736
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
TALIM JARAYONIDA OQUVCHILARDA QADRIYATLARGA TAHLILIY
MUNOSABATNI SHAKLLANTIRISH SHART-SHAROYITLARI
Azima Usenova
Qaraqalpaqstan Respublikasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15670477
Annotatsiya.
Ushbu maqolada qadriyatlar, ularning turlari ham da har bir turning oziga
xos tavsifi yoritilgan. Shuningdek, muallif qadriyatlarning shaxs va jamiyat madaniyati bilan
aloqadorligi, falsafiy ijtimoiy jihatlari hamda qadriyatlarga oid yondoshuvlarni tahlil qilib
otgan. Shuningdek qadriyat haqida turli olimlar fikri ham keltirib, keng yoritilgan.
Kalit sozlar:
qadriyat, oquvchi, ijtimoiy munosabat, falsafa, sotsiyologiya, ijtimoiy ong,
madaniy qadriyat, obyekt, subyekt, ijtimoiy tajriba.
ТАКЖЕ ПРИВОДЯТСЯ И ШИРОКО ОСВЕЩАЮТСЯ МНЕНИЯ РАЗЛИЧНЫХ
УЧЕНЫХ ОЦЕННОСТИ
Аннотация.
В данной статья раскрыта сущность ценностей, их виды,
охарактеризованы осовенности каждого вида. Показана взаимосвязь личностых
ценюстей и культуры общества, проанализированы философоския, социальные аспекты
ценностей и подходы к их усвоению, обазначены ожиданиемые результаты.
Ключевые слова:
Ценности, учащийся, социальные отношения, философия,
социалогия, общественное сознание, культурные ценности, обьект, субьект, социальный
опыт.
CONDITIONS FOR FORMING AN ANALYTICAL ATTITUDE TOWARDS VALUES
IN STUDENTS DURING THE EDUCATIONAL PROCESS
Abstract
. This article reveals the essence of values, characterized by their species, the
relationship of personal values and culture of the society, analyzed the philosophical and social
aspecta of values and approaches to their assimilation. The expected results are indicated.
Opinions of various scholars on value are also given and widely covered.
Key words:
Values, student social relations, philosophy, sociology, social consciousness
and cultural values, object, subject, social experience.
Bugungi kunda talim tizimida shaxsning manaviy kamolatiga erishuvni taminlash, yosh
avlodga zamonaviy talimlar berish, ularning qobiliyati va intellektual salohiyatini ostirish uchun
zarur bolgan barcha imkoniyatlarni yaratish.
Milliy va umumuy insoniy qadriyatlar ezgu fazilatlarga sadoqat ruhida tarbiyalash
dolzarblik kasb etmoqda.
Olam cheksiz, kop qirrali, uni insoniy ozlashtirish, anglash, unga munosabat bildirish ham
xilma xil. Olamni qadriyatlar nuqtai nazardan qabul qilish va shu orqali tushunib yetish inson
uchun xusisiyatdir. Olamga qadriyatli munosabat, qadriyatli yondashuv va aksioligik ongni ham
ozida aks ettiradi. Aksiologik ong qadriyatlarni anglash jarayonida vujudga keladigan, qadrlash
tuygusi, aksiologik tushuncha, xulosalarni ifodalaydigan va aks ettiradigan ijtimoiy ong shaklidir.
Unda qadriyatlar, ularning mohiyati, mazmuni, namoyon bolish shakllari, ahamiyati va
xusisiyatlari oz aksini topadi.
Qadriyat-voqealikdagi
muayyan
hodisalarning
umuminsoniy
ijtimoiy-axloqiy,
madaniy-manaviy ahamiyatini korsatish uchun qollanadigan tushuncha.
737
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Inson va insoniyat uchun ahamiyatli bolgan barcha narsalar, masalan erkinlik, tinchlik,
adolat, ijtimoiy tenglik, marifat, haqiqat, yaxshilik, gozallik, moddiy va manaviy boyliklar,
anana, urf-odat va boshqalar hisoblanadi.
Talim jarayonida qadriyatlar oquvchilar tarbiyasiga oziga xos tarir korsatadi. Ular gohida
ideal sifatida oquvchini omilkor faoliyatiga undasa, gohida manaviy mezon, axloqiy talab
sifatida ularning xatti-harakati va adob axloqi, intilish va ehtiyojlarini belgilaydi. Shuningdek
faoliyatlarni boshqarib yolga solib turadi.
Bunda qadriyatlarning boshqaruv funksiyasi va manaviy mezoni sifatidagi ahamiyati
yaqqol namayon boadi.
