2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
374
QABIL ETIWDIŃ PSIXOLOGIYALIQ PROCESSLERI, QURALLARI HÁM DÚZILISI
HAQQINDA TEORIYALIQ TÚSINIKLER, KONSEPCIYALAR HÁM ILIMIY
KÓNLIKPELER
Sarqıtbaeva Durdana Bazarbay qızı
No'kis qalasi 29-sanli mektep a'meliyatshi psixologı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15680049
Annotatsiya
. Usı maqalada qabıl rtiwdiń psixologiyalıq process sıpatındaǵı áhmiyeti,
onıń tiykarǵı quralları hám quramlıq strukturaları ilimiy-teoriyalıq jaqtan kórsetip berilgen.
Túsiniw insannıń qorshagan ortalıqtaģı obyekt hám hádiyselerdi bir pútinlikte, tikkeley
sáwlelendiriwshi iskerligi. Bul psixikalıq process seziw, diqqat, yeslew, pikirlew sıyaqlı basqa
procesler menen tıǵız baylanıslı bolıp, sırtqı hám ishki faktorlardıń tásiri astında qáliplesedi.
Sonday-aq, aqılıw quralları sıpatında analizatorlar, reflektorlıq xızmet, aktiv háreketler hám
sociallıq tájiriybe qaraladi. Maqalada seziw dúzilisiniń kognitiv, affektiv hám reflektiv tárepleri
hám de oniń individual-differencial ózgeshelikleri talqılanǵan. Teoriyalıq jantasıwlar tiykarında
ańlaw koncepciyaları hám ilimiy kónlikpelerdiń qáliplesiwine baylanıslı kózqaraslar bayan
etilgen.
Kalit sózler
: Túsiniw Psixologiyalıq process Tásirlew quralları Kognitiv dúzilis Individual
ózgeshelikler Sezim dıqqat Reflektor iskerlikSezim teoriyaları Psixologiyalıq analiz
Аннотация.
В статъе показано научно-теоретическое значение восприятия как
психологического процесса, а также его основные средства и сложные структуры.
Восприятие – это деятельность человека по непосредственному и целостному
отражению объектов и явлений окружающей среды. Этот психический процесс тесно
связан с другими процессами, такими как ощущение, внимание, память и мышление, и
формируется под воздействием как внешних, так и внутренних факторов. В качестве
познавательных средств рассматриваются анализаторы, рефлекторная деятельность,
активные действия и социальный опыт. В статье обсуждаются когнитивные,
аффективные и рефлективные аспекты структуры восприятия, а также его
индивидуально-дифференциальные особенности. На основе теоретических обобщений
изложены взгляды, связанные с формированием концепций понимания и научного познания.
Ключевые слова:
Восприятие,Психологический процесс, Средства воздействия,
Когнитивная структура, Индивидуальные особенности, Ощущение, Внимание,
Рефлекторная деятельность, Теории восприятия, Психологический анализ
Abstract.
This article presents the scientific and theoretical significance of perception as
a psychological process, along with its fundamental tools and complex structures. Perception is a
person’s activity of directly and holistically reflecting the objects and phenomena in their
environment. This psychological process is closely interconnected with other processes such as
sensation, attention, memory, and thinking, and it is shaped under the influence of both external
and internal factors. Cognitive tools such as analyzers, reflexive actions, active behavior, and
social experience are also considered. The article discusses the cognitive, affective, and reflective
aspects of the structure of perception, as well as its individual-differential characteristics. Based
on theoretical generalizations, perspectives related to the development of understanding concepts
and scientific knowledge are presented
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
375
Keywords:
Perception, Psychological process, Influencing tools, Cognitive structure,
Individual differences, Sensation, Attention, Reflexive activity, Theories of perception,
Psychological analysis.
Qabıl etiwdiń psixologiyalıq processleri kóplegen faktorlarǵa baylanıslı bolıp, jeke
tájiriybelerge, social ortalıqqa hám qabıl etiwshiniń óziniń individual qásiyetlerine qaray ózgeredi.
