Iyun, 2025-Yil
321
ERTAK TERAPIYA ORQALI BOLALARDA HISSIY-IRODAVIY HOLATLARNI
BOSHQARISH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Sarqıtbaeva Durdana Bazarbay qızı
No'kis qalasi 29-sanli mektep a'meliyatshi psixologı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15678249
Annotatsiya.
Yosh avlodni bilimli, dono va axloqli qilib tarbiyalashda ertaklarning
o‘rni juda muhim. Ertak bola uchun axloqiy ta’limot va nasihatlardan ko‘ra
afzalroqdir.Ushbu maqolada ertaklar orqali bola psixologiyasiga qanday ta’sir o‘tkazish
haqida
so‘z boradi.
Kalit so’zlar:
ertak terapiyasi, bola rivojlanishi, psixologik xavfsizlik, ma’naviyat, ertak,
metafora, terapiya, maktab yoshidagi bolalar.
Аннотация.
В воспитании молодого поколения образованными, мудрыми и
нравственными роль очень важна. Сказка для ребёнка - скорее нравственное учение и
наставление .Эта статья рассказывает о том, как сказки влияют на детскую психологию.
Ключевые слова:
сказочная терапия, развитие ребенка, психологическая
безопасность, духовность, сказка, метафора, терапия, дети школьного возраста.
Ertak terapiyasi atrof-muhitni ijodiy bilishga asoslangan art-terapiya sohalaridan biridir. U
o‘zida pedagogika, falsafa, psixologiya va tibbiyotni o‘zida mujassam etgan. Ertak terapiyasi - bu
hikoya qilish yoki ertak o‘qish orqali terapiya. U uyg'unlik holatini tiklashga qaratilgan va
o'smirning psixofizik muvozanatini yaxshilashga yordam berishi aytilgan (Czernianin, 2019). U
bilan ishlashning tashkiliy shakli ertak terapevtik vaziyatda tuzatuvchi harakatlarni o'z ichiga oladi,
shuning uchun bu jihatdan u musiqa terapiyasi, drama terapiyasi va boshqalardan farq qilmaydi.
Boshqa xolatlarda ham, masalan, maxsus ta'lim, logopediya, lingvistikada qo'llanilishi mumkin.
Ertak terapiyasi isbotlangan, tizimli va qasddan qilingan shaklli faoliyatdir. Ertak terapiyasini
maktablardagi tuzatuvchi va kompensatsion mashg'ulotlar bilan taqqoslash mumkin. Ularning
umumiy xususiyati bolaning terapevt bilan, talaba - o'qituvchi yoki bolaning ota-ona
bilan o'zaro munosabatida namoyon bo’ladi.
Hozirda ta’lim-tarbiya tizimida asl milliy qadriyatlarga tayanish tobora qaror topib
bormoqda va ko‘ngil tarbiyasiga, ya’ni inson ma’naviyatini shakillantirishga birlamchi vazifa
sifatida yondashish ustuvor bo‘lib bormoqda. Binobarin, yosh avlodni yoshligidan ma’naviyatli
qilib tarbiyalashga e’tibor berib borilsa, u o‘zining katta samarasini beradi.Bolalarimizda kitobga
mehr, ishtiyoq uyg‘otish uchun, avvalo, o‘zimiz unga to‘g‘ri munosabatda bo‘lishimiz lozim.
Adabiyotga mehr qo‘yishning o‘zida bir hikmat bor.
Ertaklar aqlga ham, yurakka ham faol ta’sir ko‘rsatadi: aqlni to‘ldiradi, yurakni hissiyotchan qiladi.
Barchamiz bolalarimizning jasur va intiluvchan, diyonatli, e’tiqodli, aqlli bo‘lib voyaga yetishini
istaymiz.