Maktabdagi ijtimoiy-meyorlar va urf-odatlar maktabda oqituvchilar tomonidan
belgilanadi va bolalar tomonidan ularning xatti harakatlari normalari va ananalari sifatida aniq
qabul qilinadi. Oqituvchi bolalarga beradigan meyorlar va urf-odatlarni bilish, bilimlarni bola
tomonidan qabul qilinishi, hissiy darajada tajribaga ega va ozini tutishi bilan maktab
oquvchilarining ortasida ijtimoiy ahamiyatli munosabatlarni rivojlantirish mumkin.
Bolajak yetuk shaxsni tarbiyalash bilan bogliq pedagogik hodisani etibordan chetda
qoldirib bolmaydi.
Bu murakkab va kop qirrali ijtimoiylashish jarayoni-ijtimoiy pedagogik qadriyat sifatida
alohida etiborni talab qiladi.
Qadriyatlardan ijtimoiy hamda pedagogik munisabatlarni tashkil etish jarayonida
foydalanish, oquvchi tomonidan talim mazmuni, uning jarayonlarini optimal ozlashtirish
imkoniyatlarini beradi. Pedagogik jarayonda oquvchilarda qadriyatlarga tahliliy munosabatlarni
shakllantirish talimiy va tarbiyaviy muammolarni hal etishga asos bolib xizmat qiladi. Talimdagi
yangi qadriyatlar shaxsning pedagogik faoliyatida ijody imkoniyatlarini faollashtirishga yordam
beradi.
Oquvchilar uchun analatik konikmalar muhim ahamyatga ega, chunki ular talim- tarbiya
jarayonidagi yuzaga keladigan muammolarga yeshim topishga va kelgusida qanday choralar
korish togrisida aniq qarorlar qabul qilishga imkon beradu.
Muammolarni tushunish va mavjud yeshimlarni topish uchun vaziyatni tahlil qilish
asosiy masala hisoblanadi.
Tahlil-arabcha sozdan olingan bolib, tarqatish (kurtak yozish), tekshirish, surishtirish,
hal qilish, ochish degan manolarni anglatadi. Tahlil bu narsa, hodisa va shu kabilarni mohiyat,
qonuniyat va boshqa jihatlardan tekshirish, organish ishidir. Shuningdek tahlil tushunchasi biror
narsaning tarkibini belgilash va uning malum nuqtai nazardan organish, baholash jarayonidir.
Oquvchilarda qadriyatlarga tahliliy munosabatlarni shakllantirish va rivojlantirish
jarayonida yaratilgan shart-sharoitlar ular uchun shaxsiy sifatlarni mustaqil rivojlantirishga
imkoniyat yaratishi bilan bir qatorda, oquvchilarni har bir malumotlarini analiz-sintez qilishga
undovchi motivlashtirish muhiti sifatida ham xizmat qilishi kerak.
Tahliliy konikmalarni qollash jarayonida odatta bir necha bosqichlarni oz ichiga oladi.
Shu jumladan:
1. Mavzu, muammo yoki masalani aniqlash.
2. Sinov va kuzatish orqali malumot toplash.
3. Yeshimlarni ishlab chiqish yoki mavzu boyisha tushunchalarni chuqurlashtirish.
4. Organgan narsa asosida yeshimlarni yoki yangu goyalarni, tushunchalarni sinovdan
otkazish.
738
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
5. Yangi bilimlarini baholash va qollash uchun tahlildan keyin qanday yeshimlar ishlab
chiqilganligini korib chiqish mumkin.
Oquvchilarda inson hayotiga oz-ozini rivojlantirishga, mehnatga dostlikka nisbatan
qadriyat hamda uni amalga oshirishda majmuaviy metodlardan foydalanish manaviy barkamol
shaxsni tarbiyalash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
.
1.
Manaviyat asosiy tushunchalar izohli lugati. T.G.Gulom nashriyoti 2010.
2.
Ozbek tilining izohli lugati 4-jild, 41-bet.
3.
Ozbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 10-jild. Sharq-Qizilqum. "Ozbekiston Milliy
Ensiklopediyasi" nashriyoti 2005.
4.
Вебер М. Избранные произведения. Прогресс 1990.
5.
Usenova A. CONTEMPORARY PERFORMANCE TRADITIONS //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 615-618.
6.
Usenova A. ATQARIWSHILIQTA NÁPES ALIW USHIN SHINIǴIWLAR //Modern
Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 10. – С. 191-196.
7.
Azima U. THE ROLE OF MUSIC IN THE EDUCATIONAL PROCESS //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 190-193.