Bunnan tısqarı, shólkemniń xizmet kórsetiw usılı, intervyu procesi hám maqsetleri de qabıllaw
procesin tásir etedi. Bunnan tısqarı, qabıl etiwdiń psixologiyalıq processleri tómendegi kóplegen
elementlerge tiykarlanǵan:
Tayarlaw hám tájiriybe
: Qandayda bir jumıs ushın qabıllaw procesine kirisiw, málim bir
dárejede tayarlanıwdı talap etedi. Tayarlanıw óz ishine intervyu máslahátların úyreniw, temanı
úyreniw hám jumıs jeriniń talapları haqqında maǵlıwmat tabıwdı óz ishine aladı.
Interes hám motivaciya
: Jumıs izleri kandidatlar ushın qabıllaw processinde motivaciyanı
kórsetiwge járdem beredi. Kandidatlar jumıs jerine qızıqtırǵanlıqların hám motivaciyaların, sonıń
menen birge, kompaniyaǵa qanday qollap quwatlawları múmkinligin kórsetiwleri talap etiledi.
Intervyu tájiriybesi
: Intervyu, psixologiyalıq qabıllaw procesiniń tiykarǵı bólegi
esaplanadı. Intervyudıń túri, forması hám usılı kandidatlar ushın qabıllaw processinde kóp quraydı.
Intervyudıń óz ishine ápiwayılıq, struktur hám profesionalizm talapları kiritiledi.
Múmkinshiliklerdi kórsetiw
: Qabıllaw processinde jumıs beretuǵın tárep kandidatlarǵa
kompaniya tárepinen usınıs etiletuǵın múmkinshiliklerdi tuwrı, ashıq hám anıqlıǵı menen
kórsetiwdi talap etedi. Bul múmkinshilikler jumısshılar ushın tuwrı túrdegi wazıypalar, usınıs
etiletuǵın is haqı hám shegirmeler, hám kompaniya daǵı óz-ara múnásebetlerdi úyreniwdi óz
ishine aladı.
Kommunikatsiya kórsetiw
: Psixologiyalıq qabıllaw processinde, jumısqa qabıl etiwshiler
ortasındaǵı kommunikaciya hám múnásebetler túsinikleri, miynet jumısı jáne onıń tásiri haqqında
sóylesedi. Bul, qabıl etiwshiniń kommunikaciya qábiletleri, ózin ańlatıw qábileti hám
qızıǵıwshılıqları menen baylanıslı boladı.
Ortalıq jáne onıń atmosferi: Qabıllaw processinde shólkemniń ortalıǵınıń atmosferası da
júdá zárúrli bolıp tabıladı. Jumısqa qabıllaw processinde jumıs beretuǵınlar ortasındaǵı
múnásebetler, kafedra atmosferası hám kompaniyanıń kulturası kandidatlar ushın qanshellilik
maqul túsetuǵın hám qızıqlı bolıwın tásir etiwi múmkin.
Bul elementler psixologiyalıq qabıllaw procesiniń aktiv komponentleri bolıp, tabıslı
qabıllaw processinde barlıq faktorlar zárúrli áhmiyetke iye boladı.
Qabıl etiw kóleminiń quralları hám dúzilisi tuwrısında teoriyalıq túsinikler
Qabıllaw kóleminiń quralları hám dúzilisi qabıllaw processinde jumıs diziminen ótkeriliwi
hám maǵlıwmatlar bazasına qosılıwı ushın kerek bolǵan qurallar hám strukturalar bolıp tabıladı.
Olar kompaniya yamasa shólkemniń xizmet kórsetiw xizmetkerlerin tańlaw, qabıllaw intervyusı
ótkeriw, maǵlıwmatlar bazasında maǵlıwmatlardı saqlaw hám olarǵa shaqırıq qılıw, hám de jumıs
jerine jaylasıw processlerin basqarıw ushın járdem beredi. Teoriyalıq túsinikler tómendegi qurallar
hám strukturalar tiykarında ámelge asırıladı:
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
376
Jumıs dizimi (Job Listing): Qabıllaw procesi baslanǵanda, kompaniya óziniń bos jumıs
orınların ushın daǵazalar shıǵaradı. Jumıs dizimlerinde usınıs atırǵan poziciyalar, maǵlıwmatlar,
talaplardı hám kompaniya tárepinen usınılıp atırǵan artıqmashılıqlar kórsetiledi.