Buning uchun esa, uning tarbiyasiga ijobiy ta’sir qiladigan, aqliy salohiyatini o‘stiradigan
ertaklardan foydalansak bo‘ladi.Ertakterapiya atrof-muhit bilan
o‘zaro munosabatni mukammallashtirish hamda emotsional buzilishlarni to‘g‘rilashda
foylaniladigan usuldir. Ertaklar bolaga umid beradi. Bola qanchalik Yangi yil kechasi sovg‘a olib
keladigan Qorboboga ishonsa, u shunchalik hayotga optimist ko‘z bilan qaraydi. Ertaklar orqali biz
Iyun, 2025-Yil
322
bolani tarbilaymiz, uning ichki dunyosini boyitamiz, qalbini davolaymiz, hayot haqida bilim
beramiz, xayolini o‘stiramiz. Haqiqiy ertakning asosiy belgisi bu - uning yaxshilik bilan tugashidir.
Bu bolaga psixologik himoyalanganlik tuyg‘usini beradi. Ertaklarda nimaiki sodir
bo‘lmasin,yaxshilik bilanyakun topadi, ertak qahramonlarining boshiga tushgan barcha sinovlar
ularni yanada kuchli va aqlli qiladi. Boshqa tomondan, bola yomon xatti-harakatlarni amalga
oshirgan qahramonlarning, albatta, qilmishlariga yarasha jazo olishlarini ko‘radi. Barcha
sinovlardan mufaqqiyatli o‘tgan, o‘zining barcha ijobiy hislatlarini namoyon qilgan
qahramonlarning esa albatta mukofotlanishiga
amin bo‘ladi. Ana shunda hayotning asosiy qonuni yaqqol ko‘rinadi: Sen hayotga qanday
munosabatda bo‘lsang, u ham senga shunday javob qaytaradi.
Ertaklarga o‘z ijodida jahon psixologlaridan E.Fromm, E.Bern, E.Gordner, I.V.Vajkov, M.Osorina,
E.Lisina kabi psixologlar murojaat qilganlar. Ertaklardan bolalar adolat va adolatsizlik haqida
o‘zlarining ilk tasavvuriga ega bo‘ladilar. Ertak bolaning murakkab hayotiy muammolarini hal
qilish usullarini ongida saqlab qolishga va qayg‘urishga majbur qiladi. Bunda hayotga qarama-
qarshi kuchlarning to‘qnash kelishi va ularni hal qilish borasidagi tajriba ortib boradi hamda ijodiy
tasavvur rivojlanadi. Aynan xotira bilan uyg‘unlashgan tasavvur bolaga
hayotda shu kabi muammolarga duch kelganda qisqa vaqt ichida to‘g‘ri va samarali yechimni
topishga imkon beradi. Ertak esa qahramonlarning xatti-harakatlarini misli ko‘rilmagan holatlarda
aks ettiruvchi, ammo bolaning xotirasi va ongiga eng asosiy, ba’zan esa ilojsizdek tuyulgan, qiyin
holatlarning ham baribir yechimi bor, degan tushunchani singdiruvchi hayotning o‘zidir.
Hayotda boshi berk ko‘chalar bo‘lmaydi. Ko‘pincha inson shunchaki, ulardan chiqib ketishga
tayyor bo‘lmaydi. Ertakterapiya bolaga nima beradi?
1. Ertakterapiya yordamida xayol, ijodiy tasavvur rivojlanadi, ko‘ngil xotirjamligiga
erishiladi.
2. Bola o‘zgalar xatti-harakatlarini tahlil qilishni va bu bilimlarini o‘z xatti-harakatlarida qo‘llashni
o‘rganadi.
