilmiy-tadqiqot tashkilotlari
tasarrufidagi yordamchi xo’jaliklar ham mavjud. Qishloq joylarida amalga oshirilayotgan
iqtisodiy islohotlar, bu sohada tadbiq qilinayotgan agrotexnologiya va texnika, seleksiya va
urug’chilik sohasida jahon miqyosida qo’lga kiritilgan tajriba, dehqonchilik madaniyatidan
unumli foydalanish asosida arzigulik yutuqlarga erishilmoqda.
O’zbekistonda ish bilan band aholining 36 foizidan ortiqrog’i qishloq xo’jaligi sohasiga
to’g’ri keladi. Tabiiy sharoiti, iqlimi o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lgan O’zbekiston
sharoitida qishloq xo’jalik tarmoqlari va eng avvalo, uning yetakchi tarmog’I paxtachilik sun’iy
sug’orishga asoslangan. Respublika qishloq xo’jaligida paxtachilik bilan birga sholikorlik,
bog’dorchilik, uzumchilik kabi tarmoqlar ham rivoj topgan. Texnika ekinlaridan kanop va jut
ham yetishtiriladi.
Bu ekinlar Toshkent viloyatida ekiladi. Samarqand viloyatidagi urgut tumani yuqori
sifatli tamaki yetishtirishga ixtisoslashgan. Tamaki qishloq xo’jaligining yuqori daromadli
mahsuloti bo’lib hisoblanadi.
Mamlakatning deyarli barcha hududlarida g’alla ekinlari asosan, bug’doy yetishtiriladi.
Yaqin yillargacha respublika g’alla mahsulotlari bilan o’zini to’la ta’minlay ololmas edi.
Endilikda samarali agrar siyosatni amalga oshirish tufayli, O’zbekistonda g’alla
mustaqilligiga erishildi. Respublika g’allachiligida sholikorlik ham muhim o’rin tutadi.
Sholikorlik asosan Qoraqalpog’iston Respublikasi va Xorazm viloyatida rivojlangan.
O’zbekistonda chorvachilik, ayniqsa uning asosiy tarmog’i bo’lgan qo’ychilik muhim
o’rin tutadi. Qo’ychlikda esa qorako’lchilik o’ziga xos mavqega ega. Buxoro, Qashqadaryo,
Surxondaryo, Samarqand, Jizzax viloyatlari va Qoraqalpog’iston respublikasi bu borada asosiy
hududlar hisoblanadi. Qishloq xo’jaligining qadimiy va istiqbolli tarmoqlaridan biri bo’lgan
pillachilik ham mamlakatimiz iqtisodiyotida katta o’rin tutadi. O’zbekiston jon boshiga pilla
yertkazish bo’yicha jahonda birinchi, umumiy hajmi bo’yicha beshinchi o’rinda turadi.
Iqtisodiyotning bozor munosabatlariga o’tish sharoitida respublikada vujudga kelayotgan
fermer xo’jaliklar safini kengaytirish bilan bog’liq bo’lgan chora-tadbirlarni kuchaytirish
borasida ish olib borilmoqda. Hozir mamlakatda bunday xo’jaliklar soni 215 mingdan ortib
ketdi. 2007 yilda yetishtirilgan paxtaning 99 foizi, g’allaning 87 foizini fermer xo’jaliklari
yetishtirib berdi.
1209
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Qishloq xo’jaligida yetishtirilgan mahsulotlarning 94 foizi fermer xo’jaliklari hissasiga
to’g’ri kelmoqda. Shuningdek, Respublika qishloq xo’jaligida 200 dan ziyod agrofirma faoliyat
ko’rsatmoqdi. Qishloq xo’jaligida jami 2007 yilda 3650 ming tonna paxta, 6250 ming tonna
g’alla yetishtirildi.
Qishloq xo’jaligi to’g’risida yuqorida keltirilgan fikrlar bu sohaning keng termoqli
ekanligidan dalolat beradi. Shu bilan birga qishloq xo’jaligi oldida qator muammolar ham
mavjud. Ularni hal etish mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotida katta ahamiyatga ega. Ushbu
muammolar jumlasiga sug’oriladigan yerlar unumdorligini oshirish, suvdan tejamkorlik bilan
foydalanish, o’simliklarda uchraydigan kasalliklar va zararkunandalarga qarshi kurashni
kuchaytirish kabilar kiradi. Ayni vaqtda qishloq joylarda mehnat resurslaridan samarali
foydalanish, qishloq sanoati va Respublika agrar siyosati doirasida dolzarb masaladir.
REFERENCES
1.
G.R.Asanov., M.Nabixonov., I.Safarov “O’zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy
jo’g’rofiyasi” T 1994 y.
2.
E.Nabiyev., A.Qayumov “O’zbekistonning iqtisodiy salohiyati” T 2000 y.
3.
A.S.Soliyev., L.Qarshiboyeva “Iqtisodiy geografiyaning nazariy va amaliy masalalari” –T
1999 y.
4.
A.S.Soliyev va boshqalar “Mintaqaviy iqtisodiyot” T., 2003 y.
5.
N.To’qliyev “O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti” –T 1998 y.
6.
M.R.Plоtкin. «Osnovi promishlennogo proizvodstva». M. Izd. «Visshaya shkola»-1977.
7.
SH.Isrаilоv. «Sаnоаtning eng muhim tаrmоqlаri tехnоlоgiyasi аsоslаri». T. «O’qituvchi»-
1978.
8.
V.P.Mакsакоvsкiy. «Gеоgrаfiya mirа». M. Izd. «Prоsvеshеniе»-1990.
9.
B.Mirtursunоv. «Sаnоаt, qishlоq хo’jаligi vа trаnspоrt аsоslаri» T.-2001, T.-200I (Mа’ruzа
mаtni), T. -2002.
10.
S.Gоnchаrоv, S.Niкоlаеv. «Sоvrеmеnnаya bumаgа» J. «Yuniy tехniк» M.-I978.
11.
I.V.Mаtоshко. «Jiznеnniyе rеsursi zеmli». Minsк. Izd. «Urоjаy»-1990.