Rezyumeler : Jumıs izlewshiler ózleriniń tájiriybeleri, ilmiy tájriybeleri hám ózleriniń
qábiletleri haqqında maǵlıwmat beretuǵın rezyumelerin kompaniyaǵa jiberedi. Rezyumeler
qabıllaw specialistleri tárepinen kórip shıǵıladı hám qabıl etiwshiler qatnasıw ushın saylanadı.
Online platformalar hám veb-saytlar: Kóp shólkemler qabıllaw kólemin ózlestiriw ushın
onlayn platformalardan (mısalı, Linkedin, Indeed, Glassdoor) paydalanǵanlar. Bul platformalar
jumıs izlewshilerdiń jumıs dizimlerin, rezyumelerin ózlestiriwine múmkinshilik beredi hám
kompaniyalar jumıs dizimleri jaylastırıw ushın maǵlıwmatlarǵa iye bolıp, qabıl etiwshilerdi
tańlaw ushın qolaylıq jaratadı.
Qabıllaw intervyusı: Qabıllaw intervyusi dúzilisi, qabıllaw specialistleri tárepinen
ózlestiriledi hám ádette kompaniya xizmetkerleri, basqa qabıl etiwshiler hám qabıllaw
xizmetkerleri tárepinen alıp barıladı. Olar intervyu procesin basqarıw, sorawlar dúziw, nátiyjelerdi
bahalaw hám qabıllaw processinde islep shıǵılıwı kerek bolǵan maǵlıwmatlardı saqlaw ushın
kerekli bolǵan hámme zattı ámelge asırıw ushın mólsherlengen.
Maǵlıwmatlar bazası hám HR xizmeti: Maǵlıwmatlar bazası HR xızmeti tárepinen
basqarıladı hám kompaniyada jumıs diziminen ótkerilgen, intervyu ótkerilgen hám qabıl etiwshiler
haqqında maǵlıwmatlardı saqlaw ushın isletiledi.
Bul sistemalar kompaniyadaǵı jumıs dizimlerin, qabıllaw procesin, qabıl etiwshiler
maǵlıwmatların saqlaw hám qabıllaw kólemin basqarıw ushın mólsherlengen.
Qabıl etiw kóleminiń psixologiyalıq konsepciyalar hám ilimiy kónlikpeler
Qabıllaw procesiniń psixologiyalıq konsepciyalari hám ilimiy kónlikpeler kóplegen
psixologlar, sociologlar hám kadrlar bólimi qánigeleri tárepinen úyrenilgen. Bul konsepciyalarda
tiykarǵı qarar qabıllaw procesiniń insan múnásebetleri, ideyalar, qabıllaw tájiriybesi,
psixologiyalıq múmkinshilikler, kreativlik, motivaciya hám minez-qulıqlar sıyaqlı fizikalıq hám
psixologiyalıq kónlikpeler jámiyettiń qabıllaw processinde qanday áhmiyetke iyelewi haqqında
túsindiriledi.
Sonı aytıp ótiw kerek, qabıllawdıń psixologiyalıq konseptsiyalari hám ilimiy kónlikpeler
óziniń ǵárezsiz pánni esaplanadı hám óziniń ayriqsha metodlardı óz ishine aladı. Olar tómendegi
noqatlarǵa iye boladı:
Psixologiyalıq testler hám basqarıw ushın metotlar
: Qabıllaw processinde psixologiyalıq
testler hám ózlestirilgen intervyu usılları psixologlar tárepinen qabıllawdı bahalaw hám tańlaw
ushın paydalanıladı. Bul testler hám metodlar adamlardıń jeke qásiyetlerin, kreativlik dárejesin,
komandaǵa umtılıw qábiletin, tabıs dárejesin, motivaciyasın hám basqa ámeliyatlardı anıqlaw
ushın isletiledi.
Qabıllaw processinde psixologiyalıq boljawlar
: Psixologiyalıq kónlikpeler óz-ara
munasábetlerde, basqarıwda, jámiyette hám qabıllaw processinde ádetde uyqas keletuǵın
informaciyalar, oy-pikirler, waqtınsha ózgertiwler hám basqa analizler tiykarında qabıllaw
processinde maǵlıwmatlardı támiyinlew ushın paydalanıladı.