3. Guruhdagi muloqot orqali ishtirokchilar o‘rtasida kommunikativ aloqa o‘rnatiladi.
4. Ertakterapiya kattalarga ham o‘z fobiya, qo‘rquvlarini yengishga yordam beradi, ulardagi
agressivlik va xavotirlikni kamaytiradi. Ertaklar orqali biz bola qalbidagi muammolarni ochishimiz
va yechishimiz mumkin. Bunday ertaklar terapevtik ertaklar deb nomlanadi. Ko‘pincha ertaklar
kechqurun uyquga yotishdan oldin aytiladi, sababi bola bu paytda tinch bo‘lib, bu aynan unga ta’sir
o‘tkazish uchun qulay paytdir. Shuning uchun kechqurun yaxshilik bilan tugaydigan pozitiv
mazmunli ertaklar aytib berish kerak. Shuningdek, oila davrasida, kattalarning muhokamasi bilan
tinglangan ertaklar muammoni hal qilishga,
korreksiyalashga zamin yaratadi. Ertaklar bolani ulg‘aytiradi. Birinchi navbatda ertakni bolaga
bajonidil aytib bermoq lozim, shunda xalq ijodidan bola ko‘proq narsa oladi. Ertak aytish jarayonida
bola ruhan xotirjam, muhit tinch bo‘lsa, samarasi yaxshi bo‘ladi. Bolaga ertak aytib berayotib unga
quyidagi savollarni berishingiz mumkin: Afsuski, oxirgi yillardada nafaqat maktab yoshidagi
bolalar orasida kasallanish, balki ularning o’lim darajasi ham oshdi. Bu o’quv jarayonida
o’quvchilarning sog’lig’ini saqlash va mustahkamlash uchun yanada samarali o’qitish usullarini
joriy etish zarurligini belgilaydi. Maktab yoshidagi bolalarning psixologik xavfsizligini
shakllantirish usullaridan biri bu ertak
Iyun, 2025-Yil
323
terapiyasi bo’lib, uning asosiy yo’nalishi ma’naviy rivojlangan, mustaqil shaxsni shakllantirish,
uning ahamiyatini anglash va sog’liqni saqlashning aqliy, ma’naviy va ijtimoiy tarkibiy qismlarini
saqlab qolishdir, bu bolaning umumiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadigan jarayondir. Vrach-
terapevt A.V.Gnezdilov ertak terapiyasini bolalarning psixologik xavfsizligini shakllantirish usuli
sifatida ko’rib chiqadi va «ertak terapiyasi-bu «eslash» va bolaga uyg’un dunyoqarashni qaytarish
jarayoni deb hisoblaydi. I.Vachkovning so’zlariga ko’ra, ertak maktab yoshidagi bolalarning
psixologik xavfsizligini shakllantirish usuli sifatida ikkita muhim vazifani hal qilishga imkon
beradi:
1. «Oyna» ning vazifasi. Ertak bolaga o’zini ko’rishga, o’zi bilan uchrashishga yordam
beradi, shuning uchun o’z-o’zini anglashni rivojlantiradi va shaxsiy makonini uyg’unlashtirish
imkoniyatini beradi. Masalan Zumrad va qimmat obrazlari.
2. «Kristal» ning vazifasi. Ertak terapiyasi tufayli bola atrofdagi dunyoni va uning
atrofidagi odamlarni yangicha ko’ra oladi, shuning uchun odamlar va umuman dunyo bilan yangi,
konstruktiv munosabatlar o’rnatadi. Ertaklar bolaning sezgirligini, mehr-muhabbatni
rivojlantirishga yordam beradi, bolaning
hissiy va ixtiyoriy rivojlanishini boshqariladigan va maqsadga muvofiq qiladi, deb ta’kidlaydi.
Maktab o’quvchilarining psixologik xavfsizligini shakllantirishda ertak terapiyasi usulining
xususiyatlarini ko’rib chiqamiz:
1. Ertakning informatsion tarkibi-bola yaratadigan ertakni tahlil qilish orqali o’qituvchi
uning hayoti, hozirgi holati, qiyinchiliklarni engish usullari, dunyoqarash pozitsiyalari haqida
ma’lumot oladi;
2. Ertakning ekologik xavfsizligi-bu kundalik hayotda emas, balki dramatik
haqiqatdaligida; bola ham, o’qituvchi ham hissiy jihatdan himoyalangan. Shunday qilib, «yonish»
xavfi kamayadi va bolaning terapevtik ta’sirga bo’lgan ishonchi oshadi;
3. Ertakning cheksizligi-ertakni to’ldirish, almashtirish, boyitish, bola (kattalar) o’z-o’zini