Insan múnásebetleri hám fizikalıq psixologiya: Qabıllaw processinde psixologiyalıq
kónlikpeler tiykarında insan múnásebetleri hám fizikalıq psixologiya kónlikpelerinen
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
377
paydalanıladı. Bul, qabıl etiwshilerdiń sóylew, háreketleri, fizikalıq hám fizikalıq qubılıslardı
analiz qılıw hám qabıllaw processinde olardıń qábiletleri hám tabıs dárejesin bahalawda járdem
beredi.
Kommunikaciya jáne social múnásebetler
: Qabıllaw processinde psixologiyalıq
kónlikpeler, kommunikaciya jáne social múnásebetlerdiń áhmiyetine tiykarlanadı. Bul, qabıl
etiwshiler menen qabıllaw intervyusın ótkeriw, olarǵa sıpatlama beriw hám olar menen dos
sıpatında múnásebetlerdi úyreniw processinde járdem beredi.
Bul mısallar qabıllaw processinde psixologiyalıq konseptsiyalardıń hám ilimiy
kónlikpeleriniń járdem beriwin kórsetedi hám kompaniyalar ushın qabıllaw procesin tabıslı
basqarıwda kritikalıq áhmiyetke iye.
Qabıllawdı ólshew ushın psixologiyalıq usıllar, kónlikpeler hám izertlewler.
Mısal ushın, sotsiometriya, psixologiyalıq testler, anketalaw, hám basqa usıllar.
Qabıllawdı ólshew ushın psixologiyalıq usıllar, kónlikpeler hám izertlewler kóplegen
mámleketlerde hám tarawlarda úyrenilgen. Olardıń bir bólegin tómendegi usıllar hám kónlikpeler
ańlatadı:
Psixologiyalıq testler:
Bul testler jekelik, kreativlik, intellektuallıq dáreje, komandaǵa
umtılıw qábileti hám basqa ámeliyatlardı bahalaw ushın isletiledi. Mısalı, Myers-Briggs jekelik
testi, Rorschach inkblot testi, Wechsler intellektuallıq testleri sıyaqlı ataqlı testler keń qollanıladı.
Anketalaw:
Bul usılda, qabıl etiwshiler óz pikirlerin, naqılların hám talaplardı jazıw arqalı
maǵlıwmatlardı usınıs etedi. Psixologlar hám kadrlar bul maǵlıwmatlardı analiz qılıw, qabıl
etiwshiler haqqında bekkem qıyallar alıw hám qabıllaw processinde járdem beriw ushın isletiledi.
Sociometriya:
Bul izertlewler jámiyettegi baylanıslar, munasábetler hám gruppa
psixologiyasi haqqında maǵlıwmatlar toplawda járdem beredi. Qabıllaw processinde,
sotsiometriya ózin gruppa ishindegi baylanıslardı, liderlik dárejesin hám jámáát dúzilisin anıqlaw
ushın isletiledi.
Intervyular:
Psixologlar hám kadrlar qabıllaw intervyulari ótkeriw arqalı qabıl etiwshiler
menen júzege keletuǵın sorawlar menen baylanıs aparıwadı. Bul, qabıllaw processinde qabıl
etiwshilerdiń jekeliklerin, motivatsiyaların hám maǵlıwmatların analiz qılıwda járdem beredi.
Qorǵaw sınaqları
: Bir qansha tarawlarda qabıllaw processinde qorǵaw sınaqları ótkeriledi.
Bul sınaqlar járdeminde qabıl etiwshilerdiń fizikaliq qábiletlerin,umtılısların hám basqa
ámeliyatlardı bahalawda járdem beredi.
Kommunikaciya hám sırtqı kórinis
: Psixologlar hám kadrlar qabıllaw processinde qabıl
etiwshiler menen úzliksiz kommunikatsiya ornatıw, olarǵa qollap-quwatlaw hám sırtqı kórik
qurıwda járdem beredi. Bulqabıllaw processinde nátiyjeli kommunikatsiya hám qatnasıwshılıqtı
támiyinlewde zárúrli bolıp tabıladı.