cheklashni engib, o’z hayotini to’ldiradi, o’zgartiradi, boyitadi; 4. Ertakning hissiyligi-bola o’zining
ijtimoiy immunitetini mustahkamlab, ijobiy hissiy zaryadni to’playdi;
5. Ertakning donoligi-ertak orqali o’qituvchi bolaga muammoli vaziyatdan chiqishning
yangi usullari va algoritmini etkazishi mumkin;
6. Yosh cheklovlarining yo’qligi-ertak bolaning individual tarixidagi bo’shliqlarni
bajaradi va uni umuminsoniy ma’lumotlar bilan to’ldiradi. Ota-onalar farzandiga ertakni o‘qib
emas,balki aytib bersalar maqsadga muofiqdir. Chunki bu ota-onaga dilbandining ertakga qanday
munosabat bildirganligini kuzatish imkonini beradi. Qolaversa, ota-ona farzandi bilan birgalikda
ertaklar olamiga sayr qiladi, bu esa bolaning unga yolg‘iz sayohatidan ko‘ra afzaldir. Bolalar
o‘zgalar tomonidan tasvirlangan obrazlarni yaxshiroq qabul qilish qobiliyatiga ega. Shuning uchun
farzandingizga ertak aytibberish chog‘ida unda yozilgan barcha manzaralarni tasvirlab berishga
harakat qiling. Bolangizga ertakni o‘zi tanlash imkonini bering. Agar u o‘n martalab ,,Qizil
qalpoqcha’’ haqida eshitishni xohlasa, demak bu bekorga emas. Bu ertak uning ongi shakllanishiga
nimadir bermoqda, unda qandaydir jarayon sodir bo‘lmoqda. Muhim bo‘lgan yana bir qoida –
bolaga ertakning chuqur ma’nosini tushuntirib bermaslik karak. Aks holda ertak o‘ladi – o‘z
ahamiyatini yo‘qotadi va undan hech qanday naf bo‘lmaydi.
Iyun, 2025-Yil
324
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, bola xatti-harakatidagi emotsional buzilishlarni,
albatta o‘yinlar, o‘yinchoqlar, bolaning tasviriy faoliyati, musiqa, teatr va umuman aytganda san’at
yordamida ham to‘g‘rilasa bo‘ladi. Lekin, bolalar uchun eng tushunarli va sevimli usul bu –
ertakdir. To‘g‘ri tanlangan ertak yordamida boladagi ko‘plab muammolar – qo‘rquv,injiqlik
kabilarni yo‘qotish, bolada qat’iyat va irodani shakllantiradi. Ertaklarni faqatgina psixologik
terapiyadagina qo‘llamay, balki oila davrasida muntazam qo‘llash bolalik davridagi eng iliq hislarni
bola xotirasida muhrlashga imkon beradi. Ertaklar bolaning muammolaridan kelib chiqqan holda
tuzilishi, ertak terapiyasini o‘tkazish mobaynida bolaning har bir xatti-harakatiga ahamiyat berib
borilishi lozim.Bolaning individual xususiyatlaridan kelib chiqqan holda ertakni qabul qilish
darajasini muntazam kuzatib borish lozim.
REFERENCES
1.
Ahmedova Z.“Ertak terapiya” Toshkent- 2019
2.
Nishanova Z.T., Alimova G.F.L., Turg‘unboyeva A.G‘., Asranboyeva M.X. “Bolalar
psixologiyasi va psixodiagnostikasi” Toshkent – 2017
3.
Бурчик О.В. Групповая сказкотерапия в личностно - ориентированном воспитании
детей / О.В. Бурчик // Вестник Житомирского государственного университета имени
И. Франка. – 2005 – № 25 – С. 203–205.
4.
Вачков И. Сочиняем сказки (cказкотерапевтический тренинг) // Школьный психо- лог:
приложение к газете «Первое сентября» / И. Вачков. 2003.- № 19.- С. 16
5.
Гнездилов А.В. Авторская сказкотерапия. Дым старинного камина (сказки доктора
Балу) / А. В. Гнездилов. - Санкт-Петербург: Речь, 2003. - 290 с.
6.
Зинкевич-Евстигеева Т. Практикум по сказкотерапии / Т. Зинкевич Евстигеева, Т.
Грабенко. – СПб.: Питер, 2001 – 315 с.
7.
Киселева М.В. Арт-терапия в работе с детьми: Руководство для детских психологов,
педагогов, врачей и специалистов, работающих с детьми. — СПб.: Речь, 2006 — 160
8.
Нартова-Бочавер С.К. Народная сказка как средство стихийной психотерапии //
ХРЕСТОМАТИЯ. Сказки народов мира / Под ред.