Qabıl etiw kóleminiń psixologiyalıq tárepten juwmaq hám usınıslar tómendegishe bolıwı
múmkin:
1) Aylanıw usılların ámelge asırıń: Qabıllaw processinde, psixologiyalıq metodlardı hám
usıllardı ámelge asırıw zárúrli bolıp tabıladı. Bul usıllar intervyu, psixometrik testler,
maǵlıwmatlardı analiz qılıw, hám qızıǵıwshılıqlardı sınaqtan ótkeriwdi óz ishine aladı.
2) Jumıs menen baylanıslı maqsetlerdi anıqlań: Qabıllaw kóleminiń psixologiyalıq tárepten
zárúrli bir bólegi, jańa xızmetkerlerdi motivaciyalaw hám olarǵa jumıs menen baylanıslı
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
378
maqsetlerdi anıqlaw bolıp tabıladı. Xizmetkerlerge maqsetlerin, karyeraǵa tiyisli maqsetlerin, hám
shólkemniń óz maqsetlerin úyreniw olarǵa iste joqarı dárejede motivaciya beriwi múmkin.
3) Kompetentsiyaların bahalaw: Xizmetkerlerdi qabıllawda, olardıń kiritilgen lawazım
ushın kerekli kompetenciyalarǵa iyelewin bahalaw zárúrli bolıp tabıladı. Bul kompetenciyalar óz
ilimiy tájriybeleri, kommunikaciya, jámiyetlik menen islew, juwapkershilikti ózlestiriw sıyaqlı
ámeliyatlar hám ilimiy bilimler arqalı úyreniledi.
4) Alıp barılatuǵın ilajlar: Qabıllaw kólemin bekkemlew ushın, shólkemler xizmetkerlerge
kúshli alıp barılatuǵın ilajların ótkeriwleri kerek. Bul ilajlar xızmetkerlerge ózleriniń qabıl
etilgenligi hám qádirleniwleri haqqında ıseniwlerın asırıw, olarǵa qabıl etilgenleri ushın qolay
atmosfera jaratıw hám olarǵa qabıl etilgenleri ushın bildiriwdi óz ishine aladı.
5) Ádalatlı hám isenimli eki tárep baylanısı: Qabıllaw processinde, ádalatlı hám isenimli
eki tárep baylanısilar óz áhmiyetine iye. Xızmetkerlerge olardıń maǵlıwmatları hám tájiriybeleri
tuwrısında keliligi beriliwi, olarǵa olardıń qabıl etilgenligi hám shólkemdiń ónimliligi haqqında
isenim payda etisleri zárúrli bolıp tabıladı.
6) Qabıllaw kóleminiń psixologiyalıq tárepten tabıslı bolıwı ushın, shólkemler qabıllaw
procesin úyrenip, oǵan kóbirek itibar qaratıw hám xızmetkerlerge motivatsiya beriw kerek. Bul
usıllar arqalı jańa xızmetkerlerdiń shólkemge sáykesligin támiyinlewolarǵa ishda tabıslı bolıwları
ushın kerekli múmkinshiliklerdi beriw hám shólkemdi joqarı nátiyjelerge alıp keliw múmkin.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining, 2017-2021 yillarda maktabgacha ta’lim tizimini
yanada takomillashtirish chora – tadbirlari to’g’risida”gi qarori, 2016-yil
2.
Xasanboev J vaboshq. Pedagogikafanidanizohlilug‟at. –T.: “Fan vatexnologiya”. 2009.
70-bet. 3. Jabbrova O.,
Umarova Z. Boshlang„ichta‟limdiagnostikasi. – Toshkent, 2023.
3.
Maktab ta’lim muassasalarida qisqa muddatli guruhlar faoliyatini tashkil etishda
tarbiyachilarni tayyorlash bo‘yicha trening moduli. T.: 2017-y.
4.
“Bolangiz maktabga tayyormi?” O’zb Res. Xalqta’limivazirligi Respublika ta’lim
markazi, Ma’rifat-Madadkor nashriyoti.
